Health and Physical Education Model Set 1
NEEMA Complete Solution for SEE
OPT.II.3041 (स्वास्थ्य तथा शारीरिक शिक्षा)
Time: 2 Hours | Full Marks: 50
Welcome to the complete guide for the Health and Physical Education Model Set 1. This comprehensive solution is designed specifically for SEE Class 10 students aiming for outstanding grades. We have thoroughly expanded the answers to match the marking scheme—providing concise points for 1-mark questions, detailed explanations for 5-mark questions, and in-depth analyses for 8-mark long questions in both Nepali and English mediums.
Table of Contents
समूह ‘क’ (Group ‘A’) – अति छोटो उत्तर (9×1=9)
1. हाम्रो स्वास्थ्यमा ‘प्रत्यक्ष’ प्रभाव पार्ने कुनै दुईओटा पक्ष लेख्नुहोस् ।
(Write any two aspects that directly affect our health.)
Nepali: हाम्रो स्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने दुई पक्षहरू व्यक्तिगत सरसफाइ र दैनिक सन्तुलित आहार हुन्।
English: Two aspects that directly affect our health are personal hygiene and a daily balanced diet.
2. रगतलाई छान्ने र रक्तचापलाई नियमित गर्ने कार्य कुन प्रणालीले गर्छ ?
(Which system is responsible for blood filtration and blood pressure regulation?)
Nepali: रगतलाई छान्ने र रक्तचापलाई नियमित गर्ने कार्य मूत्र प्रणाली (विशेषगरी मिर्गौला) ले गर्छ।
English: The urinary system (specifically the kidneys) is responsible for blood filtration and blood pressure regulation.
3. लैङ्गिक विभेद सिर्जना हुने कुनै दुई कारण लेख्नुहोस् ।
(Write any two causes that result in gender discrimination.)
Nepali: लैङ्गिक विभेद सिर्जना हुने दुई कारणहरू पितृसत्तात्मक सामाजिक सोच र चेतना/शिक्षाको कमी हुन्।
English: Two causes that result in gender discrimination are the patriarchal social mindset and a lack of education/awareness.
4. महिनावारी भएको बेला गर्न नहुने कुनै एउटा कार्य लेख्नुहोस् ।
(Write any one activity one should avoid during menstruation.)
Nepali: महिनावारी भएको बेला अत्यधिक कडा शारीरिक श्रम (जस्तै भारी तौल उठाउने) गर्नु हुँदैन।
English: One should avoid heavy and strenuous physical labor (like lifting heavy weights) during menstruation.
5. विद्यालयको वातावरणलाई कसरी स्वस्थकर बनाउन सकिन्छ ?
(How can we create a healthy environment at school?)
Nepali: विद्यालय परिसरमा फोहोरको उचित व्यवस्थापन, स्वच्छ खानेपानी, हरियाली र सफा शौचालयको प्रबन्ध गरेर विद्यालयको वातावरण स्वस्थकर बनाउन सकिन्छ।
English: We can create a healthy school environment by properly managing waste, planting trees, and ensuring access to clean drinking water and sanitary toilets.
6. बालमैत्री विद्यालयको एउटा विशेषता लेख्नुहोस् ।
(Write any one characteristic of a child-friendly school.)
Nepali: बालबालिकाका लागि शारीरिक र मानसिक रूपमा सुरक्षित, समावेशी र डररहित सिकाइ वातावरण हुनु बालमैत्री विद्यालयको विशेषता हो।
English: Providing a safe, inclusive, and fear-free learning environment without physical or mental punishment is a key characteristic of a child-friendly school.
7. शारीरिक शिक्षामा बल केलाई भनिन्छ ?
(What is ‘strength’ in physical education?)
Nepali: शारीरिक शिक्षामा बल भन्नाले मांसपेशी वा मांसपेशीको समूहले कुनै पनि प्रतिरोध (Resistance) को विरुद्धमा प्रयोग गर्न सक्ने अधिकतम क्षमतालाई बुझिन्छ।
English: In physical education, ‘strength’ is defined as the maximum amount of force a muscle or muscle group can exert against a resistance in a single effort.
8. भिटामिन ‘इ’ का कुनै दुईओटा फाइदा लेख्नुहोस् ।
(Write any two benefits of vitamin E.)
Nepali: भिटामिन ‘इ’ ले एन्टिअक्सिडेन्टको रूपमा काम गरी कोषहरूलाई क्षति हुनबाट जोगाउँछ र छालालाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।
English: Vitamin E acts as a powerful antioxidant protecting cells from damage, and it helps maintain healthy skin and a strong immune system.
9. विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले रोगलाई कसरी परिभाषित गरेको छ ?
(How has WHO defined ‘disease’?)
Nepali: विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार रोग भन्नाले शरीर वा मनको त्यस्तो असामान्य अवस्था हो जसले सामान्य कार्यक्षमतामा बाधा पुर्याउँछ र निश्चित लक्षणहरू देखाउँछ।
English: The World Health Organization (WHO) broadly defines a disease as any harmful deviation from the normal structural or functional state of an organism, generally associated with certain signs and symptoms.
समूह ‘ख’ (Group ‘B’) – छोटो उत्तर (5×5=25)
10. पोषणको परिचय दिई पोषणको वर्गीकरण गर्नुहोस् ।
(Introduce nutrition and classify it into types.)
