पाठ १: वर्ग र सामाजिक रूपान्तरण (Barga ra Samajik Rupantaran)

(क) समाजमा वर्ग निर्माण किन हुन्छ?

उत्तर: एकभन्दा धेरै मानिसहरूको समुदाय र त्यस अन्तर्गतका मानवीय सम्बन्धहरूको सञ्जाल नै समाज हो। समाज मानिसहरूको पारस्परिक लाभका निम्ति सङ्गठित भएको हुन्छ। समाजमा एकै प्रकारका मानिसहरू मात्र बस्दैनन्; त्यहाँ आर्थिक, सांस्कृतिक, जातीय, र धार्मिक रूपले विविधता कायम हुन्छ। यिनै विविधताका बिच समाजमा विभिन्न वर्गको निर्माण हुन्छ।

(ख) वर्गीय विभाजनले निम्त्याउने समस्याहरू औँल्याउनुहोस्।

उत्तर: वर्ग निर्माणले समाजमा विभिन्न समस्याहरू निम्त्याउँछ, जसलाई निम्न बुँदाहरूमा उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• वर्ग विभाजनका कारण राजनीतिक तथा सामाजिक गतिविधिमा निश्चित वर्गको नियन्त्रण हुनु।
• सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षिक, र आर्थिक अवसरहरूमा असमानता हुनु।
• तल्लो वर्गका मानिसहरू समाजमा हेपिनु तथा शोषण र दमनको सिकार हुनु।
• जातीय विभेद बढ्नु र आम्दानीको स्रोत सीमित हुन पुग्नु।
• भूमि तथा अन्य प्राकृतिक स्रोतको स्वामित्वबाट वञ्चित हुनु।
• आर्थिक रूपमा पछाडि परि गरिबीको चक्रमा फस्नु।

(ग) सामाजिक रूपान्तरणका उपायहरू बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा सामाजिक रूपान्तरणका लागि भएका प्रयासहरू र अपनाउन सकिने उपायहरू यसप्रकार छन्:

• नेपालको संविधानमा व्यवस्था भए अनुरूप आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक रूपान्तरणका लागि कानुन, नीति तथा कार्यक्रमहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्ने।
• पन्ध्रौँ योजनामा उल्लेखित समृद्ध नेपाल, सुखी नेपालीको लक्ष्य हासिल गर्न गरिबी निवारण र सामाजिक समानताका कार्यक्रमहरूलाई तीव्रता दिने।
• समावेशी सिद्धान्त अनुसार राज्यका सबै क्षेत्रमा महिला, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, मधेसी, र अल्पसङ्ख्यकहरूका लागि विशेष सुविधा र आरक्षणको सही कार्यान्वयन गर्ने।
• कमैया, छाउपडी, हलिया, छुवाछूत, जातीय विभेद जस्ता कुप्रथाहरूको अन्त्य गर्न जनचेतना फैलाउने र पीडित वर्गको पुनर्स्थापना गर्ने।

(घ) नेपालको सामाजिक रूपान्तरणको अवस्थाको चर्चा गर्दै साथीलाई पठाउने पत्रको नमुना तयार पार्नुहोस्।

उत्तर:

(ङ) “सामाजिक आधार वर्ग विभाजनको मुख्य आधार हो।” किन?

उत्तर: “सामाजिक आधार वर्ग विभाजनको मुख्य आधार हो” किनभने समाजमा व्यक्तिको स्थान उसको आर्थिक अवस्थाले मात्र नभई सामाजिक पहिचानले पनि निर्धारण गर्छ। समान जाति, धर्म, संस्कृति, पद, र सामाजिक स्तर भएकाहरूको एउटा वर्ग बन्छ भने फरक स्तर भएकाहरूको अर्को वर्ग निर्माण हुन्छ।

समाजमा उच्च वर्ग भनिनेहरूले कमजोर वर्गलाई हेप्ने, शोषण गर्ने, र विभेद गर्ने जस्ता व्यवहारहरू गर्छन्, जसले गर्दा तल्लो वर्ग र उच्च वर्गबिच द्वन्द्व चलिरहन्छ। हुन त वर्ग स्थायी हुँदैन, तर पनि आर्थिक वर्गभन्दा सामाजिक वर्ग अलि स्थायी प्रकृतिको हुन्छ। समाजले सहर्ष स्वीकार नगरेसम्म सामाजिक वर्गमा परिवर्तन आउन कठिन हुन्छ। त्यसैले सामाजिक आधार नै वर्ग विभाजनको एक प्रमुख आधार हो।