Nepali Vyakaran

१. नामको परिचय

कुनै पनि व्यक्ति, वस्तु, ठाउँ, पदार्थ वा भाव बुझाउने शब्दलाई नाम भनिन्छ। सामान्यतया वाक्यमा ‘के?’ वा ‘को?’ भनेर प्रश्न गर्दा आउने उत्तर नै नाम हो।

उदाहरण: हरि, नेपाल, कलम, माया, पानी, गाई आदि।

२. नामका ५ प्रकारहरू (Types of Nouns)

• (क) व्यक्तिवाचक नाम (Proper Noun): कुनै एउटा निश्चित व्यक्ति, ठाउँ वा वस्तुलाई तोकेर बुझाउने नाम।
  उदाहरण: व्यक्ति (राम, सीता), ठाउँ (काठमाडौँ, नेपाल), वस्तु/पर्व (सगरमाथा, दशैँ, रामायण)।
• (ख) जातिवाचक नाम (Common Noun): कुनै निश्चित व्यक्ति वा वस्तु नभई तिनीहरूको पूरै जाति वा वर्ग बुझाउने नाम।
  उदाहरण: मानिस, देश, हिमाल, नदी, पुस्तक, घर, गाई।
• (ग) समूहवाचक नाम (Collective Noun): एउटा मात्र नभई व्यक्ति वा वस्तुहरूको समूह वा झुण्ड बुझाउने नाम।
  उदाहरण: हुल, बथान, कक्षा, ताँती, चाङ, जन्ती, सेना।
• (घ) द्रव्यवाचक नाम (Material Noun): गन्न नसकिने तर नाप-तौल गर्न सकिने (जोख्न वा नाप्न मिल्ने) ठोस वा तरल पदार्थहरू।
  उदाहरण: पानी, सुन, चामल, तेल, माटो, हावा, पेट्रोल।
• (ङ) भाववाचक नाम (Abstract Noun): देख्न वा छुन नसकिने तर मनले अनुभव मात्र गर्न सकिने गुण, अवस्था वा कार्य बुझाउने नाम।
  उदाहरण: माया, रिस, सुख, पढाइ, मानवता, गरिबी, सुन्दरता।

३. आधुनिक वर्गीकरण (Modern Classification)

• १. गन्न सकिने आधारमा:
  • गणनीय (Countable): १, २, ३ भनी गन्न सकिने (जस्तै: कलम, घर, विद्यार्थी, झोला)।
  • अगणनीय (Uncountable): गन्न नसकिने (जस्तै: पानी, माया, कपाल, चामल)।
• २. चेतनाका आधारमा:
  • सजीव: प्राण (ज्यान) भएका (जस्तै: गाई, मानिस, चरा)।
  • निर्जीव: प्राण नभएका (जस्तै: ढुङ्गा, घर, पुस्तक)।
• ३. मानवीय आधारमा:
  • मानवीय: मानिस वा नातागोता बुझाउने (जस्तै: भाई, आमा, डाक्टर)।
  • अमानवीय: मानिस बाहेकका अन्य प्राणी वा वस्तु (जस्तै: कुकुर, रूख, टेबल)।

४. वाक्यमा नामको मुख्य काम

• कर्ताको रूपमा: (जस्तै: राम घर गयो।)
• कर्मको रूपमा: (जस्तै: उसले भात खायो।)
• पूरकको रूपमा: (जस्तै: उ शिक्षक हो।)

१. सर्वनामको परिचय

नामको सट्टामा प्रयोग हुने शब्दलाई सर्वनाम भनिन्छ। यसले वाक्यमा नाम (Noun) दोहोरिन दिँदैन र भाषालाई मिठो बनाउँछ।

उदाहरण:
नाम प्रयोग गर्दा: राम आयो। रामले खाना खायो।
सर्वनाम प्रयोग गर्दा: राम आयो। उसले खाना खायो। (‘राम’ को सट्टा ‘उसले’)

२. सर्वनामका ५ मुख्य प्रकारहरू

• (क) पुरुषवाचक सर्वनाम (Personal Pronoun): बोल्ने, सुन्ने वा जसको बारेमा कुरा गरिन्छ, ती व्यक्तिहरू बुझाउने सर्वनाम।
  • प्रथम पुरुष: बोल्ने व्यक्ति (Speaker) — (म, हामी, हामीहरू)
  • द्वितीय पुरुष: सुन्ने व्यक्ति (Listener) — (तँ, तिमी, तपाईँ, हजुर)
  • तृतीय पुरुष: जसको बारेमा कुरा गरिन्छ — (ऊ, उनी, त्यो, तिनी, उहाँ)
• (ख) दर्शकवाचक सर्वनाम (Demonstrative Pronoun): नजिक वा टाढाको वस्तु/व्यक्तिलाई तोकेर देखाउन प्रयोग हुने सर्वनाम।
  • निकटवर्ती (नजिकको): यो, यी, यिनी, यहाँ (जस्तै: यो मेरो घर हो।)
  • दूरवर्ती (टाढाको): त्यो, ती, उ, उहाँ, त्यहाँ (जस्तै: त्यो तिम्रो झोला हो।)
• (ग) सम्बन्धवाचक सर्वनाम (Relative Pronoun): एउटा वाक्यको अर्को वाक्यसँग सम्बन्ध जोड्ने सर्वनाम।
  • निश्चित: जो, जे, जुन (जस्तै: जो मेहेनत गर्छ, उही सफल हुन्छ।)
  • अनिश्चित: जोसुकै, जेसुकै, जुनसुकै (जस्तै: जोसुकै आओस्, म डराउँदिन।)
• (घ) प्रश्नवाचक सर्वनाम (Interrogative Pronoun): प्रश्न सोध्नका लागि प्रयोग गरिने सर्वनाम।
  उदाहरण: के, को, कुन, कहाँ, कहिले, कस्तो, कति। (जस्तै: तिम्रो नाम के हो? को आयो?)
• (ङ) निजवाचक (आत्मवाचक) सर्वनाम (Reflexive Pronoun): कर्ता (Subject) आफैलाई बुझाउन वा जोड दिन प्रयोग हुने सर्वनाम।
  उदाहरण: आफू, आफैँ, स्वयम्, निज। (जस्तै: म आफैँ यो काम गर्छु। आफ्नो काम आफैँ गर।)

३. सर्वनामले गर्ने मुख्य कार्यहरू

• नामको सट्टामा आउँछ: (जस्तै: हरिको सट्टा ‘ऊ’)
• नाम दोहोरिनबाट रोक्छ: वाक्यलाई भद्दा हुन दिँदैन।
• आदरार्थी रूप देखाउँछ: (जस्तै: तँ (अनादर), तिमी (सामान्य), तपाईँ/हजुर (उच्च आदर))।
• वाक्य वा वाक्यांशको सट्टामा पनि आउँछ: (जस्तै: तिमीले राम्रो काम गर्यौ, यो खुसीको कुरा हो।)

१. विशेषणको परिचय

नाम (Noun) वा सर्वनाम (Pronoun) को गुण, दोष, सङ्ख्या, मात्रा वा अवस्था बुझाउने शब्दलाई विशेषण भनिन्छ। सामान्यतया यो नामको अगाडि आएर त्यसको विशेषता बताउँछ।

विशेषण पहिचान गर्ने सजिलो तरिका: नाम शब्दलाई कस्तो, कत्रो, कति र कुन भनेर प्रश्न गर्दा आउने उत्तर नै विशेषण हो।

