शिक्षण विधि तथा प्रविधि र शैक्षिक सामग्री (SHIKSHAN VIDHI TATHA PRABIDHI RA SHAIKSHIK SAMAGRI)

आधुनिक शिक्षण प्रविधि भन्नाले परम्परागत शिक्षण शैलीलाई परिमार्जन गरी प्रविधिको माध्यमबाट सिकाइलाई जोड्ने कार्यलाई बुझिन्छ। यसका प्रमुख फाइदाहरू यसप्रकार छन्:

• सिकाइ प्रभावकारी र रोचक: चित्र, भिडियो र ध्वनिको प्रयोगले शिक्षण सिकाइलाई अत्यन्त प्रभावकारी, सरल र रोचक बनाउँछ।
• सक्रिय सहभागिता: विद्यार्थीहरूलाई नयाँ गतिविधि र जानकारीमा सक्रिय बनाउँछ। इन्टरनेटको माध्यमबाट उनीहरू आफैं खोज अनुसन्धानमा लाग्न सक्छन्।
• समयको बचत: प्रविधिको प्रयोग गर्दा शिक्षकले पाटीमा लेखिरहनु पर्ने समय बच्छ र थोरै समयमा धेरै विषयवस्तु सिकाउन सकिन्छ।
• सृजनशीलताको विकास: मल्टिमिडिया र आधुनिक उपकरणको प्रयोगले विद्यार्थीहरूमा सृजनशीलता, तार्किक क्षमता र कल्पनाशीलताको विकास गर्छ।
• अमूर्त विषयवस्तुको स्पष्टता: विज्ञान र गणितका कठिन र अमूर्त विषयवस्तु (जस्तै: सौर्यमण्डल, मानव शरीरका भित्री अङ्गहरू) लाई एनिमेशनको माध्यमबाट सहजै बुझाउन सहयोग पुग्छ।

एक्काइसौं शताब्दीको प्रविधिमैत्री युगमा शिक्षालाई प्रविधिसँग जोड्नु अनिवार्य भइसकेको छ। यसको आवश्यकता निम्नलिखित कारणहरूले गर्दा रहेको छ:

• प्रतिस्पर्धी क्षमताको विकास: विश्वव्यापीकरणको युगमा विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै प्रतिस्पर्धी र योग्य नागरिक बनाउन।
• समयसापेक्ष सिकाइ: परम्परागत घोकाइमा आधारित सिकाइलाई विस्थापित गरी शिक्षण सिकाइलाई उपलब्धिमूलक, व्यावहारिक र समयसापेक्ष बनाउन।
• कक्षा व्यवस्थापन र समयको सदुपयोग: स्मार्टबोर्ड, प्रोजेक्टर जस्ता प्रविधिको प्रयोगले समयको सदुपयोग हुने र कक्षा क्रियाकलापलाई व्यवस्थित गर्न सहज हुने भएकाले।
• स्वअध्ययनको बानी: विद्यार्थीहरूलाई इन्टरनेट र ई-पुस्तकालयको पहुँच दिई स्वअध्ययन र खोज कार्यमा प्रेरित गर्न।
• प्रशासनिक पारदर्शिता: विद्यालय प्रशासन, शिक्षकको हाजिरी र शिक्षण कार्यलाई पारदर्शी, जवाफदेही र नियमित बनाउन प्रविधिमैत्री शिक्षा आवश्यक छ।

प्रभावकारी शिक्षणका लागि सही प्रविधिको छनोट हुनु अत्यन्त जरुरी छ। प्रविधि छनोट गर्दा निम्न आधारहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:

• शैक्षिक उद्देश्यको प्राप्ति: छनोट गरिएको प्रविधिले पाठ्यक्रमले निर्धारित गरेको शैक्षिक उद्देश्य पूरा गर्न प्रत्यक्ष सहयोग गर्ने खालको हुनुपर्छ।
• आर्थिक अवस्था: विद्यालयको आर्थिक अवस्था र बजेटले धान्न सक्ने प्रविधि मात्र छनोट गर्नुपर्छ।
• सहज पहुँच र प्रयोग: ल्याइएको प्रविधि शिक्षक र विद्यार्थी दुवैको सहज पहुँचमा हुनुपर्ने र उनीहरूले सजिलै चलाउन सक्ने हुनुपर्छ।
• कक्षाकोठाको वातावरण अनुकूल: कक्षाकोठाको भौतिक वातावरण र विद्यार्थीको संख्या अनुकूल हुने प्रविधि छनोट गर्नुपर्छ।
• दिगोपन र मर्मतसम्भार: छिट्टै नबिग्रिने, बिग्रिएमा स्थानीय स्तरमै मर्मतसम्भार गर्न सकिने र लागत प्रभावकारी हुने प्रविधि छनोट गर्नुपर्छ।

