एकाइ ५: भूगोल र सामाजिक जीवन (Bhugol ra Samajik Jivan)
पाठ ७: विपत्का कारण र प्रभाव (Bipatka Karan ra Prabhav)
यस पाठमा हामी विपत्का कारण र प्रभाव (Bipatka Karan ra Prabhav) बारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। हामी प्राकृतिक र मानव सिर्जित विपत्का मुख्य कारणहरू, तिनले मानवीय जीवन र समाजमा पार्ने असरहरू, र नेपालको सन्दर्भमा विपत्का घटनाहरूको विश्लेषण गर्नेछौँ। यो पाठले तपाईंलाई विपत् जोखिम न्यूनीकरणको महत्त्व बुझ्न मद्दत गर्नेछ।
अभ्यास
विपत्का कारण र प्रभाव (Bipatka Karan ra Prabhav): प्रश्नोत्तर
(क) प्राकृतिक विपत्का कारणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: प्राकृतिक विपत्का प्रमुख कारणहरूलाई निम्न अनुसार उल्लेख गर्न सकिन्छ:
- भूपरिस्थिति (Geographical Situation): नेपालको भौगोलिक अवस्थिति भारतीय र तिब्बती प्लेटको संगममा पर्ने हुँदा र पृथ्वीभित्रको अत्यधिक ताप र चापका कारण भूकम्पको उच्च जोखिम छ। साथै, यहाँका धेरैजसो भूभाग भिरालो भएकाले बाढी, पहिरो जस्ता विपत्का घटनाहरू बढी हुन्छन्।
- अनियमित वर्षा (Erratic Rainfall): मौसम परिवर्तनका कारण समयमा वर्षा नहुने, अतिवृष्टि (excessive rainfall), अनावृष्टि (drought) र खण्डवृष्टि जस्ता अवस्थाहरूले विपत्का घटनाहरू बढाउँछन्।
- जलवायु परिवर्तन (Climate Change): जलवायु परिवर्तनले विश्वव्यापी तापक्रम वृद्धि गरिरहेको छ। यसले गर्दा सुक्खा, खडेरी, बाढी र अन्य प्रतिकूल मौसमी घटनाहरूको सम्भावना बढ्दै गएको छ।
- हिमताल विस्फोट (Glacial Lake Outburst): तापक्रम वृद्धिले हिमालको हिउँ पग्लेर हिमतालहरूमा पानीको सतह बढ्न गई ताल फुट्ने र ठूलो बाढी आउने खतरा बढेको छ। यस्तो बाढीले पहाडी र तराई क्षेत्रको जनजीवनमा गम्भीर असर पार्छ।
(ख) विपत्ले मानवीय जीवनमा पार्ने प्रभावहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर: तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि, अव्यवस्थित सहरीकरण, वातावरणीय ह्रास, र जलस्रोतहरूको प्रदूषण जस्ता मानव सिर्जित कारणले विपत्का घटनाहरूलाई बढाइरहेका छन्। यसका साथै, कमजोर पूर्वाधार, जनचेतनाको कमी, र भू-उपयोग नीतिको अभावले जोखिम बढाएको छ। विपत्ले मानवीय जीवनमा पार्ने मुख्य प्रभावहरू निम्न छन्:
- जनधनको क्षति: विपत्का कारण वर्षेनी ठूलो संख्यामा मानवीय र भौतिक क्षति हुने गरेको छ। भूकम्प, बाढी, पहिरो र महामारी जस्ता घटनाले हजारौँको ज्यान लिन्छ र अर्बौंको सम्पत्ति नष्ट गर्छ।
- आर्थिक प्रभाव: कृषि उत्पादनमा ह्रास, जीविकोपार्जनका स्रोतहरू नष्ट हुनु, र भौतिक पूर्वाधारमा क्षति पुग्नाले देशको अर्थव्यवस्थामा नकारात्मक असर पर्छ।
- गरिबी वृद्धि: विपत्मा परेका मानिसहरूले आफ्नो सम्पत्ति र जीविकोपार्जनका साधन गुमाउँदा उनीहरू गरिबीको चपेटामा पर्छन्। पुनर्निर्माण र पुनस्र्थापनाका लागि स्रोतको अभावले गरिबीलाई अझ बढाउँछ।
- वातावरणीय असन्तुलन: विपत् प्रभावितहरूले जीवन धान्नका लागि प्राकृतिक स्रोतमा अतिक्रमण गर्दा वातावरणीय सन्तुलनमा थप खलल पुग्छ, जसले भविष्यमा विपत्को जोखिमलाई अझ बढाउँछ।
- सामाजिक तथा मनोवैज्ञानिक असर: विपत्ले समुदायमा डर, त्रास, र मानसिक तनाव सिर्जना गर्छ। यसले सामाजिक संरचना र सम्बन्धहरूमा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ।
(ग) कोभिड–१९ ले तपाईंको पठनपाठनमा पारेको प्रभावको अनुभवलाई १० बुँदामा लेख्नुहोस्।
उत्तर: कोभिड-१९ महामारीले मेरो पठनपाठनमा पारेका प्रमुख प्रभावहरू निम्न अनुसार छन्:
- नियमित पठनपाठन अवरुद्ध भयो र शैक्षिक सत्र लम्बिन पुग्यो।
- डिजिटल माध्यमबाट भएको पढाइ भौतिक कक्षाको जस्तो प्रभावकारी हुन सकेन।
- इन्टरनेट र उपकरणको अभावमा अनलाइन कक्षामा सहभागी हुन कठिनाइ भयो।
- परीक्षा समयमा सञ्चालन हुन नसक्दा लामो समयसम्म एउटै कक्षामा बस्नुपर्ने अवस्था आयो।
- शैक्षिक भविष्यप्रतिको चिन्ताले गर्दा मानसिक तनाव बढ्यो र पढाइमा एकाग्रताको कमी भयो।
- महामारीको डर र त्रासले अध्ययन गर्ने वातावरणमा नकारात्मक असर पुर्यायो।
- घरको आम्दानीको स्रोत प्रभावित हुँदा शैक्षिक शुल्क तिर्नसमेत कठिनाइ भयो।
- साथीभाइ र शिक्षकहरूसँगको प्रत्यक्ष अन्तरक्रियाको अभावले सिकाइ प्रक्रियालाई असर गर्यो।
- प्रयोगात्मक र व्यावहारिक विषयहरूको अध्ययन पूर्ण रूपमा प्रभावित भयो।
- लामो समय घरभित्रै बस्नुपर्दा शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यमा समेत नकारात्मक असर देखियो।
अर्को पाठ:
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारी
नेपालमा विपत् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन सम्बन्धी आधिकारिक जानकारीका लागि, तपाईंले निम्न वेबसाइट भ्रमण गर्न सक्नुहुन्छ:
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरण (NDRRMA)कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us