एकाइ ६: नेपालको इतिहास (Nepal ko Itihas)
पाठ ३: मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था (Madhyakalin Rajnitik Awastha)
यस पाठमा हामी मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था (Madhyakalin Rajnitik Awastha), त्यस समयका प्रमुख राजाहरूको योगदान, र उपत्यकाको राजनीतिक परिस्थितिबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। मध्यकाल नेपालको इतिहासमा कला, संस्कृति र सामाजिक सुधारका लागि एक महत्त्वपूर्ण युग मानिन्छ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
(क) यो वर्ष नेपाल संवत् कति हो?
उत्तर: यो वर्ष (सन् २०२५) नेपाल संवत् ११४५ हो। नेपाल संवत् राष्ट्रिय विभूति शंखधर साख्वाले चलाएका हुन् र यो नेपालको मौलिक संवत् हो।
(ख) मध्यकालीन राजाहरूको नाम र कामको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: मध्यकालीन केही प्रमुख राजाहरूको नाम र कामको सूची निम्नानुसार छ:
- जयस्थिति मल्ल: जग्गालाई अब्बल, दोयम, सिम र चाहार गरी चार भागमा विभाजन; माना, पाथी, ढक, तराजुमा सुधार; चार वर्ण चौसठ्ठी जातको सामाजिक व्यवस्था र जातीय पेसाको सुरुवात; गोपाल राजवंशावलीको रचना।
- यक्ष मल्ल: भक्तपुरको तौमढी टोलमा दत्तात्रेय मन्दिरको निर्माण; यक्षश्वर मन्दिर र ललितपुरको भीमनाथ मन्दिरको स्थापना।
- रत्न मल्ल: कान्तिपुरमा तामाको मुद्रा प्रचलनमा ल्याएका; तलेजु मन्दिरको निर्माण; पशुपतिमा दक्षिणकाली, सप्तर्षि र अष्टमातृकाका मूर्तिहरूको स्थापना।
- महेन्द्र मल्ल: उपत्यकामा चाँदीको सिक्का ‘महेन्द्र मल्ली’ प्रचलनमा ल्याएका; ‘सबै जनताले खाएपछि मात्र खाने’ र ‘जनताको मृत्युमा छाक छोड्ने’ राजाका रूपमा परिचित।
- लक्ष्मी नरसिंह मल्ल: हनुमानढोका दरबारको विस्तार (मोहन चोक, सुन्दरी चोक, नासल चोक); हनुमानढोका बाहिर हनुमानको मूर्ति स्थापना।
- जयप्रकाश मल्ल: कुमारीचोकको स्थापना र कुमारीको रथयात्रा (Indra Jatra) को आरम्भ; बालाजुको बाइस धारामध्ये २१ धाराको निर्माण।
- सिद्धिनरसिंह मल्ल: पाटनको प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिर (Krishna Mandir) को निर्माण; भण्डारखालको धारा र पोखरी निर्माण।
- भूपतीन्द्र मल्ल: भक्तपुर दरबार क्षेत्रका कलाकृतिको निर्माण, जसमा प्रसिद्ध पचपन्न झ्याले दरबार (55 Window Palace) र मालतीचोक पर्दछन्।
(ग) पूर्व मध्यकालीन कालमा उपत्यकाको राजनीतिक अवस्था कस्तो थियो?
उत्तर: पूर्व मध्यकालीन कालमा काठमाडौँ उपत्यका तीन मुख्य राज्यहरू—कान्तिपुर, ललितपुर (पाटन), र भक्तपुर (भादगाउँ)—मा विभाजित थियो। यी राज्यहरूबीच आपसी प्रतिस्पर्धा र द्वन्द्व चलिरहन्थ्यो।
तीमध्ये पाटन सबैभन्दा कमजोर राज्य थियो, जहाँ छ प्रधान (मन्त्रीहरू) ले राजालाई कठपुतली बनाएर शासन चलाउँथे। उनीहरूको इच्छाविपरीत काम गर्ने राजालाई पदबाट हटाएर अन्यत्रबाट नयाँ राजा ल्याइन्थ्यो। यसै क्रममा भक्तपुरका रणजीत मल्ल र काठमाडौँका जयप्रकाश मल्ललाई पनि पाटनको राजा बनाइएको थियो। यही राजनीतिक अस्थिरताले गर्दा पृथ्वीनारायण शाहलाई उपत्यका विजय गर्न सहज भएको थियो।
(घ) जयस्थिति मल्ल र राजा महेन्द्र मल्लबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरू के के राम्रा कुरा सिक्न सक्छन्?
उत्तर: जयस्थिति मल्ल र राजा महेन्द्र मल्लबाट वर्तमानका राज्य सञ्चालकहरूले निम्न महत्त्वपूर्ण कुराहरू सिक्न सक्छन्:
- जयस्थिति मल्लबाट: राज्य सञ्चालनका लागि सामाजिक, आर्थिक, र न्यायिक प्रणालीलाई व्यवस्थित र सुदृढ बनाउनु पर्छ। उनले गरेको भूमि सुधार, पेसागत वर्गीकरण, र न्याय प्रणालीको व्यवस्था आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ। वर्तमान सञ्चालकहरूले राज्यमा निष्पक्ष न्याय र आर्थिक सुशासन कायम गर्न प्रेरणा लिन सक्छन्।
- राजा महेन्द्र मल्लबाट: शासक जनताप्रति कति उत्तरदायी हुनुपर्छ भन्ने कुरा सिक्न सकिन्छ। उनलाई ‘जनताका राजा’ पनि भनिन्थ्यो किनभने उनी जनताको सुख-दुःखमा साथ दिन्थे। जनताको विचारलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको आधारभूत आवश्यकता पूरा भएपछि मात्र आफ्नोबारे सोच्ने जस्ता गुणहरू वर्तमानका शासकहरूका लागि अनुकरणीय छन्।
यो पनि पढ्नुहोस्
बाह्य स्रोतहरू (External Resources)
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us