सहभागितामूलक शिक्षण प्रविधि भनेको यस्तो विधि हो जहाँ विद्यार्थीहरू सिकाइ प्रक्रियाको केन्द्रबिन्दुमा हुन्छन्। यसका मुख्य विशेषताहरू निम्न छन्:

• सक्रिय सहभागिता: यसमा शिक्षकको भाषण सुन्ने मात्र नभई विद्यार्थी स्वयं हरेक क्रियाकलापमा सक्रिय सहभागी हुन्छन्।
• शिक्षकको सहजकर्ताको भूमिका: यस प्रविधिमा शिक्षकले ज्ञान थोपर्ने काम नगरी केवल सहजकर्ता (Facilitator) र मार्गदर्शकको भूमिका निर्वाह गर्छन्।
• विद्यार्थी केन्द्रित: यो पूर्ण रूपमा विद्यार्थी केन्द्रित शिक्षण विधि हो, जहाँ विद्यार्थीको रुचि र क्षमतालाई प्राथमिकता दिइन्छ।
• गरेर सिक्ने सिद्धान्त: विद्यार्थीले आफैंले ‘गरेर सिक्ने’ अवसर प्राप्त गर्छन्, जसले गर्दा उनीहरूको सिकाइ दिगो र अर्थपूर्ण हुन्छ।
• आत्मविश्वासमा वृद्धि: अन्तरक्रियात्मक वातावरण हुने भएकाले यसले विद्यार्थीमा तर्क गर्ने क्षमता, आत्मविश्वास र समूहमा मिलेर काम गर्ने बानीको विकास गर्छ।

स्थानीय स्तरमा सहज र निःशुल्क वा कम मूल्यमा पाइने सामग्रीहरूको प्रयोग गरी बनाइएका शैक्षिक सामग्रीहरूलाई स्थानीय शैक्षिक सामग्री भनिन्छ। यसको महत्व निम्न बुँदाहरूबाट प्रस्ट हुन्छ:

• आर्थिक मितव्ययिता: विद्यालय र शैक्षिक संस्थाहरूले महँगा सामग्री किन्नु नपर्ने हुनाले थप आर्थिक भार पर्दैन।
• स्थानीय स्रोतको सदुपयोग: गाउँघर र स्थानीय स्तरमा खेर गइरहेका वा पाइने सामग्री (बाँस, माटो, काठ, पात, कागज) को उचित सदुपयोग हुन्छ।
• परिवेशसँग सिकाइको जडान: विद्यार्थीको आफ्नै दैनिक जीवन र परिचित परिवेशसँग सिकाइ जोडिन पुग्छ, जसले गर्दा उनीहरूले छिटो बुझ्छन्।
• सिर्जनात्मकताको विकास: यस्ता सामग्रीहरू शिक्षक र विद्यार्थी मिलेर बनाउने हुनाले उनीहरूमा खोज गर्ने, नयाँ कुरा निर्माण गर्ने र सिर्जनात्मक बानीको विकास हुन्छ।
• व्यावहारिक सिकाइ: सिद्धान्तलाई व्यवहारमा उतार्न मद्दत गर्ने भएकाले सिकाइ अत्यन्त सरल, सहज, दिगो र व्यावहारिक बन्दछ।

कक्षाकोठामा भौतिक समस्याका अतिरिक्त मानसिक र मनोवैज्ञानिक समस्याहरूले पनि सिकाइलाई प्रत्यक्ष असर गर्छन्। ती समस्याहरू यसप्रकार छन्:

• उमेरगत मनोविज्ञान बुझ्न नसक्नु: शिक्षकले विद्यार्थीको उमेरगत विकास र उनीहरूको संवेगात्मक व्यवहार पहिचान गरी सोही अनुसारको शैक्षिक व्यवहार गर्न नसक्नु।
• रुचि र उत्प्रेरणाको कमी: विद्यार्थी स्वयम्मा पढाइप्रति रुचि नहुनु, ध्यान केन्द्रित गर्न नसक्नु र आन्तरिक उत्प्रेरणाको कमी हुनु।
• पाठ्यक्रमको सीमितता: विद्यार्थीका लागि समयसापेक्ष र उनीहरूको मनोविज्ञानमा आधारित पाठ्यक्रम नहुनु।
• बालमनोविज्ञानको बेवास्ता: बालबालिकाहरूको मनोविज्ञान, उनीहरूको पारिवारिक पृष्ठभूमि र मानसिक अवस्था नबुझी एकोहोरो शिक्षण क्रियाकलाप सञ्चालन गरिनु।
• व्यक्तिगत भिन्नतालाई बेवास्ता: एउटै कक्षामा फरक-फरक क्षमता भएका विद्यार्थी हुन्छन् भन्ने कुरा भुलेर सबैलाई एउटै विधि र गतिमा शिक्षण गर्नु।

