एकाइ ६: नेपालको इतिहास (Nepalko Itihas)
पाठ ४: मध्यकालीन आर्थिक, सामजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था (Madhyakalin Arthik, Samajik tatha Sanskritik Awastha)
यस पाठमा हामी मध्यकालीन आर्थिक, सामजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था (Madhyakalin Arthik, Samajik tatha Sanskritik Awastha) बारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। मध्यकालमा नेपालको आर्थिक सुदृढता, सामाजिक संरचना, अद्वितीय वास्तुकला, र जीवन्त सांस्कृतिक परम्पराहरूले आधुनिक नेपालको जग बसालेको थियो।
अभ्यास: Madhyakalin Arthik, Samajik tatha Sanskritik Awastha
अभ्यासका विषयहरू
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
(क) पाठमा उल्लिखित महेन्द्रमल्लको भनाइबाट आजका उद्योगी व्यवसायीले के सिक्न सक्छन् ?
उत्तर: मध्यकालीन इतिहास, विशेषगरी मल्लकाल,बाट आजका उद्योगी व्यवसायीले निम्न कुराहरू सिक्न सक्छन्:
- धार्मिक सहिष्णुता र सामाजिक सद्भाव: मध्यकालमा विभिन्न धर्म र समुदायका मूर्तिहरू मन्दिरमा सँगै राखेर धार्मिक सहिष्णुता कायम गरिएको थियो। यसबाट व्यवसायीले आफ्नो कार्यक्षेत्रमा diversidad (विविधता) र inclusión (समावेशिता) को संस्कृतिलाई प्रवर्द्धन गर्न सिक्न सक्छन्।
- कला र संस्कृतिको सम्मान: मध्यकालीन दरबारहरूमा विद्वान, कलाकार, र साहित्यकारहरूको उच्च सम्मान हुन्थ्यो। आजका व्यवसायीले आफ्नो व्यवसायमा रचनात्मकता र मौलिकतालाई महत्त्व दिनुपर्छ भन्ने प्रेरणा लिन सक्छन्।
- सामाजिक उत्तरदायित्व: पाटनमा पोखरी, धारा, इनार जस्ता सामाजिक संरचना निर्माण गरी सामाजिक भावनाको विकास गरिएको थियो। यसबाट आधुनिक व्यवसायीले सामाजिक उत्तरदायित्व (Corporate Social Responsibility) बहन गर्नुपर्छ भन्ने पाठ सिक्न सक्छन्।
- सम्पदा संरक्षण: मध्यकालीन कला र वास्तुकलाको संरक्षणले आज पर्यटन जस्ता उद्योग फस्टाएका छन्। यसबाट आफ्नो व्यावसायिक विरासत र सम्पदाको संरक्षणले दीर्घकालीन फाइदा पुग्छ भन्ने ज्ञान लिन सकिन्छ।
(ख) नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था निकै सुदृढ देखिन्छ। नेपालको हालको आर्थिक अवस्थासँग तुलना गर्दै यसलाई अझ सुदृढ बनाउन के गर्नुपर्ला? लेख्नुहोस्।
उत्तर: नेपालको मध्यकालीन आर्थिक अवस्था कृषि, व्यापार, उद्योग र करमा आधारित थियो, जुन निकै सुदृढ मानिन्छ। हालको आर्थिक अवस्थासँग तुलना गरी यसलाई अझ सुदृढ बनाउन निम्न उपायहरू अपनाउन सकिन्छ:
- कृषि क्षेत्र: मध्यकालमा कृषि अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड थियो र राज्यले सिँचाइ कुलो निर्माणमा जोड दिएको थियो। हाल पनि कृषिको आधुनिकीकरण, सिँचाइ सुविधा विस्तार, र बजार व्यवस्थापनमा जोड दिनुपर्छ।
- पशुपालन: मल्लकालमा राज्यले गौचरणको व्यवस्था गरी पशुपालनलाई प्रोत्साहन गरेको थियो। अहिले पनि सरकारले उन्नत नश्ल, प्राविधिक तालिम, र अनुदानको व्यवस्था गरी पशुपालनमा देशलाई आत्मनिर्भर बनाउन सक्छ।
- उद्योग: मध्यकालमा वस्त्र, धातु, काष्ठ, र कागज जस्ता घरेलु तथा कालीगढी उद्योग फस्टाएका थिए। आज पनि यस्ता स्थानीय सीपमा आधारित उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन गर्न सहुलियतपूर्ण ऋण र बजारको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ, जसले आयात प्रतिस्थापन गर्न मद्दत गर्छ।
- व्यापार र वाणिज्य: मध्यकालमा नेपाल तिब्बत र भारतबिचको व्यापारिक केन्द्र थियो। हाल पनि छिमेकी देशहरूसँगको व्यापार घाटा कम गर्न निर्यातजन्य वस्तुहरूको उत्पादन र प्रवर्द्धनमा राज्यले विशेष ध्यान दिनु आवश्यक छ।
(ग) मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट थियो भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर: मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला आफ्नो मौलिकता र उत्कृष्टताका लागि विश्वप्रसिद्ध छ। यसका प्रमाणहरू निम्न छन्:
