पाठ १: शिक्षा र मानव संसाधन विकास (Shiksha ra Manab Sansadhan Bikas)

(क) मानव संसाधन भनेको के हो?

उत्तर: कुनै पनि कार्य सम्पन्न गर्नका लागि आवश्यक पर्ने सामान्य तथा प्राविधिक जनशक्तिलाई मानव संसाधन (Human Resource) भनिन्छ। यसमा सामान्य कामदारदेखि उच्च दक्ष प्राविधिकसम्मका जनशक्ति पर्दछन्। देशको आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र वैज्ञानिक उन्नतिका लागि मानव संसाधनको आवश्यकता पर्छ। किसान, व्यापारी, डाक्टर, इन्जिनियर, वकिल, पाइलट, शिक्षक, कर्मचारी, नर्स, प्रशासक, डकर्मी, सिकर्मी आदि मानव संसाधनका उदाहरण हुन्।

(ख) शिक्षा र मानव संसाधन विकासबिचको एक फरक लेख्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षा र मानव संसाधन विकासबिचको फरक निम्नानुसार छ:

• शिक्षा (Education): व्यक्तिलाई उसको पेसागत जीवनमा आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप र क्षमता विकास गर्न शिक्षाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, व्यवस्थापकलगायत विभिन्न प्रकारका मानव संसाधन विकास गर्ने आधारभूत काम शिक्षाले नै गर्छ। यो एउटा बृहत् अवधारणा हो।
• मानव संसाधन विकास (Human Resource Development): यो जनशक्तिका लागि व्यक्तिगत तथा संस्थागत ज्ञान, सीप र क्षमता अभिवृद्धि गर्न सहयोग पुऱ्याउने एउटा प्रक्रिया हो। यसले संस्थाका जनशक्तिहरूको ज्ञान, सीप र क्षमतालाई उत्कृष्ट रूपमा विकास गरी संस्थागत लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोग पुऱ्याउने उद्देश्य राख्दछ। यसमा शिक्षा, तालिम लगायतका क्षमता विकासका कार्यहरू पर्छन्।

(ग) कार्यगत तालिमको परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: कार्यगत तालिम (On-the-job Training) भन्नाले एउटा दक्ष र अनुभवी कामदार र अर्को नयाँ वा सिकारु कामदारबिचको औपचारिक वा अनौपचारिक सम्बन्धलाई बुझिन्छ। यस्तो सम्बन्धमा सिकारुले दक्ष र अनुभवी कामदारबाट संस्थागत संस्कृति तथा आवश्यक ज्ञान र सीप काम गर्दागर्दै सिक्ने गर्दछ। जस्तै: परम्परागत पेसा (जस्तै: मूर्तिकला) अँगालेका परिवारमा अग्रजहरूबाट नयाँ सदस्यले उक्त पेसाका सीपहरू सिक्नु, व्यापारीका परिवारका नयाँ पुस्ताले पुरानो पुस्ताबाट व्यापारका ज्ञान सिक्नु, सहचालकले चालकसँग सिक्दै आफू पनि चालक बन्नु आदि यसका उदाहरण हुन्।

(घ) मानव संसाधन विकासका तरिकाहरू लेखी कुनै दुईको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: मानव संसाधन विकास गर्ने तरिकाहरूलाई मुख्यतया पूर्व-सेवाकालीन (Pre-service) र सेवाकालीन (In-service) गरी दुई भागमा विभाजन गर्न सकिन्छ। मानव संसाधन विकासका केही प्रमुख तरिकाहरू र तीमध्ये दुईको व्याख्या तल प्रस्तुत गरिएको छ:

• शिक्षा
• तालिम/प्रशिक्षण
• कोचिङ (Coaching)
• कार्यगत तालिम
• स्वाध्यायन

तालिम/प्रशिक्षण (Training): प्रशिक्षण केन्द्र तथा त्यस्तै प्रकारका शिक्षालयहरूले विशेष सीप विकास गर्ने तालिम प्रदान गर्दछन्। जस्तै: कुक तालिम, सिकर्मी तालिम, भेटेरिनरी तालिम, शिक्षक तालिम आदि। यस्ता तालिमहरू पूर्व-सेवाकालीन र सेवाकालीन दुवै प्रकारका हुन्छन्। कुनै एक क्षेत्रमा विशेष दक्षता भएका मानव संसाधन तयार गर्न छोटो वा लामो अवधिका तालिम/प्रशिक्षण प्रदान गरिन्छ।