शैक्षिक सामग्रीको सही प्रयोगले मात्र सिकाइ प्रभावकारी हुन्छ। यसको प्रयोग गर्दा शिक्षकले निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ:

• उद्देश्य अनुरूप: प्रयोग गरिने शैक्षिक सामग्री पाठको विषयवस्तु र पूर्व निर्धारित शैक्षिक उद्देश्य पूरा गर्ने खालको हुनुपर्छ।
• सबैको पहुँच र स्पष्टता: सामग्री प्रदर्शन गर्दा कक्षाका सबै विद्यार्थीले स्पष्ट देखे, बुझ्ने र पढ्न सक्ने गरी उपयुक्त स्थानमा राखेर प्रयोग गर्नुपर्छ।
• सहभागितामूलक प्रयोग: विद्यार्थीहरूलाई पनि छुन, चलाउन र अवलोकन गर्न दिई थप जिज्ञासु र सक्रिय बनाउनुपर्छ।
• समयको ख्याल: पाठको जुन चरणमा सामग्री आवश्यक पर्छ, त्यही बेला मात्र प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
• सुरक्षित भण्डारण: प्रयोग नभएको समयमा वा पाठ सकिएपछि सामग्रीलाई सुरक्षित ठाउँमा व्यवस्थित रूपले राख्नुपर्छ।

शिक्षामा सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) को प्रयोग निकै बढ्दो छ। यसका मुख्य माध्यमहरू निम्न हुन्:

• पत्रपत्रिका: राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय समसामयिक घटनाहरू, लेख रचना र ज्ञानमूलक जानकारी दिने भरपर्दो मुद्रित माध्यम।
• कम्प्युटर र इन्टरनेट: सूचनाको अथाह भण्डार र विश्वव्यापी सञ्जालसँग जोड्ने सबैभन्दा शक्तिशाली आधुनिक प्रविधि, जसले ई-लर्निङलाई सम्भव बनाएको छ।
• फिल्म र टेलिभिजन: दृश्य र श्रव्य दुवै माध्यमबाट शैक्षिक डकुमेन्ट्री र कार्यक्रमहरू प्रसारण गरी विषयवस्तुलाई रोचक ढंगले बुझाउने साधन।
• रेडियो र टेप रेकर्डर: भाषा शिक्षण, समाचार सुन्न र दूरशिक्षाका लागि श्रव्य सामग्रीका रूपमा उपयोगी माध्यम।
• सामाजिक सञ्जाल: फेसबुक, युट्युब, भाइबर जस्ता माध्यम जहाँ विभिन्न ज्ञानवर्धक सूचना, भिडियो र शैक्षिक सामग्री आदानप्रदान गरी सिकाइलाई अन्तरक्रियात्मक बनाइन्छ।

कक्षाकोठा शिक्षण सिकाइको मुख्य थलो हो। यहाँ देखिने समस्या र तिनका समाधानका उपाय निम्न छन्:

• समस्या १ — व्यवस्थापकीय सिपको कमी: धेरैजसो शिक्षकहरूमा आधुनिक कक्षा व्यवस्थापन सिपको कमी हुनु र दण्डको साहारा लिनु।
• समस्या २ — विविधता: एउटै कक्षामा फरक रुचि, क्षमता, उमेर र भाषिक पृष्ठभूमि भएका विद्यार्थी हुनु।
• समाधान १ — तालिमको व्यवस्था: शिक्षकलाई बालमैत्री शिक्षण र आधुनिक कक्षा व्यवस्थापनसम्बन्धी नियमित तालिमको व्यवस्था गर्ने।
• समाधान २ — समावेशी कक्षा: विद्यार्थीको व्यक्तिगत भिन्नतालाई सम्मान गर्दै समावेशी कक्षा व्यवस्थापन प्रणाली अपनाउने।
• समाधान ३ — नियमित अनुगमन: विद्यालय प्रशासनबाट कक्षाकोठाको नियमित अनुगमन र आवश्यक भौतिक पूर्वाधारको व्यवस्था गर्ने।

