कक्षा १० विज्ञान: प्रकृति र वातावरण (Nature and Environment)

जलवायु परिवर्तनले हावापानीको नियमित चक्रीय प्रणालीलाई बिथोल्छ, जसले गर्दा मौसममा अप्रत्याशित परिवर्तनहरू आउँछन् । कहिले वर्षा हुने समयमा खडेरी पर्ने र कहिले बेमौसमी वर्षा हुने गर्दछ ।

जलवायु परिवर्तनले विश्वव्यापी उष्णता (Global Warming) बढाउँछ । यसले गर्दा समुद्रको पानी तात्छ र तातो पानी फैलिन्छ । साथै, हिमाल र ध्रुवमा रहेको हिउँ पग्लिएर समुद्रमा पानीको मात्रा थपिन्छ, जसकारण समुद्रको आयतन र सतहमा वृद्धि हुन्छ ।

जलवायु परिवर्तनले तापक्रम र मौसममा परिवर्तन ल्याउँछ, जसले जीवहरूको प्राकृतिक वासस्थान र जीवन प्रक्रियामा असर पार्छ । परिवर्तित वातावरणमा अनुकूलन हुन नसक्दा तिनीहरूको संख्या घट्दै जान्छ र अन्ततः लोप हुने खतरा बढ्छ ।

जनावर तथा पशुपन्छीहरू आफ्नो प्राकृतिक वातावरणमा सजिलै फस्टाउन सक्छन् । त्यसैले उनीहरूको वासस्थान जस्तै: वनजङ्गल, खोलानाला, जलाधार आदिको संरक्षण गर्दा उनीहरूलाई आवश्यक पर्ने खाना, पानी र सुरक्षित आश्रय मिल्छ, जसले उनीहरूको संख्या वृद्धि भई संरक्षणमा मद्दत पुग्छ ।

जडीबुटीहरूमा विभिन्न रासायनिक तत्वहरू पाइन्छन् जसमा औषधीय गुण हुन्छ । उदाहरणका लागि, असुरोमा पाइने भासिसिनले श्वासप्रश्वास सम्बन्धी रोग निको पार्छ भने तुलसीमा पाइने एन्टिमाइक्रोबियल गुणले संक्रमणबाट बचाउँछ । त्यसैले यिनीहरूको प्रयोग स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ ।

तुलसीले धेरै मात्रामा अक्सिजन उत्पादन गर्छ र परम्पराअनुसार यसले जीवनको अन्तिम क्षणमा अक्सिजनको कमीलाई मेटाउँछ भन्ने विश्वास गरिन्छ । साथै, यसका पात, फूल, जरा आदि सबै भाग औषधीका रूपमा प्रयोग हुने भएकाले यसलाई जीवनप्रदायक विरुवा भनिएको हो ।

निमको पात, जरा, काण्ड, फूल र फल जस्ता सबै भागहरू विभिन्न किसिमका आयुर्वेदिक औषधी बनाउन प्रयोग गरिन्छ । छाला रोग, उच्च रक्तचाप, रगत शुद्धीकरण जस्ता अनेकौं स्वास्थ्य समस्यामा यसको प्रयोग हुने भएकाले यो एक बहुउपयोगी जडीबुटी हो ।

यार्चागुम्बालाई दूध तथा महसँग मिलाएर खाएमा यसले शरीरलाई शक्ति दिन्छ । यसको यही गुणका कारण यसलाई शक्ति दिने औषधीका रूपमा पनि प्रयोग गरिन्छ ।

विभिन्न किसिमका मानवीय क्रियाकलाप तथा प्राकृतिक अस्थिरताका कारणले गर्दा लामो समयको अन्तरालमा कुनै एक ठाउँको जलवायुमा हुने परिवर्तनको प्रक्रियालाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ । यसले हावापानीको नियमित चक्रीय प्रणालीलाई बिथोल्छ ।

जलवायु परिवर्तनका मुख्य कारणहरू दुई प्रकारका छन्:

• प्राकृतिक कारणहरू: सौर्य गतिविधिमा परिवर्तन, ज्वालामुखी विस्फोट, र पृथ्वीको सतहमा प्रकाश परावर्तनमा परिवर्तन ।
• मानव सिर्जित कारणहरू: हरितगृह ग्यासको उत्पादन, औद्योगीकरण, वन विनाश, र जीवावशेष इन्धनको दहन ।

जलवायु परिवर्तनका मुख्य असरहरू निम्न छन्:

• खडेरी र बाढी: पानीको उपलब्धतामा परिवर्तन भई कतै खडेरी र कतै बाढीको समस्या हुन्छ, जसले खाद्य संकट निम्त्याउँछ ।
• समुद्री सतहमा वृद्धि: विश्वव्यापी उष्णताले हिउँ पगाल्ने र समुद्रको पानी फैलाउने हुँदा तटीय क्षेत्रहरू डुब्ने खतरा बढ्छ ।
• जैविक विविधतामा असर: जीवहरूको जीवन प्रक्रिया र अनुकूलनमा असर परी उनीहरू लोप हुने खतरा बढ्छ ।
• मानव स्वास्थ्यमा असर: छाला रोग, मानसिक रोग र पोषणमा कमी जस्ता समस्याहरू निम्तिन्छन् ।
• मौसममा परिवर्तन: बेमौसमी वर्षा र खडेरीले कृषि प्रणालीमा नकारात्मक असर पार्छ ।