२. विशेषणका मुख्य प्रकारहरू

• (क) गुणबोधक विशेषण (Adjective of Quality): व्यक्ति वा वस्तुको गुण, दोष, रङ, रूप वा अवस्था बुझाउने।
  • गुण/दोष: असल, खराब, पाखण्डी, वीर।
  • रङ/स्वाद: रातो, पिरो, अमिलो।
  • अवस्था: बुढो, गरिब, धनी, रोगी।
• (ख) सङ्ख्याबोधक विशेषण (Adjective of Number): नामको सङ्ख्या वा क्रम बुझाउने।
  • गणन (गन्ती): एक, दुई, दश, सय।
  • क्रम (Order): पहिलो, दोस्रो, अन्तिम।
  • आवृत्ति: दुगुना, चौगुना।
• (ग) परिमाणबोधक विशेषण (Adjective of Quantity): गन्न नसकिने तर नाप वा मात्रा बुझाउने (कति? को उत्तर)।
  उदाहरण: धेरै, थोरै, अलिकति, प्रशस्त, सबै, आधा।
• (घ) सार्वनामिक विशेषण (Pronominal Adjective): नामको ठीक अगाडि आएर नामलाई तोक्ने सर्वनामहरू।
  नियम: यदि सर्वनाम पछाडि तुरुन्तै नाम आयो भने त्यो विशेषण हुन्छ।
  उदाहरण:
  • यो मान्छे (यहाँ ‘यो’ विशेषण हो)।
  • कुन घर (यहाँ ‘कुन’ विशेषण हो)।
  • नोट: यदि ‘यो राम्रो छ’ भन्यो भने यहाँ ‘यो’ सर्वनाम मात्र हुन्छ।
• (ङ) भेदक विशेषण (Possessive Adjective): षष्ठी विभक्ति (को, का, की, रो, रा, री, नो, ना, नी) लागेका शब्दहरू।
  उदाहरण: मेरो देश, रामको कलम, आफ्नो गाउँ।
• (च) कृदन्त विशेषण (Verbal Adjective): धातु (Verb root) मा प्रत्यय लागेर बनेका विशेषणहरू।
  बन्ने तरिका: धातु + एको/ने
  उदाहरण:
  • पढ् + एको = पढेको मान्छे
  • पाक् + एको = पाकेको फल
  • हिँड् + ने = हिँड्ने बाटो

३. विशेषणले गर्ने मुख्य कार्यहरू

• विशेषता बताउने: नाम वा सर्वनामको गुण वा दोष छुट्याउँछ।
• अर्थ तोक्ने: नामको अर्थलाई सीमित गर्छ (जस्तै: ‘गाई’ भन्दा सबै गाई बुझिन्छ, तर ‘काली गाई’ भन्दा रङ तोकिन्छ)।
• पूरक बन्ने: (जस्तै: राम चलाक छ।)

१. क्रियापदको परिचय

कर्ताले गरेको काम, घटना, अवस्था वा स्थिति बुझाउने र वाक्यलाई टुङ्ग्याउने शब्दलाई क्रियापद भनिन्छ। क्रियापद बन्नको लागि धातु (Root) अनिवार्य हुन्छ।

संरचना: धातु (Root) + प्रत्यय (Suffix) = क्रियापद

उदाहरण:

• खा (धातु) + यो (प्रत्यय) = खायो
• पढ् (धातु) + छ (प्रत्यय) = पढ्छ

२. क्रियापदका मुख्य प्रकारहरू

(क) वाक्य टुङ्ग्याउने आधारमा (Finite vs Non-finite)

(ख) कर्म लिने आधारमा (Transitive vs Intransitive)

यसलाई छुट्याउन क्रियालाई ‘के?’ वा ‘कसलाई?’ भनेर प्रश्न गर्नुपर्छ।

(ग) ध्रुवीयताका आधारमा (Positive vs Negative)

• १. करण (Positive): काम भएको वा ‘हो’ भन्ने बुझाउने।
  (जस्तै: जान्छ, खायो, पढ्छ, आऊ)
• २. अकरण (Negative): काम नभएको वा ‘होइन’ भन्ने बुझाउने। (प्राय: ‘न’ जोडिएको हुन्छ)
  (जस्तै: जाँदैन, खाएन, पढ्दैन, नआऊ)

३. क्रियाका अन्य आवश्यक रूपहरू (काल र भाव)

क्रियापदले समय (काल) र बोल्नेको आशय (भाव) पनि स्पष्ट पार्छ।

• वर्तमान: (अहिलेको समय) – जान्छ, जाँदै छ।
• भूत: (बितेको समय) – गयो, जान्थ्यो।
• भविष्यत्: (आउने समय) – जानेछ।
• आज्ञार्थ/इच्छार्थ: (आदेश वा इच्छा) – जाऊ, जाओस्।

४. क्रियापदले गर्ने मुख्य कार्यहरू

• वाक्य टुङ्ग्याउने: (विधेयको काम गर्ने)
• समय बुझाउने: (हिजो, आज वा भोलि)
• काम वा घटना बताउने: (के भयो वा के गरियो)
• सम्बन्ध जोड्ने: कर्ता (Subject) र कर्म (Object) सँग सम्बन्ध राख्ने।

१. अव्ययको परिचय

वाक्यमा प्रयोग हुँदा लिङ्ग, वचन, पुरुष वा काल अनुसार रूप परिवर्तन नहुने (जस्ताको तस्तै रहने) शब्दहरूलाई अव्यय वा अविकारी शब्द भनिन्छ। अव्ययका ५ मुख्य प्रकारहरू:

२. क्रियायोगी (Adverb)

क्रियापदको समय, स्थान, परिमाण (मात्रा), कारण वा तरिका बुझाउने अव्यय शब्दलाई क्रियायोगी भनिन्छ।

क्रियायोगी पहिचान गर्ने सूत्र: क्रियापदलाई निम्न प्रश्नहरू सोध्दा आउने उत्तर क्रियायोगी हुन्छ:

क्रियायोगीका महत्त्वपूर्ण नियमहरू:

• अनुकरणात्मक शब्दहरू: झमझम, मुसुक्क, प्याट्ट, थचक्क (सबै क्रियायोगी हुन्)।
• नाम/विशेषण vs क्रियायोगी:
  • राम्रो मान्छे (नामको अगाडि = विशेषण)
  • राम्रो लेख्छ (क्रियाको अगाडि = क्रियायोगी)
  • पढेको मान्छे (विशेषण), उसले पढेको थियो (क्रियायोगी)।

३. नामयोगी (Postposition)

नाम, सर्वनाम वा विशेषणको पछाडि टाँसिएर आउने र वाक्यमा सम्बन्ध गाँस्ने शब्दलाई नामयोगी भनिन्छ।

मुख्य नियम: नामयोगी सधैँ अगाडिको शब्दसँग जोडेर (Diko diyera) लेख्नुपर्छ। (जस्तै: घरमाथि, रामसँग, त्यसकारण)

नामयोगीका प्रकारहरू:

४. संयोजक (Conjunction)

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द, पदावली वा वाक्यलाई जोड्ने (सेतुको काम गर्ने) शब्दलाई संयोजक भनिन्छ।

संयोजकका २ प्रकार:

• (क) निरपेक्ष संयोजक (Coordinate): दुई स्वतन्त्र वाक्यलाई जोड्ने।
  उदाहरण: र, अनि, पनि, तर, वा, अथवा, किनकि, नत्र, तथापि, किन्तु, परन्तु।
  (जस्तै: राम आयो र श्याम गयो।)
• (ख) सापेक्ष संयोजक (Subordinate): एउटा वाक्य अर्कोमा भर पर्ने (Dependent) अवस्थामा जोड्ने। प्राय: जोडीमा आउँछन्।
  उदाहरण: जब…तब, जहाँ…त्यहाँ, जो…त्यो, यदि…भने, जहिले…तहिले।
  (जस्तै: जब पानी पर्छ तब छाता चाहिन्छ।)

५. विस्मयादिबोधक (Interjection)

मनको आकस्मिक भाव (आश्चर्य, खुसी, दुःख, घृणा) बुझाउने शब्द। यी शब्दहरू वाक्यको संरचनाभन्दा छुट्टै रहन्छन् र प्राय: सुरुमा आउँछन्।

६. निपात (Particle)

आफ्नै स्वतन्त्र अर्थ नहुने तर वाक्यमा प्रयोग हुँदा मिठास, जोड वा अर्थमा थोरै परिवर्तन ल्याउने शब्दहरू। यदि वाक्यबाट निपात झिक्ने हो भने पनि वाक्यको मुख्य अर्थ बिग्रँदैन।