सिकाइ उपलब्धि मापन गर्ने प्रक्रिया मूल्यांकन हो। नेपालको परिप्रेक्ष्यमा मूल्यांकन प्रणालीमा देखिएका मुख्य समस्याहरू यसप्रकार छन्:

• परीक्षा केन्द्रित हुनु: ३ घण्टे लिखित परीक्षालाई मात्र मूल्यांकनको अन्तिम र एक मात्र साधनका रूपमा लिने गरिनु।
• निरन्तर मूल्यांकनको अभाव: विद्यार्थीको दैनिक क्रियाकलाप मापन गर्ने निरन्तर मूल्यांकन प्रणाली (CAS) का साधनहरूको कक्षाकोठामा प्रभावकारी प्रयोग नहुनु।
• व्यावहारिक हुन नसक्नु: मूल्यांकन र परीक्षा प्रणाली वैज्ञानिक, वस्तुनिष्ठ र व्यावहारिक हुन नसक्नु; घोन्ते विद्यालाई मात्र प्रश्रय दिनु।
• सर्वाङ्गीण विकासको उपेक्षा: मूल्यांकनले विद्यार्थीको संज्ञानात्मक पक्षलाई मात्र हेर्ने तर उनीहरूको व्यावहारिक, भावनात्मक र चारित्रिक विकासको पक्षलाई नसमेट्नु।
• पृष्ठपोषणको कमी: मूल्यांकनको अभिलेख वैज्ञानिक ढंगले अद्यावधिक गरी विद्यार्थी र अभिभावकलाई समयमै सुधारात्मक पृष्ठपोषण दिने परिपाटी नहुनु।

परिचय: शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई सरल, सहज, प्रभावकारी र उद्देश्यमूलक बनाउनका लागि प्रयोग गरिने सम्पूर्ण विधि, पद्धति, शैक्षिक सामग्री, उपकरण र कलाकौशलको समष्टिगत रूपलाई नै शिक्षण प्रविधि भनिन्छ। परम्परागत चक र डस्टरदेखि लिएर आधुनिक स्मार्टबोर्ड र इन्टरनेटसम्मका साधनहरू यस अन्तर्गत पर्दछन्। यसले ‘कसरी पढाउने?’ भन्ने प्रश्नको वैज्ञानिक उत्तर दिन्छ।

शिक्षण प्रविधिको महत्व:

• सिकाइलाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन: यसले शिक्षणलाई योजनाबद्ध, व्यवस्थित र नतिजामुखी बनाउन मद्दत गर्छ।
• अमूर्त विषयलाई मूर्त रूप दिन: विज्ञान र गणितका धेरै अमूर्त कुराहरूलाई मोडल, चित्र वा भिडियोको माध्यमबाट विद्यार्थीहरूलाई मूर्त रूपमा बुझाउन यसले ठूलो सहयोग गर्दछ।
• समय र श्रमको बचत: आधुनिक प्रविधिको प्रयोगबाट थोरै समय र कम श्रममा धेरै ज्ञान र सूचना प्रदान गर्न सकिन्छ।
• रुचि र सक्रियता बढाउन: केवल व्याख्यान विधिबाट हुने नीरसतालाई तोड्दै विद्यार्थीहरूमा पठनपाठनप्रति तीव्र रुचि र सक्रियता बढाउँछ।
• मैत्रीपूर्ण अन्तरक्रिया: शिक्षण प्रविधिले कक्षाकोठाको वातावरणलाई प्रजातान्त्रिक बनाउँछ र शिक्षक तथा विद्यार्थी बीचको अन्तरक्रियालाई थप मैत्रीपूर्ण र सहज बनाउँछ।
• विश्वपरिवेशसँग जोड्न: आधुनिक ICT को प्रयोगले विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाको साँघुरो घेराबाट बाहिर निकाली विश्वपरिवेश र नयाँ ज्ञानसँग जोड्छ।
• व्यक्तिगत भिन्नता सम्बोधन गर्न: फरक क्षमता भएका विद्यार्थीहरूले आफ्नै गतिमा सिक्न सक्ने अवसर प्राप्त गर्छन्।
• दिगो र व्यावहारिक सिकाइ: सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्दै सिकाइलाई व्यावहारिक, दिगो र जीवनोपयोगी बनाउन शिक्षण प्रविधिको अतुलनीय भूमिका हुन्छ।

निष्कर्ष: तसर्थ, शिक्षण प्रविधि केवल उपकरणहरूको प्रयोग मात्र नभई शिक्षण सिकाइलाई विज्ञान र कलाको संयोजन गरी विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकास गराउने एक सशक्त माध्यम हो।

