पाठ ७: एकीकरणपछिको राज्य सत्ता (Ekikaranpachiko Rajya Satta)

(क) नेपालको आधुनिक कालको राजनीतिक इतिहासका सकारात्मक र नकारात्मक अवस्थालाई तालिकामा देखाउनुहोस्।

उत्तर: आधुनिक नेपालका निर्माता पृथ्वीनारायण शाह हुन्, जसलाई राष्ट्र निर्माता पनि भनिन्छ। आधुनिक कालको राजनीतिक इतिहासका सकारात्मक र नकारात्मक अवस्थाहरू निम्नअनुसार छन्:

(ख) “षड्यन्त्रबाट प्राप्त शक्ति षड्यन्त्रबाट नै समाप्त हुन्छ।” यस भनाइलाई नेपालको इतिहासको आधारमा प्रस्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपश्चात् नेपालको राजदरबारमा षड्यन्त्रको सुरुवात भयो। सानो उमेरका राजा, नायब र भारदारहरूबीच शक्तिको लागि संघर्ष चलिरह्यो। राजा राजेन्द्रविक्रम शाह अयोग्य हुँदा रानीहरू शक्तिशाली भए, जसले दरबारमा गुटबन्दी र षड्यन्त्रको वातावरण सिर्जना गर्‍यो।

यही दरबारिया षड्यन्त्रको फाइदा उठाउँदै कोतपर्व र भण्डारखाल पर्व जस्ता रक्तपातपूर्ण घटना घटाएर जङ्गबहादुर राणा प्रधानमन्त्री बने। उनले राणा शासनको जग बसाले, जहाँ विरोधीहरूलाई निर्मम हत्या गर्ने, जेल हाल्ने र देश निकाला गर्ने जस्ता दमनकारी कार्यहरू भए। तर, राणा परिवारभित्रै पनि सत्ताका लागि षड्यन्त्रहरू भइरहे। अन्ततः, जनताले राणाहरूको अत्याचारविरुद्ध वि.सं. २००७ सालमा क्रान्ति गरे। भारतमा निर्वासित नेपालीहरूको नेतृत्वमा भएको यस सशस्त्र संघर्षपछि १०४ वर्षे लामो राणा शासनको अन्त्य भयो।

अतः यसले प्रमाणित गर्छ कि षड्यन्त्रबाट प्राप्त शक्ति दिगो हुँदैन र अन्ततः त्यस्तै प्रकृतिको घटना वा जनआन्दोलनबाट समाप्त हुन्छ।

(ग) नेपालको २४० वर्षे इतिहास बोकेको राजसंस्थाको अन्तिम राजा श्री ५ ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहले राजगद्दी त्याग गर्नुपर्नाका कारणहरू पहिचान गर्नुहोस्।

उत्तर: राजा ज्ञानेन्द्र वीरविक्रम शाहले राजगद्दी त्याग गर्नुपर्नाका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

• वि.सं. २०५९ असोज १८ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवालाई बर्खास्त गरी राजा ज्ञानेन्द्रले देशको सम्पूर्ण कार्यकारी शक्ति आफ्नो हातमा लिए।
• वि.सं. २०६१ माघ १९ गते पुनः शेरबहादुर देउवालाई अपदस्थ गरी आफ्नै अध्यक्षतामा सरकार गठन गरे र ‘प्रतिगामी कदम’ चाले।
• प्रमुख राजनीतिक दलका प्रभावशाली नेताहरूलाई नजरबन्दमा राखेर राजनीतिक क्रियाकलापमा प्रतिबन्ध लगाए।
• राजाको निरंकुश कदमविरुद्ध सात राजनीतिक दलहरूले संयुक्त रूपमा शान्तिपूर्ण जनआन्दोलनको घोषणा गरे।
• वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा आम नागरिक, पेसाकर्मी र कर्मचारीहरूको व्यापक सहभागिता रह्यो, जसले १९ दिनसम्म देशव्यापी रूप लियो।
• अन्ततः, विशाल जनदबाबका अगाडि झुक्दै राजा ज्ञानेन्द्रले वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते मध्यरातमा सार्वभौमसत्ता र राजकीयसत्ता जनतामा फिर्ता गरेको घोषणा गरे, जसले राजतन्त्रको अन्त्यको बाटो खोल्यो।