पाठ ९: भूगोल र सामाजिक जीवनमा सूचना प्रविधि (Bhugol ra Samajik Jivanma Suchana Pravidhi)

(क) ग्राफ र रेखाचित्रबिचको फरक उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: ग्राफ (Graph) र रेखाचित्र (Diagram) दुवैले तथ्याङ्क र सूचनालाई दृश्यात्मक रूपमा प्रस्तुत गरे तापनि यिनीहरूमा केही भिन्नताहरू छन्, जसलाई तल स्पष्ट पारिएको छ:

• ग्राफ (Graph): ग्राफले सामान्यतया दुई वा सोभन्दा बढी चरहरू (variables) बीचको गणितीय सम्बन्धलाई X-अक्ष (X-axis) र Y-अक्ष (Y-axis) को सहायताले देखाउँछ। यसले तथ्याङ्कमा आएको परिवर्तन, वृद्धि वा ह्रासलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गर्छ।
  उदाहरण: कुनै ठाउँको मासिक तापक्रम वा देशको वार्षिक धान उत्पादनको तथ्याङ्कलाई बार ग्राफ (Bar Graph) वा लाइन ग्राफ (Line Graph) मार्फत देखाउनु।
• रेखाचित्र (Diagram): रेखाचित्रले कुनै तथ्य वा सूचनालाई दृश्यात्मक र प्रतीकात्मक रूपमा सरल तरिकाले प्रस्तुत गर्दछ। यसमा गणितीय अक्षहरू अनिवार्य हुँदैन र यसको मुख्य उद्देश्य जटिल जानकारीलाई सजिलै बुझाउनु हो।
  उदाहरण: कुनै मेसिनको बनावट, पानीको चक्र (water cycle), वा कुनै संस्थाको संगठनात्मक संरचनालाई चित्र र सङ्केतहरू प्रयोग गरी देखाउनु।

(ख) कम्प्युटरबाट चार्ट बनाउने तरिकाहरू बताउनुहोस्।

उत्तर: कम्प्युटरमा माइक्रोसफ्ट एक्सेल (Microsoft Excel) जस्ता स्प्रेडसिट सफ्टवेयर प्रयोग गरेर सजिलै चार्ट बनाउन सकिन्छ। यसका मुख्य तरिकाहरू निम्नानुसार छन्:

1. डाटा छनोट (Select Data): सबैभन्दा पहिले, MS Excel मा तपाईंले चार्ट बनाउन चाहेको डाटा (data) भएको कार्यपत्र (worksheet) खोल्नुहोस् र उक्त डाटा भएको सम्पूर्ण सेलहरूलाई माउसले तानेर छनोट गर्नुहोस्।
2. इन्सर्ट मेनु (Insert Menu): त्यसपछि, सफ्टवेयरको माथि रहेको मेनु बारबाट ‘Insert’ ट्याबमा क्लिक गर्नुहोस्।
3. चार्टको प्रकार छनोट (Choose Chart Type): ‘Insert’ ट्याबभित्र रहेको ‘Charts’ समूह (group) बाट तपाईंलाई आवश्यक पर्ने चार्टको प्रकार, जस्तै: स्तम्भ (Column), रेखा (Line), गोलाकार (Pie), वा बार (Bar) चार्ट छान्नुहोस्।
4. चार्ट निर्माण (Create Chart): छानिएको प्रकारभित्रबाट आफूलाई मनपर्ने डिजाइनको चार्टमा क्लिक गर्नुहोस्। यति गरेपछि तपाईंले छनोट गर्नुभएको डाटाको आधारमा चार्ट स्वतः बन्नेछ र त्यसलाई आवश्यकताअनुसार सम्पादन (edit) पनि गर्न सकिन्छ।