परिचय: प्रविधिमैत्री शिक्षा भन्नाले सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) का साधनहरू जस्तैः कम्प्युटर, इन्टरनेट, मल्टिमिडिया आदिलाई शिक्षण सिकाइ र विद्यालय प्रशासनमा पूर्ण रूपमा आबद्ध गर्नु हो।

प्रविधिमैत्री शिक्षाका फाइदाहरू:

• रोचक र उपलब्धिमूलक सिकाइ: अडियो-भिडियो र थ्रीडी एनिमेसनको प्रयोगले शिक्षण सिकाइलाई अत्यन्त रोचक र उच्च उपलब्धिमूलक बनाउँछ।
• सृजनशीलताको प्रस्फुटन: विद्यार्थीहरूलाई किताबी ज्ञानमा मात्र सीमित नराखी आफैं खोज अनुसन्धान गर्न, सृजनशील र कल्पनाशील बन्न उत्प्रेरित गर्छ।
• प्रभावकारी प्रस्तुति र समय बचत: मल्टिमिडिया र स्मार्ट बोर्डको प्रयोगले शिक्षकलाई पूर्व-तयार गरिएका पाठहरू देखाउन सजिलो हुन्छ।
• अनुशासन र प्रशासन सुधार: सीसी क्यामेरा र डिजिटल हाजिरीले विद्यालयको अनुशासन कायम गर्न र प्रशासनिक पारदर्शिता बढाउन सघाउँछ।

प्रभावकारी कार्यान्वयनका उपायहरू:

• पूर्वाधार विकास: विद्यालयमा पर्याप्त भौतिक पूर्वाधार, भरपर्दो बिजुली, इन्टरनेट र आधुनिक प्रविधिका उपकरणहरूको पहुँच सुनिश्चित हुनुपर्छ।
• शिक्षक तालिम: शिक्षकहरूलाई आधुनिक प्रविधि प्रयोग र ICT सम्बन्धी नियमित व्यावहारिक तालिम प्रदान गरिनुपर्छ।
• पाठ्यक्रममा समायोजन: पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकलाई नै प्रविधिसँग जोडेर ई-लर्निङ र डिजिटल शिक्षण सामग्री तयार गर्नुपर्छ।
• सचेतना अभिवृद्धि: साइबर अपराध र प्रविधिको दुरुपयोगबारे विद्यार्थी र अभिभावकलाई प्रविधिको सही र सुरक्षित प्रयोगबारे सचेत गराउनु आवश्यक छ।

परिचय: सबै अवस्थामा एउटै शिक्षण प्रविधि प्रभावकारी हुँदैन। पाठको प्रकृति, विद्यार्थीको स्तर र विद्यालयको क्षमता अनुसार सही प्रविधि छनोट गर्नु शिक्षकको कुशलता हो।

छनोटका आधारहरू र सिद्धान्तहरू:

• उद्देश्य प्राप्तिको सुनिश्चितता: प्रविधि छनोटको मुख्य र पहिलो आधार भनेको निर्धारित शैक्षिक उद्देश्य प्राप्त गर्न उक्त प्रविधिले कत्तिको मद्दत गर्छ भन्ने हो।
• बालकेन्द्रित सिद्धान्त: प्रविधि छनोट गर्दा विद्यार्थीको उमेर, मानसिक स्तर, रुचि, आवश्यकता र उनीहरूको पूर्वज्ञानलाई केन्द्रविन्दुमा राख्नुपर्छ।
• आर्थिक मितव्ययिता: कम खर्चिलो र अधिकतम प्रतिफल दिने प्रविधिलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
• प्रयोगमा सहजता र पहुँच: जतिसुकै आधुनिक प्रविधि भए पनि यदि शिक्षकले चलाउन जान्दैनन् वा विद्यार्थीको पहुँचमा छैन भने त्यो व्यर्थ हुन्छ।
• सामाजिक-सांस्कृतिक अनुकूलता: छनोट गरिएको प्रविधि स्थानीय सामाजिक मूल्यमान्यता र सांस्कृतिक परिवेशमा नकारात्मक असर नपार्ने खालको हुनुपर्छ।
• दिगोपन र मर्मतसम्भार: प्रविधि टिकाउ हुने, बिग्रिएमा स्थानीय स्तरमै सजिलै मर्मतसम्भार गर्न सकिने खालको हुनुपर्छ।
• भौतिक वातावरण अनुकूल: कक्षाकोठाको आकार, उज्यालोपन र विद्यार्थी संख्या अनुसार प्रविधि छनोट हुनुपर्छ।
• शिक्षण सूत्रहरूको पालना: सिकाइलाई ‘सरलबाट जटिलतर्फ’, ‘मूर्तबाट अमूर्ततर्फ’ र ‘ज्ञातबाट अज्ञाततर्फ’ लैजाने मनोवैज्ञानिक सिद्धान्त पालना गर्ने प्रविधि हुनुपर्छ।