उदाहरण: त, पो, नि, र, ल, लौ, क्यारे, ब्यारे, है, न, खै।

प्रयोगको उदाहरण:

• तिमी पो आएछौ। (यहाँ ‘पो’ ले आश्चर्य जनायो)
• म त जान्न। (यहाँ ‘त’ ले जोड दियो)
• त्यसो नभन न। (यहाँ ‘न’ ले अनुरोध जनायो)
• भाइ पनि आउँछ रे। (अरूले भनेको कुरा)

७. सारांश (Quick Recap)

१. वर्णविन्यास (Spelling Rules)

शब्दहरूलाई शुद्धसँग लेख्ने नियम नै वर्णविन्यास हो। यसमा ह्रस्व-दीर्घ, श-ष-स, ब-व, र पदयोग-पदवियोगका नियमहरू पर्दछन्।

(क) ह्रस्व र दीर्घ सम्बन्धी नियम (इ/ई, उ/ऊ)

(ख) ‘श’, ‘ष’ र ‘स’ को प्रयोग

• स (दन्त्य): नेपाली (तद्भव) र आगन्तुक (विदेशी) शब्दमा सधैँ ‘स’ हुन्छ। (जस्तै: सरकार, सडक, सानो, सबै)
• श (तालव्य): प्राय: ‘च’ वर्ग, ‘ल’ को अगाडि र ‘र’ जोडिएर आउँदा। (जस्तै: निश्चय, शत्रु, शहर – तत्सम मात्र)
• ष (मूर्धन्य): ‘ट’ वर्गको अगाडि र ‘क/प’ सँग। (जस्तै: कष्ट, धनुष, भाषा)

(ग) ‘ब’ र ‘व’ को प्रयोग

• ब: बोल्दा ओठ जोडिन्छ भने ‘ब’ लेख्ने। (जस्तै: बाख्रा, बल, बबिता)
• व: बोल्दा दाँतले ओठ छुन्छ वा ‘व’ नै उच्चारण हुन्छ। (जस्तै: वकिल, वन, वातावरण)

नोट: तद्भव शब्दमा ‘व’ उच्चारण भए पनि प्राय: ‘ब’ लेखिन्छ (जस्तै: बखत, बेला)।

(घ) शिरबिन्दु (ं) र चन्द्रबिन्दु (ँ)

• शिरबिन्दु (ं): संस्कृत (तत्सम) शब्दमा पञ्चम वर्ण (ङ्, ञ्, ण्, न्, म्) को सट्टामा। (जस्तै: संसार, अंग, संविधान)
• चन्द्रबिन्दु (ँ): नेपाली शब्दमा र नाकबाट उच्चारण हुँदा। (जस्तै: गाउँ, आँखा, बाँस, आँप)

२. पदयोग र पदवियोग (जोड्ने र छुट्याउने)

३. प्रमुख लेख्य चिह्नहरू (Punctuation)

४. शब्द निर्माण (Word Formation) – छोटो परिचय

नयाँ शब्द बनाउने ४ मुख्य तरिकाहरू छन्:

• उपसर्ग (Prefix): शब्दको अगाडि जोडिने। (अ + सत्य = असत्य)
• प्रत्यय (Suffix): शब्दको पछाडि जोडिने। (पढ् + आइ = पढाइ)
• समास (Compound): दुई शब्द मिलेर एक हुने। (जुन + कीरी = जुनकीरी)
• द्वित्व (Reduplication): एउटै शब्द दोहोरिने। (घर + घर = घरघर/घरैघर)

उपसर्गको परिचय: शब्दको अघिल्तिर जोडिने भाषाको सानो एकाईलाई नै उपसर्ग भनिन्छ। शब्दको अघिल्तिर जोडिने हुनाले उपसर्गलाई पूर्वसर्ग पनि भनिन्छ। नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका केही उपसर्गबाट निर्मित शब्दहरू निम्न छन्:

प्रत्ययबाट शब्दनिर्माण

शब्दको अन्त्यमा आएर नयाँ शब्दनिर्माण गर्न जोडिन आउने पदलाई प्रत्यय भनिन्छ। धातुमा प्रत्यय जोडिए त्यसलाई ‘कृत प्रत्यय’ र शब्दमा प्रत्यय जोडिए त्यसलाई ‘तद्वित प्रत्यय’ भनिन्छ।

(क) धातुमा प्रत्यय लागेर बनेका केही शब्दहरू (कृत प्रत्यय)

संस्कृतका प्रत्यय लागेर बनेका केही कठिन नेपाली शब्दहरू

(ख) शब्दमा प्रत्यय लागेर बनेका केही शब्दहरू (तद्वित प्रत्यय)

संस्कृतका प्रत्यय लागेर बनेका केही कठिन नेपाली शब्दहरू (थप)

१. समास (Compound Words)

परिचय: दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दहरू मिलेर एउटा नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ।

• विग्रह: छुट्टिएको अवस्था (जस्तै: चार बाटोको समूह)
• समस्त शब्द: जोडिएको अवस्था (जस्तै: चौबाटो)

समासका ६ प्रकारहरू (सम्झने सजिलो तरिका)

२. द्वित्व (Reduplication)

परिचय: एउटै शब्द दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ। (जस्तै: घर + घर = घरघर)

द्वित्वका ३ प्रकारहरू

काल (Tense)

१. भूतकाल (गयो, आई, हिँड्यौँ)
२. वर्तमान काल (पुग्छन्, आउँछ, हिँड्छौँ)
३. भविष्यत् काल (पुग्ने छिन्, आउने छ, हिँड्ने छौं)

गौर गरेर अध्ययन गर्दा वर्तमानका र भविष्यत्का क्रियाले काम सम्पन्न नगरी गर्न वा हुन बाँकी राखेका छन् वा काम गर्नेवाला भएको सङ्केत गर्छन्। भूतकालका पक्षले काम भएको, पूर्ण भैसकेको अवस्थाको सङ्केत गर्छन्। माध्यमिक तहमा काललाई पारम्परिक शैलीमा नै अध्ययन गरिन्छ।

(क) वर्तमान काल (Present Tense)

२. भूतकाल (Past Tense)

बितेको समयको बोध गराउने क्रियाको रूप।

३. भविष्यत् काल (Future Tense)

सम्पूर्ण काल र पक्षलाई बुझ्न एउटै तालिका

क्रियापद र कृदन्त शब्दको मूल रूपलाई धातु भनिन्छ। धातुमा जोडिने प्रत्ययलाई कृत प्रत्यय भनिन्छ। कृत प्रत्यय जोडिएर बनेको शब्दलाई कृदन्त शब्द मानिन्छ। धातुमै कालबोधक प्रत्यय, सम्भावना बोधक, इच्छा बोधक, आज्ञा बोधक आदि प्रत्यय जोडिएर क्रियापद बन्छन्।

२. धातुका प्रकारहरू

1. नामिक धातु: (नाम/विशेषणले धातुको काम गरेका) दुःख, काम, धुलो, लोभ, होचो, तातो, मोटो, थेप्चो, चोखो, दुब्लो आदि।
2. प्रेरणार्थक धातु: सामान्य धातुमा ‘आउ’ प्रत्यय जोडिँदा प्रेरणार्थक धातु बन्छ।

माथिको तालिका अगाडि माथिबाट तल लेखिएका गर्, खा, लेख, आदि धातु हुन् भने तिनमा ‘आउ’ प्रत्यय लागी बनेका गराउ, खुवाउ, कुदाउ, पठाउ आदि प्रेरणार्थक धातु हुन्।

