एकाइ ६: नेपालको इतिहास (Nepal ko Itihas)
पाठ ८: आधुनिक कालको अर्थतन्त्र, कानुन, संस्कृति र कलाकौशल (Adhunik Kalko Arthtandra, Kanun, Sanskriti ra Kalakaushal)
यस पाठमा हामी Adhunik Kalko Arthtandra, Kanun, Sanskriti ra Kalakaushal (आधुनिक कालको अर्थतन्त्र, कानुन, संस्कृति र कलाकौशल) को बारेमा विस्तृत अध्ययन गर्नेछौँ। नेपालको आधुनिक कालमा कानुनी, सांस्कृतिक र कला क्षेत्रमा भएका महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू, राणाकालीन प्रभाव र प्रजातन्त्रपछिका सुधारहरूबारे जानकारी लिनेछौँ।
अभ्यास
Adhunik Kalko Arthtandra, Kanun, Sanskriti ra Kalakaushal (Economy, Law, Culture, and Arts of the Modern Period)
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
(क) नेपालमा राणाकालअघि, राणाकाल र राणाकाल पछिको कानुनी अवस्थाको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर: एकीकरणपछि नेपालको शासन व्यवस्थामा अपराध गर्नेलाई मृत्युदण्ड, अङ्गभङ्ग र जेल सजाय दिने प्रचलन थियो। बहादुर शाहले कानुनी गुरु, पुरोहित, धर्माधिकारी र पण्डितहरू राखी धर्मशास्त्र र देशकाल परिस्थितिअनुसार न्याय सम्पादन गर्न आदेश दिएका थिए।
जङ्गबहादुर राणा युरोप भ्रमणबाट फर्केपछि कानुनी शासनको महत्त्व बुझेर वि.सं. १९१० मा मुलुकी ऐन जारी गरे। पछि, सो ऐनमा सुधार गरी वि.सं. २०२० मा राजा महेन्द्रले नयाँ मुलुकी ऐन जारी गरे। यो ऐन पनि समयसापेक्ष नभएकाले नेपाल सरकारले २०७५ भदौ १ गतेदेखि लागू हुने गरी मुलुकी ऐन २०७४ (मुलुकी देवानी संहिता र फौजदारी संहिता) जारी गर्यो।
प्रजातन्त्र प्राप्तिपछि वि.सं. २००७ सालमा नेपालको अन्तरिम शासन विधान जारी भयो, जसअन्तर्गत सर्वोच्च अदालतको स्थापना भयो। पञ्चायतकालमा जिल्ला तथा अञ्चल अदालतहरू स्थापना भए र कानुनी शासन पद्धतिको सुरुवात भयो। यद्यपि, सर्वोच्च अदालतको निर्णयउपर पनि श्री ५ मा बिन्तीपत्र हाल्न सकिने व्यवस्था थियो। हाल, नेपालको संविधान देशको मूल कानुनको रूपमा रहेको छ, जसले सबै नेपालीको राजनीतिक, कानुनी, आर्थिक तथा सामाजिक मार्गदर्शन गर्दछ।
(ख) नेपाली संस्कृतिमा आएको बदलाव र यसको सुधारका लागि भएका प्रयासहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालमा प्राचीनकालदेखि नै धार्मिक सहिष्णुता कायम थियो। शाह राजाहरू हिन्दू धर्मावलम्बी थिए र मध्यकालमा बनेका मठमन्दिरहरूको जीर्णोद्धार गरिएको थियो। वि.सं. २०६३ जेठ ४ को प्रतिनिधिसभाको घोषणापछि नेपाल धर्म निरपेक्ष (Secular State) राज्य बन्यो।
समयसँगै विभिन्न कुरीतिहरू जस्तै जातप्रथा, छुवाछूत, बोक्सी, सती प्रथा, र दास प्रथा जस्ता कुप्रथाहरूको अन्त्य भयो। सती प्रथा उन्मुलनका लागि कडा कानुनी व्यवस्था गरियो। मानिसलाई किनबेच गर्ने अमानवीय दास प्रथाको पनि अन्त्य गरियो।
सामाजिक व्यवहार सुधार ऐन, २०३३ ले विवाहजस्ता संस्कारमा हुने फजुल खर्च, दाइजो र तडकभडकलाई नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको छ। परम्परागत रूपमा चलिआएका चाडपर्व, जात्रा, नाचगान र भेषभूषाले निरन्तरता पाएका छन् र सबैले आफ्नो मौलिक पहिचान कायम गर्न पाएका छन्।
(ग) नेपाली कलामा परिवर्तन शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: नेपालमा परम्परागत वास्तुकला, मूर्तिकला र सङ्गीतकलाले निरन्तरता पाएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले हनुमानढोका र नुवाकोट दरबार नेपाली परम्परागत शैलीमा नै बनाउन लगाएका थिए। तर, राणाकालमा युरोपेली वास्तुकला (European Architecture) र भारतीय सङ्गीत नेपाल भित्रियो। राणाहरूले बनाएका सिंहदरबारलगायतका दरबारहरू युरोपेली शैलीमा बनेका छन्, जो आज पनि देख्न सकिन्छ।
वि.सं. २००७ सालमा रेडियो नेपालको सुरुवात भएपछि नेपाली गीत-सङ्गीतको पुनः उत्थान भयो। पञ्चायतकालमा स्थापित नेपाल राजकीय प्रज्ञा प्रतिष्ठान र सांस्कृतिक संस्थानले पनि नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको संरक्षणमा योगदान दिए। पछिल्लो समयमा विश्वव्यापीकरण (Globalization) को प्रभावले गर्दा आधुनिक चित्रकला, सङ्गीतकला र वास्तुकलाको अभ्यास बढेको छ, जसले नेपाली मौलिक कलालाई सङ्कटमा पारेको छ। त्यसैले, हाम्रा कला र संस्कृतिलाई संरक्षण गरी विश्वसामु चिनाउनु आवश्यक छ।
Next Unit:
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारीका लागि बाह्य स्रोतहरू:
नेपाल कानुन आयोग (Nepal Law Commission)कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us