परिचय: शिक्षकको प्रत्यक्ष निर्देशनबिना विद्यार्थी स्वयं सक्रिय भई आफ्नो ज्ञान, सिप र क्षमताको आफैं विकास गर्ने प्रविधिहरू नै आत्मविकासका प्रविधि हुन्।

आत्मविकासका प्रविधिहरू र यिनको प्रयोग:

• कक्षाकार्य: शिक्षकले कक्षामा पढाएको कुरा तत्कालै अभ्यास गर्न दिइने कार्य यसमा पर्छ। यसको प्रयोगले विद्यार्थीमा प्रत्यक्ष सहभागिता र मौलिकताको विकास गर्छ।
• गृहकार्य: विद्यालयमा सिकेका कुरालाई घरमा गएर अभ्यास गर्न दिइने कार्य। यसले विद्यार्थीलाई घरमा पनि अध्ययनशील, जिम्मेवार र सिर्जनात्मक बन्न प्रेरित गर्छ।
• पुस्तकालय पद्धति: विद्यार्थीलाई पुस्तकालयमा गई सन्दर्भ सामग्री खोजेर पढ्न लगाउने। यसले विद्यार्थीमा खोज, अनुसन्धान र स्वतन्त्र रूपमा स्वअध्ययन गर्ने बानी बसाउँछ।
• कार्यक्रमबद्ध शिक्षण: विषयवस्तुलाई साना-साना खण्डमा विभाजन गरी विद्यार्थीलाई आफ्नै गतिमा सिक्न दिइन्छ। प्रत्येक सही उत्तरपछि पृष्ठपोषण प्राप्त हुन्छ।
• सिखारु नियन्त्रित शिक्षण: विद्यार्थी आफैले आफ्नो सिकाइको गति, समय र तरिका नियन्त्रण गर्ने प्रविधि हो। कम्प्युटरमा आधारित सिकाइ यसको राम्रो उदाहरण हो।
• परियोजना कार्य: विद्यार्थीलाई कुनै विषयमा अनुसन्धान गरी प्रतिवेदन तयार गर्न दिइन्छ। यसबाट उनीहरूमा आत्मविश्वास र नेतृत्व क्षमता विकास हुन्छ।
• शिक्षकको भूमिका: यी प्रविधिहरूमा शिक्षकले विद्यार्थीको समस्या पहिचान गर्ने, आवश्यक स्रोतसाधन जुटाइदिने र उचित मार्गनिर्देशन गर्ने सहजकर्ताको भूमिका खेल्नुपर्छ।
• निरन्तर पृष्ठपोषण: विद्यार्थीले आफैंले गरेका कार्यहरूको शिक्षकद्वारा उचित मूल्यांकन गरी सकारात्मक पृष्ठपोषण प्रदान गर्दा उनीहरूको आत्मविकास अझ द्रुत गतिमा हुन्छ।

परिचय: शैक्षिक सामग्रीलाई प्रभावकारी बनाउन यसको छनोट र प्रयोग दुवैमा वैज्ञानिक सिद्धान्तहरूको पालना गर्नुपर्छ। जथाभावी सामग्री प्रयोग गर्दा सिकाइ झन् भ्रमपूर्ण हुन सक्छ।

छनोटका सिद्धान्तहरू:

• उद्देश्यमुखी सिद्धान्त: शैक्षिक सामग्री छनोट गर्दा त्यो पाठको शैक्षिक उद्देश्यहरू पूरा गर्न मद्दत गर्ने र अर्थपूर्ण हुनुपर्छ।
• आकर्षण र रोचकताको सिद्धान्त: सामग्रीहरू देख्दा आकर्षक, रङ्गीन र विद्यार्थीको उमेर तथा रुचि अनुकूल हुनुपर्दछ।
• मितव्ययिताको सिद्धान्त: सकेसम्म स्थानीय स्तरमा पाइने र कम खर्चिलो वा शून्य लागतका सामग्री प्रयोग गर्ने सिद्धान्त अपनाउनुपर्छ।
• यथार्थताको सिद्धान्त: सामग्रीको आकार, आकृति, अनुपात र रङ वास्तविक वस्तुसँग मेल खाने र पूर्ण हुनुपर्छ।