विभिन्न प्राकृतिक तथा मानवीय कारणले गर्दा जसको संख्यामा कमी हुँदै गएको छ र जो लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्, त्यस्ता जीवहरूलाई दुर्लभ वा लोपोन्मुख जनावर भनिन्छ । नेपालमा पाटे बाघ, एक सिङ्गे गैँडा, हाब्रे आदि दुर्लभ जनावर हुन् ।

दुर्लभ जनावरहरूको संरक्षणका लागि निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ:

• प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण: वनजङ्गल, खोलानाला, जलाधार जस्ता वासस्थानको संरक्षण गर्ने ।
• चोरी सिकारीमा प्रतिबन्ध: चोरी सिकारी नियन्त्रण गर्न कडा कानुन बनाई प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने ।
• परस्थानीय संरक्षण (Ex-situ): चिडियाखाना, प्रजनन केन्द्र जस्ता ठाउँमा संरक्षण गरी संख्या वृद्धि गर्ने ।
• कानुनी व्यवस्था: संरक्षणसम्बन्धी कानुन निर्माण गरी कडाइका साथ लागू गर्ने ।
• जनचेतना अभिवृद्धि: संरक्षणको महत्त्वबारे सर्वसाधारणमा चेतना फैलाउने ।

जलवायु परिवर्तनले नेपालमा पाइने जटामसी, पाँचऔँले, लौठ सल्ला जस्ता बहुमूल्य वनस्पतिहरू लोप हुने अवस्थामा छन् । यिनीहरूको संरक्षणमा मेरो भूमिका निम्नअनुसार हुन सक्छ:

• वृक्षारोपण: आफ्नो समुदायमा वृक्षारोपण कार्यक्रममा सहभागी हुने र अरूलाई पनि प्रेरित गर्ने ।
• जनचेतना: जलवायु परिवर्तन र वनस्पति संरक्षणको महत्त्वबारे परिवार, साथीभाइ र समुदायमा चेतना फैलाउने ।
• दिगो उपयोग: प्राकृतिक स्रोतको दिगो र विवेकपूर्ण प्रयोग गर्ने, अनावश्यक वन फडानी रोक्न सहयोग गर्ने ।
• कार्बन उत्सर्जनमा कमी: आफ्ना दैनिक क्रियाकलापहरू वातावरणमैत्री बनाउने, जस्तै: साइकलको प्रयोग, विद्युतीय उपकरणको कम प्रयोग आदि ।

यो भनाइ एकदम सही छ । नेपाल जडीबुटीमा धनी भए तापनि यसको सही उपयोग हुन सकेको छैन । स्थानीय जनतालाई तालिम दिनु अत्यावश्यक छ किनकि:

• सही पहिचान र संकलन: तालिमले कुन जडीबुटी कहिले र कसरी संकलन गर्ने भन्ने ज्ञान दिन्छ, जसले गर्दा विरुवाको नाश हुनबाट जोगिन्छ ।
• दिगो व्यवस्थापन: स्थानीय स्तरमै प्रशोधन गर्न सके जडीबुटीले राम्रो मूल्य पाउँछ, जसले स्थानीय समुदायको आयआर्जन बढ्छ र उनीहरू संरक्षणमा उत्प्रेरित हुन्छन् ।
• परम्परागत ज्ञानको संरक्षण: तालिमले परम्परागत ज्ञान र सिपलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न र त्यसलाई वैज्ञानिक आधार दिन मद्दत गर्छ ।
• रोजगारी सिर्जना: स्थानीय स्तरमा जडीबुटीमा आधारित उद्योग स्थापना भई रोजगारी सिर्जना हुन्छ ।

यार्चागुम्बा एक अत्यन्तै मूल्यवान र दुर्लभ जडीबुटी हो । यसको संरक्षण र उत्पादन वृद्धिले देशको आर्थिक स्तरमा निम्न तरिकाले सुधार गर्न सक्छ:

• उच्च राजस्व: यार्चागुम्बाको व्यवस्थित संकलन र व्यापारलाई कानुनी दायरामा ल्याउँदा सरकारले ठुलो मात्रामा राजस्व प्राप्त गर्न सक्छ ।
• स्थानीय आयआर्जन: हिमाली क्षेत्रका बासिन्दाहरूको मुख्य आयस्रोत नै यार्चागुम्बा संकलन हो । यसको दिगो संकलन र उचित मूल्यले उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउँछ ।
• विदेशी मुद्रा आर्जन: यसको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा ठुलो माग भएकाले यसको निर्यातबाट देशले बहुमूल्य विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सक्छ ।

तसर्थ, यसको संरक्षण गरी दिगो संकलन विधि अपनाउन र यसको व्यापारलाई व्यवस्थित गर्न सकेमा यसले व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रकै आर्थिक स्तरमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याउँछ ।