- प्यागोडा शैली: तह-तह परेका छानाहरू भएको प्यागोडा (Pagoda) शैली नेपालको मौलिक वास्तुकला मानिन्छ। भक्तपुरको न्यातपोल मन्दिर, कान्तिपुरको तलेजु, र जैसीदेवल यस शैलीका उत्कृष्ट उदाहरण हुन्, जसले तत्कालीन कालीगढहरूको विशिष्ट सीपलाई आज पनि प्रस्तुत गर्छन्।
- शिखर शैली: विल्कुल ठाडो रूपमा निर्माण गरिएका चुच्चे मन्दिरहरूलाई शिखर (Shikhara) शैली भनिन्छ। पाटनको कृष्ण मन्दिर, भक्तपुरको वत्सलेश्वरी मन्दिर, र काठमाडौँ इन्द्रचोकको शिव मन्दिर यस शैलीका अनुपम नमुना हुन्। यी मन्दिरहरूले देउताहरूको वासस्थान मानिने हिमालको प्रतीकका रूपमा निर्माण गरिएको विश्वास गरिन्छ।
- स्तूप र विहार: बौद्ध वास्तुकला अन्तर्गतका स्तुप र विहारहरू पनि मध्यकालमा कलात्मक रूपमा निर्माण गरिएका थिए। यी संरचनाहरूले तत्कालीन समाजको धार्मिक सहिष्णुता र कलात्मक चेतनालाई झल्काउँछन्।
यी विभिन्न शैलीका मन्दिर, दरबार, र विहारहरूको निर्माणले मध्यकालीन नेपाली वास्तुकला उत्कृष्ट थियो भन्ने कुरा प्रमाणित गर्दछ।
(घ) मध्यकालीन कला तथा संस्कृतिहरू आज पनि प्रचलनमा रहेका छन्। ती के-के हुन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: मध्यकालमा सुरु भएका धेरै कला तथा सांस्कृतिक परम्पराहरू आज पनि नेपाली समाजमा जीवन्त रूपमा प्रचलनमा रहेका छन्। तीमध्ये प्रमुख निम्न छन्:
- जात्राहरू: मध्यकालमा सुरु भएका बिस्केट जात्रा, रातो मत्स्येन्द्रनाथको रथयात्रा, इन्द्रजात्रा, र गाईजात्रा जस्ता प्रमुख जात्राहरू आज पनि काठमाडौँ उपत्यकाको सांस्कृतिक पहिचान बनेका छन्।
- पर्वहरू: दुर्गापूजा (दशैँ), यमपञ्चक (तिहार), शिवरात्रि, वसन्तपञ्चमी, कृष्ण अष्टमी, र रामनवमी जस्ता पर्वहरू मध्यकालदेखि नै विशेष महत्त्वका साथ मनाइँदै आएका छन् र आज पनि उस्तै उत्साहका साथ मनाइन्छन्।
- कला: मध्यकालीन पौभा चित्रकला, काष्ठकला, मूर्तिकला, र धातु कलाका परम्पराहरू आज पनि विभिन्न कलाकारहरूले अँगाल्दै आएका छन्। ती कलाकृतिहरू राष्ट्रिय सम्पदाका रूपमा रहेका छन्।
- शिक्षा प्रणाली: मध्यकालमा प्रचलित शास्त्रीय शिक्षा (वेद, पुराण, धर्मशास्त्र) र व्यावसायिक शिक्षा (कालीगढी, कृषि) का केही अंशहरू आज पनि गुरुकुल र परम्परागत सीप हस्तान्तरणका रूपमा जीवित छन्।
(ङ) मध्यकालीन सामाजिक अवस्था झल्कने संवाद तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: (राम र हरि कक्षा १२ मा सँगै पढ्ने साथीहरू हुन्। उनीहरू भोलिको सामाजिक कक्षाको तयारीका लागि मध्यकालीन सामाजिक अवस्थाबारे छलफल गर्दैछन्।)
राम: साँच्चै हरि, सरले भोलि मध्यकालीन सामाजिक अवस्थाबारे पढेर आउनु भन्नुभएको छ। तिमीलाई यसबारे केही थाहा छ?
हरि: अलिअलि थाहा छ राम। मेरा हजुरबुबाले सुनाउनुभएको थियो। मध्यकालीन समाज लिच्छविकालीन समाज जस्तै वर्ण व्यवस्थामा आधारित थियो रे। तर जयस्थिति मल्लले चार वर्ण छत्तीस जातमा विभाजन गरेपछि समाज अझै जटिल बन्यो।
राम: हो र? अनि परिवार प्रथा कस्तो थियो नि?
हरि: समाजमा संयुक्त परिवार प्रथा थियो, विशेषगरी नेवार समुदायमा। तर उपत्यकाबाहिर खस र अन्य जातिहरूमा एकल परिवारको पनि चलन थियो। परिवारको मुख्य व्यक्तिलाई सम्मान गरिन्थ्यो।
राम: त्यतिबेलाको रहनसहन र खानपिनबारे पनि केही भन न।
हरि: रहनसहन र खानपिन वर्गीय प्रणालीबाट प्रभावित थियो। शासक र उच्च वर्गको जीवनशैली भव्य थियो भने साधारण मानिसको जीवन सरल थियो। खानपिनमा पनि जातीय र धार्मिक मान्यताहरूले प्रभाव पारेको थियो।
राम: अनि मनोरञ्जनका लागि के-के गर्थे होलान्?
हरि: मनोरञ्जनका लागि नाचगानको प्रमुख स्थान थियो। ठाउँ-ठाउँमा डबलीहरू बनाइएका हुन्थे। जात्राहरू र उत्सवहरू नै मनोरञ्जनका मुख्य साधन थिए। शासक वर्ग भने सतरञ्ज, गंजिफा जस्ता खेलहरू खेल्थे रे।
राम: धन्यवाद हरि! तिमीले त धेरै कुरा बतायौ। अब भोलि कक्षामा छलफल गर्न सजिलो हुनेभयो।
(त्यही बेला घण्टी बज्छ र दुवैजना कक्षातर्फ लाग्छन्।)
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारीका लागि
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us