3. स्वरान्त धातु: खा, जा, आउ, खाउ, खुवाइ, सह, जोगी, पाउ आदि।
4. व्यञ्जनान्त धातु: लेख, पढ्, हिँड्, भन्, पस्, मर्, गन्, चिमोट, उचाल्, समात्, निफन् आदि।
   नोट: उच्चारण वा लेखाइको अन्त्यमा स्वरवर्ण आए स्वरान्त धातु र अन्त्यमा हलन्त (खुट्टो काटिएमा) भएका धातु व्यञ्जन धातु हुन्।
5. एकाक्षरी धातु: एउटा वर्ण वा अक्षरले नै धातुको काम गरेमा ती धातु एकाक्षरी धातु हुन्। जस्तै: जा, खा, गर्, लेख, भन्, हु, दि, रु आदि।
6. बहुअक्षरी धातु: एकभन्दा बढी अक्षरले बनेका धातु बहुअक्षरी धातु हुन्। जस्तै: हिँडाउ, सुताउ, कुदाउ, कमाउ, धमिल्याउ, देखाउ, सिलाउ, पखाल्, बचाउ, फर्फराउ, लगाउ आदि।

धातु + कृत प्रत्यय = कृदन्त क्रिया (असमापक क्रिया)

लेख्नु (क्रियामूल) बाहेक सबै असमापक क्रिया शब्दवर्गमा क्रियायोगी हुन्छन्। क्रियामूल (धातु + नु) चाहिँ नाम (भाववाचक) वर्गमा पर्दछन्।

धातु + कालबोधक/अन्य प्रत्यय = क्रियापद

धातु + काल बोधक, सम्भावना बोधक, आज्ञा बोधक, इच्छा बोधक प्रत्यय लागेमा क्रियापद हुन्छन्।

जस्तै: पढ् + छ, छन्, छिन्, छौ, छस्, छेस्, छु, ए, यो, ई, यौ, इस्, इन, एँ, नेछ, नेछु, नेछस्, नेछौँ, नेछौ, नेछन, नेछिन्, ला, लान्, लिन्, लाउ, लास्, लिस्, योस्, एस्, औ, औं आदि।

• वर्तमान कालीन क्रिया: लेख्छ, लेख्छु, लेख्छन्, लेख्छे, लेख्छेस्, लेख्छिन्
• भूतकालीन क्रिया: गयो, गए, गएँ, गइस्, गई, गइन्, गयौ, गयौँ
• आज्ञार्थ क्रिया: गर्, लेख, आऊ, भन्नुहोस्, पढिबक्सियोस्
• भविष्यत् कालीन क्रिया: आउने छे, आउने छु, आउने छन्, आउने छौ, आउने छौं, आउने छेस्
• इच्छार्थक क्रिया: गरौं, गरें, आऔं, आएस्, भए, भरियून, खुलून्, पाऊन्
• सम्भावनार्थ क्रिया: खाला, खाली, आउलिन्, हिँड्लिन्, पोख्लान्, आउलास्, हिँड्लाऊ, पाऔंला

उही वा उस्तै अर्थ दिने शब्दलाई पर्यायवाची शब्द भनिन्छ। पर्यायवाची शब्दलाई समानार्थी शब्द समेत भनिन्छ। नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका केही पर्यायवाची शब्दहरू निम्नअनुसार रहेका छन्।

• माता = जननी, आमा, मा
• पिता = बावा, बा, बुबा, जनक
• श्रीमती = पत्नी, स्वास्नी, भार्या, प्रेयसी
• पति = श्रीमान्, लोग्ने, स्वामी
• फल = पुष्प, सुमन, कुसुम (यहाँ ‘फूल’ हुनुपर्नेमा ‘फल’ लेखिएको हुन सक्छ, तर पर्यायवाची शब्द ‘पुष्प’ दिइएको छ)
• उद्यान = बगैंचा, बाग, फूलबारी
• बाटो = पथ, सडक, मार्ग
• रात = रजनी, निशा, रात्रि
• विचार = सोचाइ, चिन्तन, मनन्
• मानिस = मनुष्य, मानव, नर
• बथान = समूह, बगाल, हुल
• सूर्य = रवि, भानु, आदित्य
• विश्वास = आस्था, निष्ठा
• युद्ध = सङ्ग्राम, लडाइँ, जङ्ग
• विप्लव = क्रान्ति, विद्रोह
• रूख = वृक्ष, तरू, द्रुम
• आकाश = सगर, गगन, नभ
• आगो = अग्नि, अनल, पावक
• देश = राष्ट्र, मुलुक
• पहाड = गिरि, पर्वत, शैल
• तलाउ = ताल, दह, पोखरी
• घर = निकेतन, सदन, घर
• करूणा = दया, टिठ, माया, प्रेम
• कक्षा = श्रेणी, दर्जा, स्तर
• बत्ती = दीप, दियो
• पृथ्वी = भूमी, धर्ती, वसुन्धरा
• पानी = जल, नीर, पय
• बल = ताकत, क्षमता, शक्ति
• नयाँ = नव, नूतन, नवीन
• प्रकाश = किरण, अंशु, आभा
• दिन = दिउँसो, दिवस, उज्यालो
• दैत्य = राक्षस, दानव, असुर
• त्रुटि = भूल, गल्ती, कमजोरी
• ढुङ्गो = शिला, पत्थर, पाषाण
• छोरी = कन्या, पुत्री, दुहिता
• चन्द्रमा = जून, शशी, इन्दु
• घमण्ड = अहङ्कार, अहम्, अभिमान
• गुरू = शिक्षक, आचार्य, अध्यापक
• गहना = अलङ्कार, आभूषण
• कष्ट = आपत, दुःख, कहर
• उचित = योग्य, उपयुक्त
• ईश्वर = देवता, सुर, भगवान
• आनन्द = हर्ष, खुसी, सुख
• आँखा = नेत्र, नयन, चक्षु
• अन्त्य = अन्तिम, पछिल्लो
• असाध्य = ज्यादै, धेरै, अति

विपरीत वा उल्टो अर्थ दिने शब्दलाई विपरीतार्थी शब्द भनिन्छ। नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका केही विपरीतार्थी शब्दहरू निम्न छन्।

• ज्ञान → अज्ञान
• आय → व्यय
• सुख → दुःख
• जित → हार
• खण्डन → मण्डन
• सम्मान → अपमान
• जीवन → मरण
• अतिवृष्टि → अनावृष्टि
• सन्चो → बिसन्चो
• हेला → माया
• स्वतन्त्र → परतन्त्र
• सजीव → निर्जीव
• जन्म → मृत्यु
• जाग्रत → सुषुप्त
• शिक्षित → अशिक्षित
• टाढा → नजिक
• आगत → विगत
• विकास → विनाश
• ज्यादा → कम्ती
• लाभ → हानि
• लघु → गुरु
• गाउँ → सहर
• साधु → चोर
• योग्य → अयोग्य
• खुला → बन्द
• साक्षर → निरक्षर
• मानवीय → अमानवीय
• एकता → अनेकता
• सुगम → दुर्गम
• भित्र → बाहिर
• उन्नति → अवनति
• हर्ष → विस्मात्
• भरी → खाली
• अग्लो → होचो
• उँभो → उँधो
• बाक्लो → पातलो
• आकाश → पाताल
• कृत्रिम → प्राकृत
• फेद → टुप्पो
• आफ्नो → अर्काको
• आकर्षण → विकर्षण
• प्राचीन → आधुनिक
• आशा → निराशा
• मरण → जीवन
• प्रत्यक्ष → अप्रत्यक्ष
• इज्जत → बेइज्जत
• पर्ती → रैकर
• उचित → अनुचित
• पूर्वीय → पाश्चात्य
• नाफा → नोक्सान
• उत्थान → पतन
• मूर्ख → विद्वान्
• धनी → गरिब
• उदय → अस्त
• सुन्दर → कुरूप
• दिन → रात
• आदी → अन्त्य
• सङ्कीर्ण → उदार (उद्धार लेखिएको सच्याइएको)
• हाँस्नु → रुनु
• अगाडि → पछाडि
• अनुकूल → प्रतिकूल
• स्वस्थ → अस्वस्थ
• अमृत → विष
• हिउँद → वर्षा
• स्वदेश → विदेश/परदेश
• असल → खराब
• हर्ष → पीडा
• सुरु → अन्त्य
• आफू → अरू
• स्वर्ग → नर्क
• साँचो → झुटो
• राजा → रैती
• रोगी → निरोगी
• लाभ → हानि
• वर → पर
• शिर → पाउ
• माया → घृणा
• विस्तृत → सङ्कुचित
• बृहत् → सङ्क्षिप्त
• सक्कली → नक्कली
• शुद्ध → अशुद्ध
• सम्पन्न → विपन्न
• सक्रिय → निष्क्रिय
• सत्मार्ग → कुमार्ग
• सुगम → दुर्गम
• सपना → विपना
• सज्जन → दुर्जन
• सफा → फोहोर
• सुपुत्र → कुपुत्र
• सुलभ → दुर्लभ
• शिक्षित → अशिक्षित
• सुख → दुःख
• स्वतन्त्र → परतन्त्र
• स्वर्ग → नर्क
• संयोग → वियोग
• सापेक्ष → निरपेक्ष
• साक्षर → निरक्षर
• साहसी → डरपोक
• सरल → जटिल
• साँझ → बिहान
• साँचो → झुटो
• सुल्टो → उल्टो
• योग्य → अयोग्य
• नयाँ → पुरानो
• संश्लेषण → विश्लेषण
• मिलन → बिछोड
• मोटो → दुब्लो
• खाली → भरी
• मान्छे → पशु
• लेक → बेंसी
• पहिलो → अन्तिम
• हँसिलो → मलिन
• होस → बेहोस
• हार → जित
• हर्ष → विस्मात्
• विनम्र → घमण्डी
• देवता → दानव
• धेरै → थोरै
• कोमल → कठोर
• परिचित → अपरिचित
• बिरानो → आफ्नो
• महान् → निच
• फाइदा → बेफाइदा
• सदुपयोग → दुरूपयोग
• सहयोग → असहयोग
• स्थायी → अस्थायी
• जाडो → गर्मी
• शुभ → अशुभ
• ज्ञान → अज्ञान
• पवित्र → अपवित्र
• जीवित → मृत
• इमानदार → बेइमान
• उत्तर → दक्षिण
• उपस्थित → अनुपस्थित
• सहमत → असहमत
• पूर्व → पश्चिम

दुई वा दुईभन्दा बढी अनेक अर्थ बोध गराउने शब्दलाई अनेकार्थक शब्द भनिन्छ। अनेकार्थक शब्दले धेरै अर्थ बोध गराउँछ।

नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका केही अनेकार्थक शब्दहरूलाई निम्नानुसार उल्लेख गरिएको छ:

१. कल

• झगडा: तिमीहरू आपसमा कल नगर।
• धारा: आज त कलमा पानी आएन।
• मेसिन: हरिले कलमा लुगा सिलाए।

नेपालीमा प्रचलित केही अनेकार्थक शब्दहरू:

बोल्दा र सुन्दा उस्तै सुनिने तर लेख्दा केही फरक र अर्थमा चाहिँ पुरै भिन्नता हुने त्यस्ता जोडी शब्दहरूलाई श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्द भनिन्छ। सुन्दा उस्तै लागे पनि फरक अर्थ दिन्छन् र लेखन विन्यासमा केही फरक हुन्छन्। जस्तै:

• खाट (सुत्ने पलङ) – सानो खाटमा सुत्दा पनि निन्द्रा प्यारो हुन्छ।
• खात (किताबको चाङ) – पुस्तकालयमा पुस्तकको खात देखेर हरि जिल्ल पर्यो।
• बिना (बाहेक) – तिमीबिना यो संसारमा आफ्नो भन्ने कोही छैन।
• वीणा (बाजा) – सरस्वतीले वीणा बजाउँछिन्।
• भाडा (शुल्क) – काठमाडौँमा कोठा भाडा ज्यादै महङ्गो छ।
• भाँडा (भाँडाकुँडा) – पकाउने भाँडा नपाएर केटीले दुःख पाइन्।
• भोक (खाने इच्छा) – आज त मलाई धेरै भोक लागेको छ।
• भोग (चलाउनु) – तिम्रो जग्गा तिमी नै भोग गर्नु।
• यति (मात्रा) – तिमी यति काम सके मात्र जाऊ।
• यती (हिममानव) – सोलुखुम्बुमा यती पाइन्छ भन्ने कथाहरू प्रचलित छन्।
• यस (यो) – यस गाउँको विकास कसरी होला त?
• यश (कीर्ति) – नेपाली साहित्यमा पारिजातको यश धेरै प्रचलित छ।
• लहर (ताँती) – कमिलाको लहर देखेर भाइ डरायो।
• लहड (मनको तरङ्ग) – साथीहरूको लहडमा लागेर नराम्रो काम गर्नु हुँदैन।
• लेउ (फोहर) – मेरो घरको पछाडि भित्तामा लेउ परेछ।
• लेऊ (लिने काम गर) – त्यो झोला एकछिनलाई लेऊ त।
• विद्या (ज्ञान) – विद्या मानिसको कहिले पनि नाश नहुने धन हो।
• विधा (साहित्यको हाँगो) – पारिजातले निबन्ध विधामा पनि कलम चलाएकी थिइन्।
• विष (जहर) – हिजो मेरो गाउँको एकजना दाइले विष खाएछन्।
• बिस (सङ्ख्या – २०) – मलाई बुबाले बिस रूपैयाँ दिनुभयो।
• शीत (पानीको थोपा) – जाडो महिनामा फूलमा परेको शीत त मोतीझैँ टल्कन्छ।
• सित (सगँ) – बहिनी साथीसित मिलेर बस्छिन्।
• सब (सबै) – तिमी सब काम सकेर मात्र जाऊ।
• शव (लास) – पासाङको शव पशुपतिमा ल्याएर दाहसंस्कार गरियो।
• सर्ग (खण्ड) – ‘शाकुन्तल’ महाकाव्यमा चौबिस ओटा सर्ग छन्।
• स्वर्ग (देवलोक) – धर्मात्माहरू मरेपछि स्वर्ग पुग्छन् भन्ने सोचाइ धेरैको छ।
• समवेदना (समान खालको दुःख) – हाम्रो गाउँको एकदमै असल भाइको मृत्यु हुँदा सबैले समवेदना प्रकट गरे।
• संवेदना (अनुभूति) – मान्छेबाट संवेदना हराएपछि आतङ्कको सिर्जना हुन्छ।
• सुन (स्वर्ण) – सुनका गहनाहरू धेरै महङ्गा हुन्छन्।
• सुन् (सुन्ने काम गर्) – तँ मेरो कुरा ध्यान दिएर सुन्।
• होस (चेतना) – छिरिङले झ्यालबाट लडेर होस हराइन्।
• होस् (हुने इच्छा) – तिम्रो इच्छा सबै पूरा होस्।
• आँसु (आँखाको पानी) – भाइ फेल भएको खबरले उसका आँखामा आँसु आयो।
• आशु (छिटो) – लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा आशुकवि थिए।
• अणु (सानो टुक्रा) – दूषित पानीको अणुमा ब्याक्टेरिया हुन्छन्।
• अनु (उपसर्ग) – ‘शासन’ शब्दमा ‘अनु’ उपसर्ग लगाउँदा अनुशासन बन्दछ।
• महिना (मूलतः ३० दिन) – एक महिनामा धेरै काम गर्न सकिन्छ।
• मैना (चरो) – मैनाले पनि सुगाले झैँ मानिसको बोली नक्कल गर्छ।
• डर (त्रास) – भूतको सिनेमा हेरेर मलाई त डर लाग्यो।
• दर (मूल्य) – यस चामलको प्रतिकिलोको दर कति छ?
• किट (निश्चित गर) – अपराधी किट अनि मात्र सजाय देऊ।
• कि त (अथवा) – तिमी कि त घर जाऊ कि यहाँ बस।

नेपालीमा प्रचलित केही श्रुतिसमभिन्नार्थक शब्दहरू:

