पाठ ६: समतामूलक समाज (Samata Mulak Samaj)

(क) समतामूलक समाजको परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: समतामूलक समाज (Equitable Society) भनेको त्यस्तो समाज हो, जहाँ जातजाति, लिङ्ग, वर्ण, आर्थिक अवस्था, शारीरिक अवस्था, तथा सामाजिक-सांस्कृतिक आधारमा कुनै भेदभाव गरिँदैन। यो समावेशी समाजभन्दा एक तह माथिको अवधारणा हो, जहाँ सबै नागरिकलाई राज्यका हरेक तहमा समान पहुँच सुनिश्चित गरिएको हुन्छ। विभिन्न कारणले पछाडि परेका वा पारिएका सबै नागरिकलाई समावेशी र सामाजिक न्यायको सिद्धान्तअनुसार विकास र राज्यप्रणालीको मूलधारमा ल्याइन्छ। संक्षेपमा, “समाज र राज्य सबैको हो र यहाँ सबै समान छन्” भन्ने भावनाको विकास भएको समाज नै Samata Mulak Samaj हो।

(ख) समतामूलक समाज निर्माण गर्ने उपायहरू प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: समतामूलक समाज निर्माण गर्ने उपायहरू यसप्रकार छन्:

• सशक्तिकरण (Empowerment): पिछडिएका र अवसरबाट वञ्चित नागरिकहरूलाई सर्वसुलभ शिक्षा, सीपमूलक तालिम, र सहुलियतपूर्ण पुँजीको उपलब्धतामार्फत सशक्त बनाउनु पर्दछ।
• मूल प्रवाहीकरण (Mainstreaming): आर्थिक तथा सामाजिक रूपले पछाडि परेका वर्गलाई राज्यको विकास र निर्णय प्रक्रियाको मूलधारमा समाहित नगरी समतामूलक समाजको कल्पना गर्न सकिँदैन।
• हस्तक्षेपकारी नीति (Interventionist Policy): मूलधारमा आउन नसकेका वर्गलाई लक्षित गरी राज्यले संविधान र कानुनमै विशेष व्यवस्था गरेर हस्तक्षेपकारी नीति अवलम्बन गर्नुपर्छ।
• रोजगारमूलक लक्षित कार्यक्रम: पिछडिएको क्षेत्र, जाति, लिङ्ग र वर्गका लागि रोजगारमूलक कार्यक्रम सञ्चालन गरी उनीहरूको आर्थिक अवस्था सुधार गर्नुपर्छ।
• सहज र न्यायोचित पहुँचको सुनिश्चितता: समाजमा हुने र नहुने बिचको खाडल कम गर्न राज्यका हरेक सेवा-सुविधामा पछाडि परेका वर्गको सहज र न्यायोचित पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• सुशासन (Good Governance): भ्रष्टाचार नियन्त्रण, विधिको शासन, र पारदर्शिता कायम गरी सुशासन स्थापना गर्नुपर्छ। सुशासनले मात्र नागरिकमा राज्यप्रति अपनत्व बढाउँछ र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्छ।
• समावेशीकरण (Inclusion): विभिन्न कारणले राज्य प्रणालीबाट बाहिर परेका व्यक्ति वा समूहलाई आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक अधिकारहरूबाट सम्पन्न गराएर राज्यको मूलधारमा ल्याउनु नै समतामूलक समाजको आधार हो।

(ग) नेपालमा समावेशीकरणका लागि भएका प्रयासहरूको समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा समावेशीकरणको माध्यमबाट Samata Mulak Samaj निर्माण गर्न विभिन्न प्रयासहरू भएका छन्, जसको समीक्षा निम्नानुसार गर्न सकिन्छ:

• संवैधानिक र नीतिगत व्यवस्था: नेपालको संविधानले समावेशी सिद्धान्तलाई आत्मसात् गरेको छ। राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति फरक-फरक लिङ्ग वा समुदायको हुनुपर्ने, सभामुख र उपसभामुखमध्ये एक जना महिला हुनुपर्ने जस्ता प्रावधानले उच्च तहमा समावेशीकरण सुनिश्चित गरेको छ।
• शासकीय प्रणालीमा सुधार: सङ्घीय र प्रदेश कार्यपालिकामा समावेशी सिद्धान्तका आधारमा मन्त्रिपरिषद् गठन गर्ने व्यवस्था छ। स्थानीय तहमा पनि दलित, अल्पसङ्ख्यक र महिलाको अनिवार्य प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिएको छ।
• सरकारी सेवामा आरक्षण: निजामती सेवा, सेना, प्रहरी जस्ता सरकारी सेवाहरूमा महिला, आदिवासी जनजाति, मधेसी, दलित, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, र पिछडिएको क्षेत्रका लागि ४५ प्रतिशत पद आरक्षण गरिएको छ, जसले राज्य संयन्त्रमा उनीहरूको पहुँच बढाएको छ।
• लक्षित कार्यक्रमहरू: सरकारले दलित, महिला, सीमान्तकृत समुदायलाई लक्षित गरी विभिन्न छात्रवृत्ति, सामाजिक सुरक्षा भत्ता, र सीपमूलक तालिमहरू सञ्चालन गर्दै आएको छ।

यी प्रयासहरूका बावजुद कार्यान्वयन तहमा चुनौतीहरू कायमै छन्, तर नेपाल समतामूलक समाज निर्माणको दिशामा सकारात्मक रूपमा अघि बढेको देखिन्छ।

(घ) समतामूलक समाज निर्माणमा तपाईंले खेल्न सक्ने भूमिकाको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर: समतामूलक समाज निर्माणमा मैले खेल्न सक्ने भूमिकाहरू यसप्रकार छन्:

• आफ्नो समुदायमा जातजाति, लिङ्ग, वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने सबै प्रकारका भेदभावको विरुद्धमा आवाज उठाउने।
• सामाजिक तथा आर्थिक रूपले पछाडि परेका व्यक्तिहरूको अधिकारबारे सचेतना फैलाउने र उनीहरूलाई destek गर्ने।
• स्थानीय स्तरमा सञ्चालन हुने स्वरोजगारमूलक तथा सीप विकास कार्यक्रमहरूमा स्वयंसेवा गर्ने वा सहयोग गर्ने।
• शैक्षिक अवसरबाट वञ्चित बालबालिका, विशेषगरी छात्राहरू र सीमान्तकृत समुदायका बालबालिकालाई विद्यालय पठाउन परिवारलाई प्रेरित गर्ने।
• सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा सबैको सहज र समान पहुँच छ कि छैन भनी निगरानी गर्ने र सम्बन्धित निकायलाई खबरदारी गर्ने।
• असल शासन र पारदर्शिताको पक्षमा वकालत गर्ने, किनकि सुशासनबिना समतामूलक समाजको निर्माण सम्भव छैन।