पाठ १: नेपालको प्राचीन इतिहास (Nepal ko Prachin Itihas)

(क) नेपालको प्राचीन इतिहासका महत्त्वपूर्ण पक्षहरू बुँदागतरूपमा लेख्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको इतिहास अत्यन्त प्राचीन र गौरवशाली छ। यसका केही महत्त्वपूर्ण पक्षहरूलाई निम्न बुँदामा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

• पौराणिक मान्यताअनुसार नेपाललाई सत्ययुगमा सत्यवती, त्रेतायुगमा तपोवन र द्वापरयुगमा मुक्तिसोपान भनेर चिनिन्थ्यो।
• पश्चिम नेपालको बुटवल क्षेत्रमा फेला परेको रामापिथेकस (Ramapithecus) को अवशेषले यहाँ करिब एक करोड वर्ष पहिलेदेखि नै मानव जातिको बसोबास रहेको पुष्टि गर्दछ।
• नेपाल प्राचीनकालदेखि नै ऋषिमुनिहरूको तपोभूमि रहेको छ। उदाहरणका लागि, कौशिक ऋषिले कोशी नदीको किनारमा र वाल्मीकि ऋषिले गण्डकी नदीको किनारमा तपस्या गरेको विश्वास गरिन्छ।

(ख) नेपाल उपत्यकाको उत्पत्ति र नामकरणका सम्बन्धमा भाषागत आधार उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाल राज्यको उत्पत्ति र नामकरणका विषयमा विभिन्न तथ्य तथा धारणाहरू छन्, जसमध्ये भाषागत आधार प्रमुख छ। विभिन्न भाषाका आधारमा ‘नेपाल’ शब्दको उत्पत्तिबारे निम्न तर्कहरू प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

• किराती भाषा: किराती भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘मध्य’ र ‘पा’ को अर्थ ‘देश’ हुन्छ। मध्यपहाडी खण्डमा अवस्थित भएकाले यसलाई ‘मध्यदेश’ भनियो, जसमा पछि ‘ल’ प्रत्यय लागेर ‘नेपाल’ बन्न गएको मानिन्छ।
• तिब्बती भाषा: तिब्बती भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘घर’ र ‘पाल’ को अर्थ ‘ऊन’ हुन्छ। प्राचीनकालमा यहाँ भेडापालन बढी हुने र ऊन विदेश निर्यात हुने भएकाले यसलाई ‘ऊनको घर’ अर्थात् नेपाल भनिएको हुन सक्छ।
• लिम्बु भाषा: लिम्बु भाषामा ‘नेपाल’ को अर्थ ‘समतल भूमि’ हुन्छ। पहाडी क्षेत्रको बीचमा रहेको ठूलो उपत्यका भएकाले यसको नाम नेपाल रहेको अनुमान छ।
• लेप्चा भाषा: लेप्चा भाषामा ‘ने’ को अर्थ ‘पवित्र’ र ‘पाला’ को अर्थ ‘गुफा’ हुन्छ। यस आधारमा ‘नेपाल’ को अर्थ ‘पवित्र गुफा’ वा ‘धार्मिक स्थल’ हुन आउँछ।
• संस्कृत भाषा: संस्कृतमा ‘नीप’ को अर्थ ‘पहाडको फेदी’ र ‘आलय’ को अर्थ ‘घर’ वा ‘स्थान’ हुन्छ। यी दुई शब्द मिलेर ‘नेपाल’ बनेको, अर्थात् ‘पहाडको काखमा रहेको स्थान’ भन्ने अर्थ लाग्दछ।

(ग) गोपाल, महिषपाल र किरातकालको आर्थिक-सामाजिक अवस्थाको चित्रण गर्नुहोस्।

उत्तर: प्राचीनकालका गोपाल, महिषपाल र किरातकालीन शासन व्यवस्थाको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्थाबारे स्पष्ट तथ्यहरू कम भए पनि उपलब्ध जानकारीका आधारमा निम्नानुसार चित्रण गर्न सकिन्छ:

आर्थिक अवस्था: तीनवटै कालखण्डको मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप पशुपालन र कृषि थियो। गोपालवंशीहरूको मुख्य पेसा गाईपालन थियो भने महिषपालहरूले भैँसी पाल्न थाले। काठमाडौँ उपत्यकाको मलिलो माटो र प्रशस्त घाँसे मैदानले यी व्यवसायलाई सहयोग पुर्‍याएको थियो। किरातकालमा कृषि र पशुपालनका साथै घरेलु उद्योग र व्यापारको पनि विकास हुन थालेको थियो। मानिसहरू आफूलाई आवश्यक पर्ने वस्तुहरू घरेलु उद्योगबाटै तयार गर्थे।

सामाजिक अवस्था: समाज हिन्दू वर्णाश्रम र धार्मिक परम्परामा आधारित थियो। पशुपतिनाथको उत्पत्ति र मन्दिर निर्माणको प्रसङ्गले त्यसबेला शैव धर्मको प्रभाव रहेको देखाउँछ। पशुपतिमा किरातेश्वर महादेव को अस्तित्वले किरातकालमा पनि हिन्दू धर्मप्रति सहिष्णुता र समन्वय रहेको पुष्टि गर्छ। समाजमा विभिन्न चाडपर्वहरू मनाइन्थ्यो र धार्मिक आस्था बलियो थियो।