अनुकरण भनेको नक्कल गर्नु हो। आवाज, दृश्य, गति अथवा यस्तै अन्य क्रियाहरूको नक्कल गर्नुलाई अनुकरण भनिन्छ। अनुकरण बोध गराउने शब्दलाई अनुकरणात्मक शब्द भनिन्छ। नेपाली भाषामा प्रचलित केही अनुकरणात्मक शब्दहरू निम्न छन्:

परिभाषाबाट शब्दको अर्थ स्पष्ट हुने खालका शब्दहरूलाई पारिभाषिक शब्द भनिन्छ। पारिभाषिक शब्दहरूलाई परिभाषाबाट मात्र बोध गर्न सकिन्छ। नेपाली भाषामा प्रचलनमा रहेका केही पारिभाषिक शब्दहरू निम्न छन्:

१. परिचय

वाक्यमा क्रियापदले बुझाउने अर्थ वा अभिप्रायलाई भाव भनिन्छ। यसका ५ मुख्य प्रकारहरू छन्।

२. भावका प्रकारहरू (Types of Moods)

(क) सामान्यार्थ (Indicative Mood)

परिचय: सामान्य रूपमा कुनै कुरा वा घटना बताउनु। यसमा कुनै विशेष आग्रह वा इच्छा हुँदैन। १२ वटा कालका कुनै पनि वाक्य सामान्यार्थ हुन्।

सूत्र: कर्ता + काल अनुसारको क्रिया।

उदाहरण:

• भाइ घर जान्छ।
• मैले भात खाएँ।
• उनीहरू आउनेछन्।

(ख) आज्ञार्थ (Imperative Mood)

परिचय: आदेश, अनुरोध वा निर्देशन दिनु। यो सधैँ दोस्रो पुरुष (तँ, तिमी, तपाईँ) सँग मात्र प्रयोग हुन्छ।

(ग) इच्छार्थ (Optative Mood)

परिचय: मनको इच्छा, आशीर्वाद, श्राप वा अनुमति माग्नु।

(घ) सम्भावनार्थ (Probabilistic Mood)

परिचय: काम हुने सम्भावना वा अड्कल काट्नु। (काम पक्का नभएको अवस्था)।

पहिचान: क्रियाको अन्त्यमा ‘ला’ जोडिएको हुन्छ।

सूत्र: धातु + ला / लान् / लिन्

उदाहरण:

• आज पानी पर्ला।
• बुबा बजार जानुहोला।
• तिनीहरू आउलान्।

(ङ) सङ्केतार्थ (Conditional Mood)

परिचय: एउटा काम हुन अर्को काममा भर पर्ने (शर्त) वा कारण र असर (Cause & Effect) देखाउने।

पहिचान: बिचमा ‘ए’ र अन्त्यमा ‘हुन्थ्यो/हुन्छ’ आउँछ।

सूत्र: धातु + ए ….. हुन्छ / हुन्थ्यो

उदाहरण:

• पानी परे बाली सप्रिन्थ्यो।
• औषधि खाए निको हुन्छ।
• तिमी आए म जान्थेँ।

१. प्रेरणार्थक क्रिया (Causative Verb)

परिचय: अरूलाई काम गर्न हौसला वा प्रेरणा दिने क्रिया। यसमा कर्ता आफैँ काम गर्दैन, अरूलाई गराउँछ।

प्रेरणार्थक बनाउने सूत्र: नयाँ कर्ता (ले) + पुरानो कर्ता (लाई) + धातु + आउ + काल

परिवर्तन गर्ने नियमहरू:

• नयाँ कर्ता थप्ने: वाक्यको अगाडि कसैको नाम (प्रेरक) थपेर ‘ले’ लगाउने।
• पुरानो कर्तालाई ‘लाई’: पहिलेको कर्तालाई ‘लाई’ जोड्ने।
• क्रियामा परिवर्तन: धातुमा ‘आउ’ जोड्ने।

• पढ् → पढाउ
• गर् → गराउ
• खा → खुवाउ (अपवाद)

उदाहरण:

• सामान्य: भाइ भात खान्छ।
• प्रेरणार्थक: आमाले भाइलाई भात खुवाउनुहुन्छ।

वाच्य भनेको वाक्यमा कर्ता, कर्म वा क्रिया मध्ये कसको प्रधानता छ भनी छुट्याउने तरिका हो।

वाच्यका ३ प्रकारहरू

वाच्य परिवर्तन गर्ने नियमहरू (Golden Rules)

• क) कर्तामा परिवर्तन: कर्ता + द्वारा / बाट थप्ने। यदि कर्ता ‘म’ छ भने त्यसलाई ‘आफू’ बनाउने। (उदाहरण: म खान्छु → आफू खाइन्छ)
• ख) क्रियामा परिवर्तन (धातु + इ): धातुमा ‘इ’ (दीर्घ) जोड्ने।
  उदाहरण: गर् → गरि, खा → खाइ, लेख् → लेखि
• ग) विशेष अवस्था (Specific Moods):

  क्रियाको भाव	परिवर्तन नियम	उदाहरण (धातु: पढ्)
  सामान्य	धातु + इ + न्छ/यो	पढ्छ → पढिन्छ
  आज्ञार्थ	धातु + इ + योस्	पढ → पढियोस्
  इच्छार्थ	धातु + इ + यून्	पढून् → पढियून्
  भविष्यत्	धातु + इ + नेछ	पढ्नेछ → पढिनेछ

४. कर्मवाच्य र भाववाच्यको मुख्य फरक

• कर्मवाच्य: वाक्यमा ‘के’ वा ‘कसलाई’ को उत्तर आउँछ (कर्म हुन्छ)। क्रिया कर्म अनुसार लिङ्ग/वचन बदलिन्छ।
  उदाहरण: रामले रोटी (पु.) खायो → रामद्वारा रोटी खाइयो।
  उदाहरण: रामले खीर (स्त्री.) खायो → रामद्वारा खीर खाइई।
• भाववाच्य: वाक्यमा कर्म हुँदैन (सुत्नु, रूनु, हाँस्नु, जानु)। क्रिया सधैँ एकवचन, पुलिङ्गी र तृतीय पुरुष (Neutral) हुन्छ।
  उदाहरण: हामी सुत्छौं → हामीद्वारा सुतिन्छ। (बहुवचन हुँदैन)

कारक: वाक्यमा क्रियापदसँग सीधा सम्बन्ध राख्ने शब्द (नाम/सर्वनाम)। (जस्तै: काम गर्ने, साधन, ठाउँ)।

विभक्ति: कारकलाई चिनाउने पछाडि जोडिने चिन्हहरू (ले, लाई, मा आदि)।

कारक र विभक्तिको तालिका

झुक्किने ठाउँहरू (Pro Tips):

• ‘ले’ दुई ठाउँमा लाग्छ:
  • काम गर्ने मान्छे भए कर्ता (रामले खायो)।
  • काम गर्ने हतियार/साधन भए करण (चम्चाले खायो)।
• ‘लाई’ दुई ठाउँमा लाग्छ:
  • सामान्य अवस्थामा कर्म (रामलाई बोलाऊ)।
  • केही दिने वा कसैको लागि गर्ने भए सम्प्रदान (भिखारीलाई पैसा देऊ)।
• ‘बाट’ तीन ठाउँमा लाग्छ:
  • बाटो/साधन भए करण (बाटोबाट जाउँ)।
  • छुट्टिने ठाउँ भए अपादान (रूखबाट लड्यो)।
  • वाच्य परिवर्तन गर्दा कर्ता (रामबाट काम भयो)।

करण (Positive): ‘हो’, ‘छ’ वा काम हुने अर्थ। (उदाहरण: राम जान्छ)

अकरण (Negative): ‘होइन’, ‘छैन’ वा काम नहुने अर्थ। (उदाहरण: राम जाँदैन)

क) शब्द परिवर्तन तालिका (Word Transformation)

वाक्यलाई अकरण बनाउँदा क्रिया मात्र होइन, यी शब्दहरू पनि बदल्नुपर्छ:

ख) ‘न’ (Negative Marker) राख्ने नियम

अकरण जनाउने ‘न’ क्रियाको कहाँ राख्ने?