स्वाध्यायन (Self-study): कामदारहरू आफैँले पनि आफ्नो पेसामा आवश्यक ज्ञान, सीप र दक्षता विकास गर्दछन्। त्यसका लागि उनीहरूले काम गर्दागर्दै आफ्नै अनुभवबाट सिक्ने, आफ्नो पेसाका लागि आवश्यक पुस्तक, भिडियो, इन्टरनेट आदिबाट अध्ययन गर्ने वा फुर्सदको समयमा औपचारिक शिक्षा हासिल गर्ने जस्ता तरिकाहरू अपनाउन सक्छन्।

(ङ) “मानव संसाधन विकासमा शिक्षाको भूमिका” शीर्षकमा एक छोटो लेख तयार गर्नुहोस्।

उत्तर:

विद्यालय, महाविद्यालय तथा विश्वविद्यालयमा प्रदान गरिने औपचारिक शिक्षा नै मानव संसाधन विकासको मुख्य आधार हो। एउटा व्यक्तिलाई उसको पेसागत जीवनमा आवश्यक पर्ने ज्ञान, सीप र क्षमता विकास गर्न शिक्षाले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। त्यसकारण, राज्यले मानव संसाधन विकास (Human Resource Development) गर्नका लागि शिक्षामा ठूलो लगानी गरेको हुन्छ। शिक्षक, डाक्टर, नर्स, इन्जिनियर, व्यवस्थापक लगायत विभिन्न प्रकारका मानव संसाधन विकास गर्ने काम शिक्षाले नै गरेको हुन्छ।

शिक्षा आफैँमा एउटा ठूलो श्रमबजार पनि हो, जहाँ धेरै व्यक्तिहरूले रोजगारी पाएका हुन्छन्। यस क्षेत्रमा कार्यरत जनशक्तिको पेसागत क्षमता विकास गराउन विभिन्न तालिम, गोष्ठी, सेमिनार जस्ता अवसरहरू प्रदान गरिन्छ, जुन मानव संसाधन विकासकै भाग हुन्।

(च) शिक्षा र मानव संसाधनबिचको सम्बन्धलाई उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षा र मानव संसाधन विकासबिच गहिरो र अन्तरनिर्भर सम्बन्ध रहेको छ। दुवैले व्यक्तिको ज्ञान र सीप बढाएर उसको क्षमता विकास गर्दछन्। शिक्षाले व्यक्तिलाई सफल जीवन बाँच्नका लागि आवश्यक सामान्य तथा विशिष्ट ज्ञान प्रदान गर्छ भने मानव संसाधन विकासले त्यस ज्ञानलाई पेसागत दक्षतामा रूपान्तरण गर्न मद्दत गर्छ।

कुनै पनि देशको विकासका लागि दक्ष जनशक्ति चाहिन्छ। यस्तो जनशक्ति विकास गर्न राज्यले मानव संसाधन विकास योजना बनाउँछ। यही योजनाका आधारमा शिक्षा क्षेत्रले श्रम बजारको मागअनुसार जनशक्ति उत्पादन गर्दछ।

उदाहरणका लागि, नेपालमा राज्यले उपयुक्त मानव संसाधन विकास योजनामा ध्यान दिन नसक्दा शिक्षा क्षेत्रले साधारण शिक्षालाई बढी प्राथमिकता दियो। यसले गर्दा ज्ञान भएका तर विशेष सीप नभएका जनशक्ति धेरै उत्पादन भए, जसले बेरोजगारी बढायो। यसरी एकातिर नेपालका जनशक्ति बेरोजगार हुने र वैदेशिक रोजगारीमा अदक्ष कामदारका रूपमा जाने अवस्था छ भने, अर्कोतिर विभिन्न प्राविधिक क्षेत्रमा जनशक्तिको अभाव भएर विदेशबाट कामदार ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ। यही समस्यालाई समाधान गर्न हाल नेपाल सरकारले प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा (Technical and Vocational Education) लाई प्राथमिकता दिएको छ। यसले शिक्षा र मानव संसाधन विकासबिचको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ।