Class 10 Social Unit 2-Chapter 1 | मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) – विकास र विकासका पूर्वाधार
An overview of Manab Bikas Suchakanka notes for SEE Class 10 Social Studies

एकाइ २: विकास र विकासका पूर्वाधार (Bikas ra Bikaska Purwadhar)

पाठ १: मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka)

१. मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) भनेको के हो ?

उत्तर: कुनै पनि देशको आर्थिक, सामाजिक, शैक्षिक विकासलगायतका प्रगतिको स्तर वा अवस्था देखाउने सूचक नै मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) हो। मानव विकासका तीन महत्त्वपूर्ण आधार— प्रतिव्यक्ति आय, शैक्षिक स्तर र औसत आयुलाई आधार मानी कुनै पनि भौगोलिक एकाइ, जाति, समुदायको मानव विकास अवस्थाको सङ्ख्यात्मक प्रस्तुति नै मानव विकास सूचकाङ्क हो। यसलाई ० देखि १ सम्मको अङ्कमा मापन गरिन्छ।

२. सन् २०२२ को मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) प्रतिवेदनअनुसार सार्क देशहरूको मानव विकास अवस्था कमजोर हुनुका कारणहरू के-के हुन्?

उत्तर: सन् २०२२ को मानव विकास सूचकाङ्क प्रतिवेदनमा सार्क देशहरूको मानव विकास अवस्था कमजोर हुनुका पछाडि निम्न कारणहरू रहेका छन्:

  • (क) कोभिड-१९ महामारी: सन् २०१९ देखि फैलिएको कोरोना महामारीले सार्क मुलुकहरूको सामाजिक, आर्थिक, र स्वास्थ्य अवस्थामा गम्भीर असर पुर्‍यायो, जसले विकासका सूचकहरूलाई पछाडि धकेल्यो।
  • (ख) अवसरहरूको कमी: शिक्षा, स्वास्थ्य, सीप विकास, र रोजगारीका अवसरहरूको कमीले गर्दा सार्क मुलुकहरू मानव विकासका क्षेत्रमा पछि परेका छन्।
  • (ग) सुशासन र अस्थिरता: राजनीतिक अस्थिरता, सुशासनको अभाव, प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षाको कमी, र औद्योगिकीकरण हुन नसक्नुले मानव विकासमा बाधा पुगेको छ।
  • (घ) गुणस्तरीय सेवाको अभाव: आधारभूत स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा कमी र उपलब्ध सेवा पनि गुणस्तरीय नहुनुले सार्क मुलुकहरूको मानव विकासमा नकारात्मक असर परेको छ।

३. मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) को आवश्यकता औँल्याउनुहोस्।

उत्तर: मानव विकास सूचकाङ्कको आवश्यकतालाई निम्नानुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:

  • (क) विकासको स्थिति निर्धारण गर्न: देशको समग्र मानव विकासको अवस्था कस्तो छ भनेर यकिन गर्न मद्दत गर्दछ।
  • (ख) प्राथमिकता निर्धारण गर्न: मानव विकासका कुन-कुन क्षेत्रमा सुधार आवश्यक छ भनी प्राथमिकताका क्षेत्रहरू पहिचान गर्न सहयोग गर्दछ।
  • (ग) नीति तथा कार्यक्रम निर्माण गर्न: मानव विकासको अवस्था सुधार गर्नका लागि आवश्यक नीति तथा कार्यक्रमहरू तर्जुमा गर्न आधार प्रदान गर्दछ।
  • (घ) तुलनात्मक अध्ययन गर्न: विभिन्न देश वा क्षेत्रहरूको मानव विकासको अवस्थालाई तुलनात्मक रूपमा अध्ययन गर्न र आफ्नो अवस्था बुझ्न सघाउँछ।

४. नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क (Manab Bikas Suchakanka) मा सुधार गर्नका लागि कुन-कुन पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ?

उत्तर: नेपालको मानव विकास सूचकाङ्कमा सुधार गर्नका लागि निम्न पक्षहरूमा महत्त्वपूर्ण ध्यान दिनुपर्छ:

  • (क) गुणस्तरीय शिक्षा: वैज्ञानिक, प्राविधिक, तथा प्रायोगिक शिक्षामा जोड दिई सबैलाई गुणस्तरीय शिक्षामा पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
  • (ख) सुशासन र स्थिरता: देशमा राजनीतिक स्थिरता कायम गरी सुशासनको प्रत्याभूति दिलाउनु पर्छ।
  • (ग) स्वास्थ्य सेवाको विकास: पोषण, स्वच्छता, र सबैको पहुँचमा हुने गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा तथा सुविधाको विकास गरी औसत आयु वृद्धि गर्नुपर्छ।
  • (घ) आर्थिक अवसर सिर्जना: औद्योगिकीकरण, कृषि व्यवसायीकरण, र आधुनिकीकरण गरी रोजगार, स्वरोजगार, र आयआर्जनका अवसरहरू जनतासम्म पुर्‍याउनु पर्छ।
  • (ङ) जनचेतना र सहभागिता: जनचेतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने, मानवअधिकारको संरक्षण गर्ने, स्वतन्त्र न्याय प्रणाली स्थापना गर्ने, र विकासमा जनसहभागिताको स्तर बढाउनु पर्छ।

कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।

Contact Us
Scroll to Top