• अगाडि (Prefix): आज्ञार्थ, इच्छार्थ र सम्भावनार्थमा।
  (उदाहरण: नजा, नजाओस्, नजाला।)
• बिचमा (Infix): अभ्यस्त (बानि परेको) र अज्ञात भूतमा।
  (उदाहरण: जाँदैनथ्यो, गएनछ।)
• पछाडि (Suffix): सामान्य कालहरूमा।
  (उदाहरण: जान्छ → जाँदैन, गयो → गएन।)

ग) ध्रुवीय सत्य (Universal Truth) को नियम

व्याकरणमा ध्रुवीय सत्य (जस्तै: सूर्य पूर्वबाट उदाउँछ) लाई अकरण बनाउँदा अर्थको वास्ता नगरी व्याकरण अनुसार मात्र बदल्नुपर्छ।

• करण: सूर्य पूर्वबाट उदाउँछ।
  अकरण: सूर्य पूर्वबाट उदाउँदैन। (व्याकरण सही, विज्ञान गलत भए पनि व्याकरणमा यही लेख्नुपर्छ)।
• करण: आगो तातो हुन्छ।
  अकरण: आगो तातो हुँदैन।

सामाजिक मर्यादा अनुसार व्यक्तिको इज्जत जनाउने व्याकरणिक रूपलाई आदर भनिन्छ। यसका ४ तहहरू छन्:

संरचनाको आधारमा वाक्य ३ प्रकारका हुन्छन्।

वाक्यमा कर्ता अनुसार क्रिया (Subject-Verb Agreement) मिलाउने कार्यलाई पदसङ्गति भनिन्छ। यो ५ कुरामा मिल्नुपर्छ:

• लिङ्ग: राम गयो। सीता गई। (पुलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग)
• वचन: म खान्छु। हामी खान्छौँ। (एकवचन/बहुवचन)
• पुरुष: म जान्छु। तँ जान्छस्। ऊ जान्छ। (प्रथम/द्वितीय/तृतीय)
• आदर: भाइ सुत्छ। बुबा सुत्नुहुन्छ।
• विशेषण-विशेष्य: सानो भाइ। सानी बहिनी।

धेरै साना वाक्यलाई एउटै बनाउने प्रक्रिया।

१. उखान र टुक्का

(क) उखानको परिभाषा:

परम्परादेखि चल्दै आएका सन्देशमूलक सूत्रात्मक भनाइ वा वाक्यहरूलाई उखान भनिन्छ। वाक्यलाई प्रभावपूर्ण बनाउनको लागि उखानको प्रयोग गरिन्छ।

प्रचलित उखानहरू:

• १. कि पढेर जानिन्छ कि परेर जानिन्छ
  (One learns either by study or by experience)
• २. आफू नमरी स्वर्ग देखिँदैन
  (Heaven is not seen without hardship)
• ३. जहाँ इच्छा त्यहाँ उपाय
  (Where there is a will, there is a way)
• ४. इन्द्रका अगाडि स्वर्गको बयान
  (Showing off knowledge before an expert)
• ५. अचानाको पिर खुकुरीले जान्दैन
  (The axe does not feel the pain of the chopping block)
• ६. आकाशको फल आँखा तरी मर
  (Desiring the impossible)
• ७. जो होचो उसका मुखमा घोचो
  (The weak are always oppressed)
• ८. नाच्न नजान्ने आँगन टेढो
  (A bad worker blames tools)
• ९. नजिकको तीर्थ हेला
  (Ignoring nearby value)
• १०. धन भनेपछि महादेवको तीन नेत्र
  (Money blinds people)
• ११. हुने बिरुवाको चिल्लो पात
  (A good tree shows signs early)
• १२. लगनपछिको पोतेको के काम ?
  (Useless after the time has passed)
• १३. देख्नेको आँखा फुटे सुन्नेको सही
  (The speaker is believed if the witness fails)
• १४. खाने मुखलाई जुंगाले छेक्दैन
  (No obstacle can stop necessity)
• १५. कुरो र कुलो जता लग्यो उतै लाग्छ
  (Matters spread where directed)
• १६. कालो अक्षर भैंसी बराबर
  (Illiteracy)
• १७. गर्ने भन्ने हनुमान, पगरी गुथ्न ढेडु
  (Talks big but cannot act)
• १८. कानो गोरुलाई औंसी न पुर्ने
  (Fools don’t understand good or bad)
• १९. मुखमा राम राम, बगलीमा छुरा
  (Hypocrisy)
• २०. मेरो गोरुको बारै टक्का
  (Stubborn attitude)
• २१. रातभरि करायो, दक्षिणा हरायो
  (All effort wasted)
• २२. जुंगा चल्यो, कुरा बुझ्यो
  (Sign of maturity)
• २३. नजाने गाउँको बाटो नसोध्नू
  (Don’t trust the ignorant)
• २४. छन् गेडी सबै मेरी, छैनन् गेडी सबै टेढी
  (Selfish mentality)
• २५. बाघको छालामा स्यालको रजाइँ
  (A coward pretending bravery)
• २६. नखाऊँ त दिनभरिको सिकार, खाऊँ भने कान्छा बाबुको अनुहार
  (Moral dilemma)
• २७. म ताक्छु मुढो, बन्चरो ताक्छ घुँडो
  (Unintended consequences)
• २८. नपत्याउने खोलाले बगाउँछ
  (Disbelief leads to loss)
• २९. साँप पनि मरोस्, लठ्ठी पनि नभाँचियोस्
  (Solve problem without loss)

उखानहरूको अर्थ र वाक्यमा प्रयोग:

यहाँ केही उखानहरूको अर्थ र तिनलाई वाक्यमा प्रयोग गरी देखाइएको छ:

• १. हुने बिरुवाको चिल्लो पात (Meaning: Talented people show signs early)
  वाक्य: हुने बिरुवाको चिल्लो पात भनेझैँ हरि सानैदेखि मेहनती थियो।
• २. कालो अक्षर भैंसी बराबर (Meaning: Illiterate)
  वाक्य: रामका लागि पत्र पढ्नु कालो अक्षर भैंसी बराबर भयो।
• ३. लगनपछिको पोतेको के काम ? (Meaning: Useless after the time is gone)
  वाक्य: काम सकिएपछि सहयोग गर्नु लगनपछिको पोतेको के काम जस्तै भयो।

२. टुक्का

दुई वा दुईभन्दा बढी शब्द समूहहरू सँगसँगै प्रयोग भई आफ्नो सोझो अर्थ नदिएर घुमाउरो अर्थ प्रदान गर्दै विशिष्ट र रुढ अर्थ ग्रहण गर्ने शब्द समूहलाई टुक्का भनिन्छ।

उदाहरण:

• (क) नाक काट्नु (सामान्य अर्थ – नाकलाई काट्नु)
  वाक्य: बहिनीले घाँस काट्न जाँदा हँसियाले आफ्नो नाक काटिछ।
• (ख) नाक काट्नु (विशिष्ट अर्थ – इज्जत फाल्नु)
  वाक्य: रामकी छोरी पोइला गएर बाबुको नाक काटी।

प्रचलित टुक्का, अर्थ र वाक्य (Common Idioms with Meanings and Sentences)

