एकाइ ६: नेपालको इतिहास (Nepal ko Itihas)
पाठ २: लिच्छवि काल (Lichchhavi Kal)
यस पाठमा हामी नेपालको इतिहासको स्वर्ण युग (Golden Age) मानिने लिच्छवि काल (Lichchhavi Kal) को सामाजिक, आर्थिक, र राजनीतिक अवस्थाबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। यो अवधि कला, संस्कृति, र सुशासनका लागि परिचित छ, जसले नेपालको जगलाई बलियो बनायो।
अभ्यासका मुख्य विषयहरू
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् : (Lichchhavi Kal)
(क) लिच्छविकाललाई किन स्वर्ण युग मानिन्छ?
उत्तर: नेपालको इतिहासमा लिच्छवि शासनकाललाई विभिन्न कारणले स्वर्ण युग (Golden Age) मानिन्छ। वंशावलीहरूका अनुसार, सूर्यवंशी क्षत्रिय लिच्छविहरू भारतको वैशालीबाट नेपाल प्रवेश गरी किरातहरूलाई पराजित गरेर नयाँ शासन व्यवस्था स्थापना गरेका थिए। लिच्छविकाललाई स्वर्ण युग मानिनुका मुख्य आधारहरू निम्न छन्:
- सु-संगठित शासन प्रणाली: जनहितलाई प्राथमिकता दिने, व्यवस्थित प्रशासनिक संरचना, र शान्ति-सुरक्षा कायम भएको शासन थियो।
- उन्नत आर्थिक अवस्था: कृषि, पशुपालन, र वैदेशिक व्यापार (भारत र तिब्बतसँग) फस्टाएको थियो, जसले देशलाई समृद्ध बनायो।
- कला र वास्तुकलाको विकास: आकर्षक कलाकृति, मूर्ति, र मन्दिरहरूको निर्माण भयो, जसले नेपाली कलालाई विश्वमा चिनायो।
- लिखित अभिलेख: यसै कालदेखि शिलालेखहरूमा लिखित इतिहास पाइन थालियो, जसले नेपालको प्रामाणिक इतिहासको सुरुवात गर्यो।
- शैक्षिक र सामाजिक विकास: शिक्षाको स्तर राम्रो हुनुका साथै सामाजिक जीवन पनि सङ्गठित र व्यवस्थित थियो।
(ख) लिच्छविकालीन आर्थिक अवस्थाको चर्चा गर्दै हालका पुस्ताले त्यसबाट के-के कुरा सिक्नु पर्दछ? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: लिच्छविकालीन आर्थिक अवस्था मुख्यतः कृषि, पशुपालन, उद्योग र व्यापारमा आधारित थियो।
आर्थिक अवस्था:
- कृषि र पशुपालन: कृषिका लागि राजकुलो (सिँचाइ नहर) को व्यवस्था थियो। कृषिमा लगाइने करलाई ‘भाग’, पशुपालनमा लगाइने करलाई ‘भोग’, र वाणिज्यमा लगाइने करलाई ‘कर’ भनिन्थ्यो। यी तीन करलाई संयुक्त रूपमा त्रिकर (Trikar) भनिन्थ्यो।
- उद्योग र व्यापार: काभ्रेको खोपासीमा कपडा उद्योग थियो। काष्ठ, धातु, ढुङ्गा, र ऊनी कपडाका उद्योगहरू फस्टाएका थिए। नेपालबाट तामा, फलाम, कस्तुरी, र चमरजस्ता वस्तुहरू भारत र तिब्बततर्फ निर्यात हुन्थ्यो। कौटिल्यको ‘अर्थशास्त्र’मा समेत नेपालमा बन्ने ऊनी कम्बलको पाटलीपुत्रको बजारमा उच्च माग रहेको उल्लेख छ।
हालका पुस्ताले सिक्नुपर्ने कुराहरू:
- नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले कृषिलाई आधुनिकीकरण गरी व्यावसायिक बनाउनुपर्छ।
- स्वदेशी उद्योग, कलकारखाना, र व्यापार-व्यवसायलाई प्रवर्द्धन गरी देशको अर्थतन्त्र बलियो बनाउनुपर्छ।
- नेपालमा उत्पादित वस्तुहरूलाई अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा निर्यात गरी आर्थिक आत्मनिर्भरता हासिल गर्नुपर्छ।
- स्वदेशमै रोजगारीका अवसरहरू सिर्जना गरी बौद्धिक पलायन रोक्नुपर्छ र कर प्रणालीलाई व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
(ग) लिच्छविकालीन राजाहरू र तिनका कार्यहरू झल्कने तालिका तयार पारी कक्षामा प्रदर्शन गर्नुहोस्।
उत्तर: लिच्छविकालीन केही प्रमुख राजाहरू र उनीहरूका महत्त्वपूर्ण कार्यहरूलाई निम्न तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ:
| राजाको नाम (King’s Name) | महत्त्वपूर्ण कार्य (Significant Work) |
|---|---|
| धर्मदेव | राजा मानदेवका पिता; पशुपतिमा ठूलो वृषध्वज चढाएको। |
| मानदेव | चाँगु नारायणमा गरुड स्तम्भ र शिलालेख स्थापना; मानाङ्क नामक मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका; मानगृह नामक राजदरबार निर्माण; पूर्व र पश्चिमका सामन्तहरूलाई नियन्त्रण गरी राज्य विस्तार गरेका। |
| वसन्तदेव | जनताको भलो चाहने राजाको रूपमा परिचित; दूतक, सर्वदण्डनायक जस्ता प्रशासकीय पद सिर्जना; यिनको पालादेखि द्वैध शासन (Dual Rule) को सुरुवात भएको मानिन्छ। |
| विष्णुगुप्त | बुढानीलकण्ठ र नारायणहिटीको नारायणको मूर्ति स्थापना; राजा भीमार्जुनदेवसँगै द्वैध शासनमा संलग्न शासक। |
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
बाह्य स्रोतहरू
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us