Class 10 Social Karnali Province 2081: Complete Solved Questions

१. सामाजिकीकरणको उद्देश्य एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: सामाजिकीकरणको मुख्य उद्देश्य व्यक्तिलाई सामाजिक व्यवहार, मूल्य मान्यता र संस्कारहरू सिकाएर समाजमा समायोजन हुन सक्षम नागरिक बनाउनु हो।

(१ अङ्क)

२. मानव विकास प्रतिवेदनलाई किन नागरिकको जीवनस्तर प्रतिविम्ब गर्ने प्रतिवेदन मानिन्छ ? आफ्नो तर्क एक वाक्यमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: आयु (स्वास्थ्य), आय (आर्थिक स्तर) र शिक्षा (साक्षरता) जस्ता नागरिकको जीवनस्तर झल्काउने प्रमुख तीन आयामहरूको आधारमा मापन गरिने भएकाले यसलाई जीवनस्तर प्रतिविम्ब गर्ने प्रतिवेदन मानिन्छ।

(१ अङ्क)

३. मानव बेचबिखनलाई किन सामाजिक समस्या मानिन्छ ? एक वाक्यमा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: मानव बेचबिखनले व्यक्तिको स्वतन्त्रता हनन गर्दै मानव अधिकारको गम्भीर उल्लङ्घन गर्ने र सभ्य समाजमा अपराध तथा विकृति बढाउने भएकाले यसलाई सामाजिक समस्या मानिन्छ।

(१ अङ्क)

४. गलत प्रथाहरू अन्त्य गर्न आकर्षक प्लेकार्डको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

उत्तर:

(१ अङ्क)

५. प्रथम विश्वयुद्धपछि गठन भएको राष्ट्रसङ्घ (The League of Nations) को एउटा उद्देश्य उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: भविष्यमा युद्ध हुन नदिने र अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति तथा सुरक्षा कायम गर्नु राष्ट्रसङ्घको मुख्य उद्देश्य थियो।

(१ अङ्क)

६. वि.सं. २००७ मा राजा त्रिभुवन दिल्ली प्रस्थान गर्नाले प्रजातान्त्रिक आन्दोलनमा कसरी सहयोग पुग्यो ? आफ्नो विचार एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: राजा त्रिभुवन दिल्ली प्रस्थान गर्नाले राणा शासकहरू माथि ठूलो नैतिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय दबाब पर्यो, जसले गर्दा उनीहरू सम्झौता गर्न बाध्य भए र प्रजातान्त्रिक आन्दोलन सफल भयो।

(१ अङ्क)

७. गैरकर राजस्वको दुई विशेषता उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर:

• यो सरकारले प्रदान गर्ने वस्तु तथा सेवा वापत वा दण्ड जरिवानाबाट प्राप्त हुन्छ।
• यसलाई नियमित आयश्रोत वा राजस्व वृद्धिको दिगो आधार मानिँदैन।

(१ अङ्क)

८. तपाईंले वित्तीय शिक्षाबाट प्राप्त ज्ञान, सिपलाई कसरी दैनिक जीवनमा उपयोग गर्नुभएको छ ? आफ्नो अनुभव एक उदाहरणबाट प्रस्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: मैले वित्तीय शिक्षाबाट प्राप्त ज्ञानको उपयोग गर्दै आफ्नो खाजा खर्चबाट बचेको रकम खुत्रुकेमा जम्मा गर्ने र मोबाइल बैंकिङ (Mobile Banking) प्रयोग गरी बिजुलीको बिल तिर्ने गरेको छु।

(१ अङ्क)

९. सूचना प्रविधिका कुनै दुई माध्यमहरू लेख्नुहोस् ।

उत्तर: कम्प्युटर (इन्टरनेट) र मोबाइल फोन सूचना प्रविधिका दुई प्रमुख माध्यमहरू हुन्।

(१ अङ्क)

१०. नेपालले किन पञ्चशीललाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिको आधार बनाएको होला ? आफ्नो विचार एक वाक्यमा लेख्नुहोस् ।

उत्तर: साना-ठूला सबै राष्ट्रको सार्वभौमसत्ताको सम्मान गर्न र एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगरी शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न नेपालले पञ्चशीललाई परराष्ट्र नीतिको आधार बनाएको हो।

(१ अङ्क)

११. तपाईंको समुदायमा पेसाअनुसारको जनसङ्ख्या बनोट कस्तो छ ? उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: मेरो समुदायमा परम्परागत कृषि पेसामा आवद्ध जनसङ्ख्या घट्दै गएको छ भने व्यापार, व्यवसाय र वैदेशिक रोजगार जस्ता गैर-कृषि पेसामा आवद्ध जनसङ्ख्या बढ्दै गएको छ।

(१ अङ्क)

१२. हरेक व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको आआफ्नै किसिमको फरक फरक पहिचान हुन्छ । पहिचानको विविधता प्रवर्धन गर्न र समाजमा एकता र सद्भाव कायम गर्न के गर्नुपर्ला ? चार बुँदामा सुझाव दिनुहोस् ।

उत्तर: पहिचानको विविधता प्रवर्धन गर्दै सामाजिक एकता कायम गर्न निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:

• सांस्कृतिक सम्मान: एक अर्काको भाषा, धर्म, भेषभुषा र संस्कृतिलाई सम्मान गर्ने बानीको विकास गर्ने।
• साझा कार्यक्रम: विभिन्न जातजाति र समुदायका मानिसहरू सहभागी हुने गरी साझा सांस्कृतिक कार्यक्रमहरू र मेला-पर्व आयोजना गर्ने।
• धार्मिक सहिष्णुता: राज्य र नागरिक स्तरबाट धार्मिक सहिष्णुता कायम राख्दै ‘अनेकतामा एकता’ को भावना विकास गर्ने।
• अतिथि सत्कार: पाहुनाको सत्कार गर्ने र भाइचाराको सम्बन्ध विस्तार गर्ने बानी बसाल्ने।

(४ अङ्क)

१३. नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क अभिवृद्धि गर्न राज्यबाट भएका प्रयासहरू चार बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) सुधार गर्न राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य र आयआर्जनमा जोड दिँदै निम्न प्रयासहरू गरेको छ:

• शिक्षामा पहुँच: आधारभूत शिक्षालाई अनिवार्य र निःशुल्क बनाउँदै साक्षरता दर बढाउने कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएको छ।
• स्वास्थ्य सेवा विस्तार: गाउँ-गाउँमा स्वास्थ्य चौकीहरूको स्थापना, खोप कार्यक्रम र निःशुल्क औषधि वितरण गरी औसत आयु बढाउने प्रयास गरिएको छ।
• गरिबी निवारण: कृषिमा आधुनिकीकरण, स्वरोजगार तालिम र प्रधानमन्त्री रोजगार कार्यक्रम जस्ता योजना मार्फत प्रतिव्यक्ति आय बढाउने प्रयास भइरहेको छ।
• समावेशीकरण: पिछडिएका वर्ग र क्षेत्रलाई मूलधारमा ल्याउन आरक्षण र समावेशी नीतिहरू लागु गरिएको छ।

(४ अङ्क)

१४. ‘सम्पदा : हाम्रा सामाजिक पहिचान’ शीर्षकमा एउटा राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा प्रकाशनार्थ सम्पादकीयको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

(४ अङ्क)

१५. देखासिखी प्रवृत्ति र फजुल खर्चले हाम्रो समाज भड्किलो हुँदै गएको छ । यसले समाजमा पारेको प्रभाव विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तर: देखासिखी र फजुल खर्चले नेपाली समाजमा गम्भीर नकारात्मक प्रभावहरू पारेको छ:

• आर्थिक सन्तुलन बिग्रनु: आम्दानी भन्दा खर्च बढी हुने बानीले परिवार ऋणमा डुब्ने र आर्थिक सङ्कट निम्तिने गरेको छ।
• शैक्षिक विचलन: बालबालिका र युवाहरूको ध्यान अध्ययन भन्दा फेसन, महँगा ग्याजेट र रमाइलोमा जाँदा शैक्षिक भविष्य बिग्रिएको छ।
• सामाजिक असमानता: धनी र गरिबबीचको खाडल फराकिलो हुँदै गएको छ, जसले गर्दा निम्न वर्गीय मानिसमा हीनताबोध र नैराश्यता उत्पन्न भएको छ।
• भ्रष्टाचारमा वृद्धि: सामाजिक प्रतिष्ठाका नाममा तडकभडक देखाउन अवैध कमाइ र भ्रष्टाचार गर्ने प्रवृत्तिलाई यसले मलजल गरेको छ।

(४ अङ्क)

१६. विश्वासको मत र अविश्वासको प्रस्तावबिचका समानता र भिन्नता दुई/दुई बुँदामा स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर:

क) समानताहरू:

• संसदीय प्रक्रिया: दुवै प्रक्रिया व्यवस्थापिका संसदभित्र लोकतान्त्रिक विधिद्वारा मतदानमार्फत टुङ्गो लगाइन्छ।
• सरकारको भविष्य: दुवैले सरकारको निरन्तरता वा विघटन (सरकार रहिरहने वा ढल्ने) कुराको निर्धारण गर्छन्।

ख) भिन्नताहरू:

• प्रस्तावक: ‘विश्वासको मत’ प्रधानमन्त्रीले आफ्नो सरकारको वैधता पुष्टि गर्न आफैं प्रस्ताव पेस गर्छन् भने ‘अविश्वासको प्रस्ताव’ विपक्षी सांसदहरूले सरकारलाई हटाउने उद्देश्यले पेस गर्छन्।
• उद्देश्य: विश्वासको मतको उद्देश्य सरकारलाई स्थायित्व र काम गर्ने अधिकार दिनु हो भने अविश्वासको प्रस्तावको उद्देश्य सरकार माथिको समर्थन फिर्ता लिएर नयाँ सरकार गठनको बाटो खोल्नु हो।

(४ अङ्क)

१७. हावापानी र जनजीवनबिचको अन्तरसम्बन्धलाई आफू बसोबास गरेको भौगोलिक क्षेत्रको आधारमा चार बुँदामा प्रस्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: हावापानीले मानिसको जनजीवनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्दछ, जसलाई निम्न बुँदामा प्रस्ट पार्न सकिन्छ:

• कृषि उत्पादन: वर्षा र तापक्रमको आधारमा बालीनाली लगाइन्छ। जस्तै, मनसुनी हावापानी भएको क्षेत्रमा धान खेती राम्रो हुन्छ भने हिमाली भेगमा जौ र फापर हुन्छ।
• घरको बनावट: हावापानी अनुसार घरको छाना र वास्तुकला फरक हुन्छ। अधिक वर्षा हुने पहाडी भेगमा भिरालो छाना भएका घरहरू हुन्छन्।
• पोसाक र खानपान: चिसो हावापानी भएको ठाउँमा बाक्ला ऊनीका लुगा र तातो झोलिलो खानेकुरा खाइन्छ भने गर्मी ठाउँमा सुतीका कपडा र हल्का खाना खाइन्छ।
• स्वास्थ्य: हावापानी परिवर्तनसँगै मौसमी रोगहरू लाग्ने सम्भावना हुन्छ। जस्तै, तराईको गर्मी र ओसिलो मौसममा लामखुट्टेबाट सर्ने रोगहरूको जोखिम बढी हुन्छ।

(४ अङ्क)

१८. अन्तर्राष्ट्रिय जलवायु परिवर्तनसम्बन्धी सम्मेलनमा जलवायु परिवर्तनले पारेको प्रभाव न्यूनीकरणका लागि नेपालले केकस्ता विषय उठाउनुपर्ला ? कुनै चार सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस् ।

उत्तर: नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा निम्न विषयहरू शशक्त रूपमा उठाउनुपर्छ:

• हिमाल पग्लने समस्या: विश्वव्यापी तापमान वृद्धिका कारण कालापत्थर र हिमालय क्षेत्रमा हिउँ पग्लिने क्रम बढेको र यसले जलस्रोतमा पार्ने असरबारे आवाज उठाउने।
• जोखिम न्यूनीकरण कोष: नेपाल जस्ता कम कार्बन उत्सर्जन गर्ने तर जलवायु परिवर्तनको मारमा परेका देशहरूले क्षतिपूर्ति र अनुकूलनका लागि ‘क्लाइमेट फण्ड’ (Climate Fund) बाट आर्थिक सहयोग पाउनुपर्ने।
• प्राकृतिक प्रकोप: हिमताल विष्पोटन (GLOF), बाढी र पहिरोको बढ्दो जोखिम र यसको व्यवस्थापनका लागि प्रविधि हस्तान्तरणको माग गर्ने।
• जैविक विविधता संरक्षण: जलवायु परिवर्तनले लोपोन्मुख जडीबुटी, वन्यजन्तु र कृषि प्रणालीमा पारेको नकारात्मक असरबारे विश्व समुदायको ध्यानाकर्षण गराउने।

(४ अङ्क)

१९. नेपालमा पछिल्लो समय सहरी जनसङ्ख्या बढ्दो छ । यो प्रवृत्तिले पारेका प्रभावहरू चार बुँदामा उल्लेख गर्नुहोस् ।

उत्तर: अनियन्त्रित सहरीकरण र बढ्दो सहरी जनसङ्ख्याले निम्न प्रभावहरू पारेको छ:

• वातावरणीय प्रदूषण: सवारी साधन, उद्योग र जनघनत्वको चापले वायु, ध्वनि र जल प्रदूषण बढेको छ। फोहोर मैला व्यवस्थापन (Waste Management) प्रमुख चुनौती बनेको छ।
• सम्पदामा अतिक्रमण: पुराना सम्पदा मासिने, नदी किनारका मन्दिरहरू प्रदूषित हुने र मौलिक संस्कृति हराउने क्रम बढेको छ।
• सामाजिक असुरक्षा: भीडभाडसँगै चोरी, डकैती, लागूऔषध दुर्व्यसनी र अन्य आपराधिक गतिविधिहरूमा वृद्धि भएको छ।
• पूर्वाधारमा चाप: खानेपानी, सडक, ढल, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत सुविधाहरूमा अत्यधिक चाप परी सेवा प्रवाह प्रभावकारी हुन सकेको छैन।

(४ अङ्क)

२०. स्वच्छ, निष्पक्ष र मर्यादित निर्वाचन प्रजातन्त्रको आधार हो । यसलाई प्रस्ट पार्दै स्वच्छ, निष्पक्ष र मर्यादित निर्वाचन सञ्चालन गर्न नागरिक र राजनीतिक दलको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ, प्रस्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: प्रजातन्त्रमा जनता नै सार्वभौम सत्ता सम्पन्न हुन्छन्। जनताले आफ्ना प्रतिनिधि मार्फत शासन सञ्चालन गर्ने वैधानिक माध्यम नै निर्वाचन हो। यदि निर्वाचन स्वच्छ र निष्पक्ष भएन भने सही प्रतिनिधि चुनिन सक्दैनन् र लोकतन्त्र नै खतरामा पर्छ। तसर्थ, जनविश्वास कायम राख्न र कानुनी शासनको प्रत्याभूति गर्न निर्वाचन मर्यादित हुन अपरिहार्य छ।

स्वच्छ निर्वाचनका लागि सरोकारवालाको भूमिका:

क) नागरिकको भूमिका:

• सचेत मतदान: कुनै प्रलोभन, डर वा धम्कीमा नपरी विवेकपूर्ण रूपमा सक्षम र इमानदार उम्मेदवारलाई भोट दिने।
• परिचय पत्र: मतदाता नामावलीमा आफ्नो नाम समयमै अद्यावधिक गर्ने र मतदान गर्न जाँदा परिचय पत्र अनिवार्य साथमा लिने।
• निगरानी: निर्वाचनमा हुने धाँधली, बुथ कब्जा वा आचारसंहिता विपरीतका कार्यहरूको निगरानी गर्ने र सम्बन्धित निकायमा खबर गर्ने।
• धैर्यता: निर्वाचन परिणामलाई सहर्ष स्वीकार गर्ने, उत्तेजित नहुने र विजेतालाई बधाई दिने लोकतान्त्रिक संस्कार देखाउने।

ख) राजनीतिक दलको भूमिका:

• आचारसंहिता पालना: निर्वाचन आयोगले तोकेको आचारसंहिता पूर्ण रूपमा पालना गर्ने, भड्किलो प्रचारप्रसार नगर्ने।
• स्वस्थ प्रतिस्पर्धा: अन्य दलका उम्मेदवारप्रति सम्मानजनक व्यवहार गर्ने, गालीगलौज नगर्ने र एजेन्डामा आधारित प्रतिस्पर्धा गर्ने।
• जनचेतना: मतदातालाई सही सूचना दिने, मत बदर नहुने गरी मतदान शिक्षा प्रदान गर्ने र सामाजिक कुप्रथा विरुद्ध आवाज उठाउने।
• शान्ति सुरक्षामा सहयोग: निर्वाचन बिथोल्ने, हुलदङ्गा गर्ने जस्ता अलोकतान्त्रिक कार्य नगर्ने र शान्तिपूर्ण वातावरण बनाउन सुरक्षा निकायलाई सहयोग गर्ने।

(४ + ३ = ७ अङ्क)

२१. पृष्ठभरि नेपालको नक्सा बनाएर निम्न तथ्यलाई उपयुक्त सङ्केत प्रयोग गरी भर्नुहोस्:
लुम्बिनी प्रदेश, स्याउ उत्पादन क्षेत्र, तिलिचो ताल, बराह क्षेत्र ।

उत्तर: (नोट: परीक्षामा विद्यार्थीले नेपालको पूर्ण नक्सा कोरेर निम्न स्थानहरू सही ठाउँमा सङ्केत सहित भर्नुपर्छ।)

• लुम्बिनी प्रदेश: नेपालको नक्साको मध्य-पश्चिमी भाग (तराई र पहाड समेटिएको)। प्रदेशको सिमाना रेखाङ्कन गरी छाया (Shading) गर्ने वा नाम लेख्ने।
• स्याउ उत्पादन क्षेत्र: हिमाल पारीका जिल्लाहरू विशेष गरी मुस्ताङ र जुम्ला (गण्डकी र कर्णाली प्रदेशको हिमाली भाग)। स्याउको सानो चित्र (🍎) बनाउने।
• तिलिचो ताल: गण्डकी प्रदेशको मनाङ जिल्लामा (अन्नपूर्ण हिमशृङ्खलाको उत्तरतर्फ, संसारको उच्च स्थानमा रहेको ताल)। तालको सङ्केत (नीलो रङको गोलाकार वा पानीको चित्र) बनाउने।
• बराह क्षेत्र: कोशी प्रदेशको सुनसरी जिल्लामा (सप्तकोशी नदी तराई निस्कने स्थान नजिक)। मन्दिरको सङ्केत (🛕) बनाउने।

(अङ्क विभाजन: नेपालको नक्सा बनाएको ३ अङ्क र ४ ओटा तथ्य भरेको १ अङ्कको दरले ४ गरी जम्मा ७ अङ्क)

२२. प्रथम विश्वयुद्धको परिणाम र दोस्रो विश्वयुद्धका कारणबिचको सम्बन्ध स्पष्ट पार्नुहोस् ।

उत्तर: प्रथम विश्वयुद्ध (१९१४-१९१८) को अन्त्य जसरी भयो, त्यसभित्रै दोस्रो विश्वयुद्ध (१९३९-१९४५) का बीउहरू रोपिएका थिए। यी दुई घटनाहरू एक अर्कामा कार्य-कारण (Cause and Effect) सम्बन्धले जोडिएका छन्, जसलाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

१. भर्सेलिज सन्धिको अपमान (Treaty of Versailles):

प्रथम विश्वयुद्ध पछि सन् १९१९ मा गरिएको भर्सेलिज सन्धि जर्मनीका लागि अत्यन्त अपमानजनक थियो। जर्मनीले आफ्नो १३% भूभाग गुमाउनु पर्यो, सेना कटौती गरियो र ठूलो युद्ध क्षतिपूर्ति तिर्न बाध्य पारियो। यसले जर्मन जनतामा बदला (प्रतिशोध) को भावना जन्मायो, जसको फाइदा उठाउँदै हिटलरले उग्र राष्ट्रवादको नारा दिएर सत्ता कब्जा गरे र दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु गरे।

२. राष्ट्रसङ्घ (League of Nations) को असफलता:

प्रथम विश्वयुद्ध पछि शान्ति स्थापनाका लागि गठित राष्ट्रसङ्घ शक्तिहीन र प्रभावहीन बन्यो। यसले जापानले मन्चुरियामा गरेको आक्रमण, इटालीले इथियोपियामा गरेको आक्रमण र जर्मनीको विस्तारवादलाई रोक्न सकेन। अमेरिका सदस्य नबन्नु र शक्तिशाली राष्ट्रहरूको स्वार्थका कारण यो संस्था असफल हुनु नै दोस्रो विश्वयुद्धको कारण बन्यो।

३. अधिनायकवादको उदय:

प्रथम विश्वयुद्धले निम्त्याएको आर्थिक मन्दी र राजनीतिक अस्थिरताको फाइदा उठाउँदै जर्मनीमा नाजीवाद (हिटलर), इटालीमा फासीवाद (मुसोलिनी) र जापानमा सैन्यवादको उदय भयो। यी शासकहरूले लोकतन्त्रको विरोध गर्दै युद्ध र विस्तारवादको नीति लिए, जसले विश्वलाई पुनः युद्धमा धकेल्यो।

४. गुटबन्दी र शस्त्रीकरण:

प्रथम विश्वयुद्ध पछि पनि राष्ट्रहरूले गोप्य सन्धि र गुटबन्दी (Axis Powers vs Allied Powers) गर्न छोडेनन्। निशस्त्रीकरण असफल भयो र हतियारको होडबाजी चलिरह्यो, जसले अन्ततः दोस्रो विश्वयुद्धको विष्फोट गरायो।

(७ अङ्क)

२३. ‘नेपालमा वित्तीय शिक्षाको आवश्यकता र चुनौती’ शीर्षकमा एक वक्तृताको नमुना तयार पार्नुहोस् ।

(अङ्क विभाजन: वक्तृताको ढाँचा (सम्बोधन र अन्त्य) को लागि १ अङ्क र विषयवस्तुको गहनताको लागि ६ अङ्क = ७ अङ्क)