• १. बाटो हेर्नु
  अर्थ: प्रतीक्षा गर्नु (Meaning: To wait)
  वाक्य: ऊ बिहानदेखि नै पाहुनाको बाटो हेरेर बसेको छ।
• २. आँखी हुनु
  अर्थ: रिसाहा हुनु (Meaning: To be short-tempered)
  वाक्य: ऊ सानो कुरामा पनि आँखी हुन्छ।
• ३. ठाडो पुच्छर (लगाउनु)
  अर्थ: भाग्नु (Meaning: To run away)
  वाक्य: कुकुर देखेपछि बिरालोले ठाडो पुच्छर लगायो।
• ४. थाती राख्नु
  अर्थ: सुरक्षित राख्नु (Meaning: To keep in trust)
  वाक्य: बुबाले पैसा बैंकमा थाती राख्नुभयो।
• ५. सखाप पार्नु
  अर्थ: पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु (Meaning: To destroy completely)
  वाक्य: बाढीले बाली सखाप पार्‍यो।
• ६. खुट्टा लाग्नु
  अर्थ: असर पर्नु (Meaning: To be affected)
  वाक्य: लामो हिँडाइले उसलाई खुट्टा लाग्यो।
• ७. सोत्तर हुनु
  अर्थ: पूरै समाप्त हुनु (Meaning: To be totally finished)
  वाक्य: आगलागीले घर सोत्तर भयो।
• ८. दाग लाग्नु
  अर्थ: बदनामी हुनु (Meaning: To be disgraced)
  वाक्य: चोरीको आरोपले उसको नाममा दाग लाग्यो।
• ९. दुनो सोझ्याउनु
  अर्थ: फाइदा खोज्नु (Meaning: To seek personal gain)
  वाक्य: ऊ सधैं अरूको झगडामा दुनो सोझ्याउँछ।
• १०. तालुमा आलु फल्नु
  अर्थ: असम्भव कुरा हुनु (Meaning: Something impossible)
  वाक्य: बिना मेहनत पास हुनु तालुमा आलु फल्नु जस्तै हो।
• ११. कबुल गर्नु
  अर्थ: स्वीकार गर्नु (Meaning: To accept / confess)
  वाक्य: गल्ती गरेको कुरा उसले कबुल गर्‍यो।
• १२. रुवाबासी चल्नु
  अर्थ: धेरै दुःख हुनु (Meaning: Chaos and sorrow)
  वाक्य: दुर्घटनापछि गाउँमा रुवाबासी चल्यो।
• १३. सही थाप्नु
  अर्थ: ठीकसँग बुझ्नु (Meaning: To understand correctly)
  वाक्य: शिक्षकको कुरा विद्यार्थीले सही थापे।
• १४. सत्र पर्नु (शत्रु पर्नु)
  अर्थ: दुश्मन हुनु (Meaning: To become enemies)
  वाक्य: सानो विवादले उनीहरू सत्र परे।
• १५. चुल्हो फुक्नु
  अर्थ: खाना पकाउनु (Meaning: To cook food)
  वाक्य: बिहानै आमाले चुल्हो फुक्नुभयो।
• १६. ठाडो घाँटी लगाउनु
  अर्थ: रक्सी पिउनु (Meaning: To drink alcohol)
  वाक्य: ऊ हरेक साँझ ठाडो घाँटी लगाउँछ।
• १७. काँधमा काँध राख्नु
  अर्थ: सहयोग गर्नु (Meaning: To support / cooperate)
  वाक्य: सबैले काँधमा काँध राखेपछि काम सफल भयो।
• १८. चाख लाग्नु
  अर्थ: रुचि हुनु (Meaning: To be interested)
  वाक्य: मलाई विज्ञान पढ्न चाख लाग्छ।
• १९. कुरो हार्नु
  अर्थ: बहसमा हार्नु (Meaning: To lose an argument)
  वाक्य: प्रमाण नहुँदा ऊ कुरो हार्‍यो।
• २०. मन मिल्नु
  अर्थ: विचार मिल्नु (Meaning: To get along)
  वाक्य: उनीहरूको मन मिलेकाले विवाह भयो।
• २१. आँखा लाग्नु
  अर्थ: उँघिनु (Meaning: To feel sleepy)
  वाक्य: पढ्दै गर्दा मलाई आँखा लाग्यो।
• २२. माया मार्नु
  अर्थ: प्रेम तोड्नु (Meaning: To give up love)
  वाक्य: धोका पाएपछि उसले माया मार्‍यो।
• २३. दिन छिप्पिनु
  अर्थ: साँझ पर्नु (Meaning: To get late in the day)
  वाक्य: दिन छिप्पिएपछि हामी घर फर्कियौँ।
• २४. काँध थाप्नु
  अर्थ: जिम्मेवारी लिनु (Meaning: To take responsibility)
  वाक्य: उसले परिवारको जिम्मा काँध थाप्यो।
• २५. टाढा देख्नु
  अर्थ: दूरदर्शी हुनु (Meaning: To be farsighted)
  वाक्य: सफल मानिस सधैं टाढा देख्छ।
• २६. मन चोर्नु
  अर्थ: आकर्षित गर्नु (Meaning: To steal the heart)
  वाक्य: उसको व्यवहारले सबैको मन चोर्‍यो।
• २७. हात थाप्नु
  अर्थ: माग्नु (Meaning: To beg)
  वाक्य: काम गर्न सक्नेले हात थाप्नु हुँदैन।
• २८. उल्लङ्घन गर्नु
  अर्थ: नियम तोड्नु (Meaning: To violate rules)
  वाक्य: ट्राफिक नियम उल्लङ्घन गर्नु अपराध हो।
• २९. आँखा खानु
  अर्थ: रिसिलो नजर लगाउनु (Meaning: To glare angrily)
  वाक्य: शिक्षकले आँखा खाँदा कक्षा शान्त भयो।
• ३०. खोचे थाप्नु
  अर्थ: मौका समात्नु (Meaning: To seize opportunity)
  वाक्य: उसले अवसर पाउँदै खोचे थाप्यो।
• ३१. आन्द्राभुँडी देख्नु
  अर्थ: अत्यन्त दुःख पाउनु (Meaning: To suffer badly)
  वाक्य: गरिबीले उसले आन्द्राभुँडी देख्यो।
• ३२. वचन हार्नु
  अर्थ: दिएको कुरा पूरा नगर्नु (Meaning: To break a promise)
  वाक्य: वचन हार्ने मानिसमा भरोसा हुँदैन।
• ३३. उभद्रो हेर्नु
  अर्थ: साइत कुर्नु (Meaning: To wait for an auspicious time)
  वाक्य: काम गर्न केको उभद्रो हेरेको?
• ३४. गोता खानु
  अर्थ: असफल हुनु (Meaning: To fail badly)
  वाक्य: धेरै योजना बनाए पनि ऊ गोता खायो।
• ३५. हिम्मत हार्नु
  अर्थ: निराश हुनु (Meaning: To lose courage)
  वाक्य: समस्या आए पनि हिम्मत हार्नु हुँदैन।
• ३६. आँखाको कसिङ्गर हुनु
  अर्थ: अत्यन्त अप्रिय हुनु (Meaning: To be an eyesore)
  वाक्य: उसको घमण्ड सबैका लागि आँखाको कसिङ्गर भयो।
• ३७. हावा लाग्नु
  अर्थ: घमण्ड हुनु (Meaning: To become arrogant)
  वाक्य: सानो सफलता पाउँदै उसलाई हावा लाग्यो।
• ३८. बिलखबन्दमा पर्नु
  अर्थ: अप्ठ्यारो अवस्थामा पर्नु (Meaning: To be in trouble)
  वाक्य: ऋणले गर्दा ऊ बिलखबन्दमा पर्‍यो।
• ३९. आँखाको विष मार्नु
  अर्थ: क्रोध शान्त गर्नु (Meaning: To calm anger)
  वाक्य: आमाले छोरालाई काखमा राखेर आँखाको विष मार्नुभयो।
• ४०. सौभाग्य प्राप्त गर्नु
  अर्थ: भाग्य मिल्नु (Meaning: To attain good fortune)
  वाक्य: उसले मेहनतपछि सौभाग्य प्राप्त गर्‍यो।
• ४१. जुंगामा ताउ दिनु
  अर्थ: घमण्ड देखाउनु (Meaning: To show arrogance)
  वाक्य: सानो पद पाएपछि ऊ जुंगामा ताउ दिन थाल्यो।
• ४२. कागको फुल चोर्नु
  अर्थ: असम्भव काम गर्नु (Meaning: To do the impossible)
  वाक्य: त्यो काम त कागको फुल चोर्नु जस्तै हो।