प्रयोगका सिद्धान्तहरू:

• सहज प्रयोगको सिद्धान्त: शैक्षिक सामग्री अत्यन्त जटिल हुनुहुँदैन। शिक्षक र विद्यार्थी दुवैले सजिलै बुझ्न सक्ने खालको हुनुपर्छ।
• सान्दर्भिकताको सिद्धान्त: सामग्रीलाई विषयवस्तुको प्रकृति अनुसार र पाठको जुन चरणमा आवश्यक पर्छ, ठीक त्यही समयमा मात्र प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
• प्रदर्शन र पहुँचको सिद्धान्त: प्रयोग गर्दा कक्षाका सबै विद्यार्थीले स्पष्ट देखे र बुझ्ने गरी उचित स्थान र प्रकाश भएको ठाउँमा प्रदर्शन गर्नुपर्छ।
• संरक्षणको सिद्धान्त: प्रयोगपछि सामग्रीलाई उचित संरक्षण, भण्डारण र मर्मत गर्ने पद्धति बसाल्नुपर्छ।

अवधारणा: स्थानीय शैक्षिक सामग्री भन्नाले हाम्रै गाउँघर, समुदाय र आफ्नै वरिपरि सहजै पाइने कम मूल्यका वा मूल्य नै नपर्ने वस्तुहरूबाट शिक्षक र विद्यार्थी आफैंले निर्माण गरेका सामग्रीहरूलाई बुझिन्छ। जस्तै: बाँसको चोयाबाट बनाएको ढक-तराजु, माटोको ग्लोब, कागजको फूल आदि।

बहुपक्षीय फाइदाहरू:

• आर्थिक बचत: बजारबाट महँगा र आयातित शैक्षिक सामग्री किन्नु नपर्ने हुनाले यसले विद्यालय र अभिभावकको आर्थिक बोझ घटाउँछ।
• व्यावहारिक सिपको विकास: विद्यार्थीहरू आफैं सामग्री निर्माण प्रक्रियामा सहभागी हुने हुँदा उनीहरूमा हस्तकला र व्यावहारिक सिपको विकास हुन्छ।
• सिकाइमा दिगोपन: स्थानीय परिचित परिवेशसँग सिकाइ जोडिने भएकाले विद्यार्थीले नयाँ कुरालाई पुरानो अनुभवसँग जोडेर चाँडो र दिगो रूपमा बुझ्छन्।
• सिर्जनात्मक क्षमताको वृद्धि: खेर गएका वस्तुबाट नयाँ सामग्री बनाउने अभ्यासले शिक्षक र विद्यार्थी दुवैमा सिर्जनात्मक क्षमता र खोज गर्ने बानीको विकास हुन्छ।
• सजिलो मर्मतसम्भार: बजारका सामग्री बिग्रिएमा फाल्नुपर्ने हुन्छ, तर स्थानीय सामग्री टुटफुट भएमा स्थानीय स्तरमै सजिलै मर्मत वा पुनः निर्माण गर्न सकिन्छ।
• श्रमको सम्मान: आफैंले सामग्री बनाएर प्रयोग गर्दा विद्यार्थीमा श्रमको सम्मान गर्ने बानी बसाउँछ।
• सहज उपलब्धता: यस्ता सामग्रीहरू आवश्यक परेको बेला सजिलै जुटाउन सकिन्छ, बजारसम्म धाउनु पर्दैन।
• उत्कृष्ट विकल्प: ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयहरूमा महँगा र आयातित सामग्रीको उत्कृष्ट विकल्पका रूपमा यो अत्यन्त प्रभावकारी र उपयोगी हुन्छ।

परिचय: कक्षाकोठालाई सिकाइको जीवित प्रयोगशाला बनाउने मुख्य दायित्व शिक्षककै हो। भौतिक सुविधा जति नै राम्रो भए पनि शिक्षकको भूमिका सकारात्मक नभए शैक्षिक वातावरण सुधार हुन सक्दैन।

शिक्षकको भूमिका:

• आदर्श व्यक्तित्वको प्रस्तुति: शिक्षकले आफ्नो पोसाक, बोली, व्यवहार र समयपालनामा एक आदर्श र नमूना व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत भई उपयुक्त शैक्षिक वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ।
• भौतिक व्यवस्थापन: कक्षाकोठामा विद्यार्थीका लागि पर्याप्त फर्निचर, उज्यालो, हावाको प्रवाह र शैक्षिक सामग्रीको उचित व्यवस्थापन मिलाउने दायित्व शिक्षकले लिनुपर्छ।
• समावेशी वातावरणको निर्माण: फरक-फरक भाषिक, सांस्कृतिक र शारीरिक क्षमता भएका विद्यार्थीको रुचि र क्षमतालाई सम्मान गर्दै समावेशी कक्षा व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
• प्रविधि र विधिको संयोजन: शिक्षणमा परम्परागत विधिको सट्टा आधुनिक प्रविधि, शैक्षिक सामग्री र पाठ्यपुस्तकको सिर्जनात्मक प्रयोग गरी सम्पूर्ण विद्यार्थीलाई सिकाइमा सक्रिय बनाउनुपर्छ।
• निरन्तर अनुगमन र निर्देशन: पढाएर मात्र छोड्ने होइन, कक्षाकोठाको नियमित अनुगमन गरी कुन विद्यार्थीले बुझे/बुझेनन् हेर्ने र उनीहरूका सिकाइ समस्या तुरुन्त समाधान गर्नुपर्छ।
• सकारात्मक मनोविज्ञानको प्रयोग: विद्यार्थीलाई दण्ड वा सजायको सट्टा मनोविज्ञान बुझेर उनीहरूलाई सिकाइप्रति सधैं उत्प्रेरित गरिरहनुपर्छ।
• समूह कार्य र सहकार्य: कक्षामा विद्यार्थीहरूबीच समूह कार्य, छलफल र सहकार्य गर्ने वातावरण निर्माण गरी सामाजिक भावनाको विकास गर्नुपर्छ।
• अभिभावकसँग समन्वय: अभिभावकसँग नियमित सम्पर्क राखी विद्यार्थीको प्रगति, समस्या र आचरणबारे छलफल गर्नुपर्छ।

परिचय: कक्षाकोठामा सबैभन्दा बढी र सर्वसुलभ रूपमा प्रयोग हुने सामग्री शिक्षण पाटी हो। यसका साथै फलाटिन पाटी, पोस्टर, ग्राफ आदिको सही प्रयोगले शिक्षणलाई व्यवस्थित बनाउँछ।

सही प्रयोगका तरिकाहरू:

• पाटीमा स्पष्ट लेखाइ: शिक्षण पाटीमा लेख्दा अक्षरहरू शुद्ध, स्पष्ट, सोझो लाइनमा र कक्षाको पछाडि बस्ने सबैले देख्ने गरी उपयुक्त आकारका र आकर्षक हुनुपर्छ।
• मुख्य बुँदा मात्र लेख्ने: पाटीमा किताबको सबै कुरा सार्ने होइन। पाठको शीर्षक, मिति, सूत्रहरू र मुख्य बुँदाहरू मात्र लेखेर विद्यार्थीको ध्यान केन्द्रित गर्नुपर्छ।
• चित्रमा विद्यार्थी सहभागिता: पाटीमा विज्ञान वा भूगोलको चित्र वा नक्सा कोर्दा विद्यार्थीलाई पनि अगाडि बोलाई सहभागी गराई उनीहरूको आत्मविश्वास बढाउनुपर्छ।
• फलाटिन पाटीको क्रमिक प्रयोग: कथा वा घटनाक्रम अनुसार रङ्गीन चित्र र कटिङ पेपरहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै क्रमिक रूपमा टाँसेर देखाउनुपर्छ।
• पोस्टरको व्यवस्थापन: पर्चा वा पोस्टर प्रदर्शन गर्दा हावाले नउडाउने गरी, सीधा पारेर भित्तामा सबै विद्यार्थीले देखे गरी टाँस्नुपर्छ।
• ग्राफ र तालिकाको प्रयोग: अर्थशास्त्र, गणित वा विज्ञानमा तुलनात्मक र सङ्ख्यात्मक तथ्यहरू प्रस्तुत गर्दा लामो व्याख्या गर्नुभन्दा तालिका र ग्राफको प्रयोग गरी सरल रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
• प्रदर्शनी पाटीद्वारा प्रोत्साहन: प्रदर्शनी पाटीमा विद्यार्थीले नै बनाएका राम्रा चित्र, निबन्ध वा सिर्जनात्मक कार्यहरू राखेर उनीहरूलाई हौसला र प्रेरणा दिनुपर्छ।
• सफाइ र अनुशासन: कक्षा सकिएर बाहिर निस्कनुभन्दा अगाडि शिक्षकले पाटीलाई सधैं डस्टरले (माथिबाट तलतिर) सफा गरेर मात्र छोड्ने बानी बसाल्नुपर्छ।