Nepali Medium Answer:
परिचय: पोषण (Nutrition) भनेको त्यस्तो प्रक्रिया हो जसमा जीवित प्राणीहरूले खाना ग्रहण गर्छन्, पचाउँछन्, र त्यसबाट प्राप्त पौष्टिक तत्त्वहरूलाई शारीरिक वृद्धि, ऊर्जा उत्पादन, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता विकास र तन्तुहरूको मर्मतका लागि प्रयोग गर्छन्। स्वस्थ जीवनका लागि उचित पोषण अनिवार्य हुन्छ।
पोषणको वर्गीकरण: पौष्टिक तत्त्वहरूलाई शरीरलाई चाहिने मात्राको आधारमा मुख्यतया दुई भागमा वर्गीकरण गरिन्छ:
- म्याक्रोन्युट्रिएन्ट्स (Macronutrients): यी तत्त्वहरू शरीरलाई ठूलो मात्रामा आवश्यक पर्दछन्। यसले मुख्यतया शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छ। यसअन्तर्गत कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन र बोसो (Fat) पर्दछन्।
- माइक्रोन्युट्रिएन्ट्स (Micronutrients): यी तत्त्वहरू शरीरलाई थोरै मात्रामा मात्र आवश्यक पर्छन् तर शरीरको सुसञ्चालन र रोगबाट बच्न निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। यसअन्तर्गत भिटामिन र खनिज पदार्थ (Minerals) पर्दछन्।
English Medium Answer:
Introduction: Nutrition is the biological and chemical process by which an organism consumes food and utilizes its nutrients to support growth, provide energy, repair damaged tissues, and maintain overall health. A balanced intake of nutrients is essential for preventing malnutrition and chronic diseases.
Classification of Nutrition: Based on the quantity required by the human body, nutrients are broadly classified into two categories:
- Macronutrients: These are the nutrients required by the body in large quantities. They are the primary building blocks and main sources of energy. Examples include Carbohydrates, Proteins, and Fats (Lipids).
- Micronutrients: These are required in relatively small amounts but are absolutely crucial for physiological functions, regulating metabolism, and boosting immunity. Examples include Vitamins (A, B, C, D, E, K) and Minerals (Iron, Calcium, Iodine).
11. विवाहपूर्व नै यौन सम्बन्ध भएमा कस्ता असरहरू देखा पर्छन् ? छोटकरीमा लेख्नुहोस् ।
(Write about the effects of sex before marriage in brief.)
Nepali Medium Answer:
विवाहपूर्व यौन सम्बन्ध राख्दा किशोरकिशोरीहरूको शारीरिक, मानसिक र सामाजिक जीवनमा गम्भीर र नकारात्मक असरहरू पर्न सक्छन्। मुख्य असरहरू निम्न अनुसार छन्:
- शारीरिक असर: सबैभन्दा ठूलो जोखिम अनिच्छित गर्भधारण हो, जसले असुरक्षित गर्भपतनको अवस्था निम्त्याउन सक्छ। यसका साथै एचआइभी (HIV/AIDS) र अन्य यौनजन्य सङ्क्रमण (STIs) सर्ने उच्च सम्भावना रहन्छ।
- मानसिक तथा संवेगात्मक असर: सानै उमेरमा यस्तो सम्बन्ध राख्दा अपराधबोध हुने, डर लाग्ने, मानसिक तनाव बढ्ने र डिप्रेसनको सिकार हुने सम्भावना हुन्छ।
- सामाजिक तथा शैक्षिक असर: समाजमा बदनामी हुने, परिवारबाट तिरस्कृत हुनुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। यसले पढाइमा बाधा पुर्याई विद्यालय छोड्नुपर्ने (Drop-out) वा भविष्य नै अन्धकार हुन सक्छ।
English Medium Answer:
Engaging in premarital sex, especially during adolescence, can lead to severe multidimensional consequences affecting physical, mental, and social well-being. The major effects include:
- Physical Consequences: The most significant risk is unwanted and teenage pregnancy, which often leads to unsafe abortions threatening the mother’s life. There is also a high risk of contracting Sexually Transmitted Infections (STIs) including HIV/AIDS.
- Psychological Consequences: Teenagers may suffer from extreme guilt, fear of being caught, anxiety, and depression. Emotional instability due to premature relationship breakdowns is common.
- Social and Educational Consequences: It can lead to social stigma, loss of reputation, and rejection by family members. Often, it disrupts education, leading to school dropouts and ruining career prospects.
12. विद्यालयको ठोस फोहोरलाई व्यवस्थापन गर्न गरिने कुनै पाँच तरिका लेख्नुहोस् ।
(Write any five methods of managing solid wastes at school.)
Nepali Medium Answer:
विद्यालय परिसरलाई सफा र स्वस्थ राख्न ठोस फोहोरमैला व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। यसका पाँच मुख्य तरिकाहरू (3R सिद्धान्तमा आधारित) यस प्रकार छन्:
- फोहोरको वर्गीकरण (Segregation): कुहिने (कागज, खाजाको उब्रिएको अंश) र नकुहिने (प्लास्टिक, सिसा) फोहोरलाई छुट्टाछुट्टै डस्टबिनमा राख्ने।
- फोहोर न्यूनीकरण (Reduction): विद्यालयमा एकपटक मात्र प्रयोग हुने प्लास्टिक (Single-use plastic) लाई निषेध गर्ने र विद्यार्थीलाई स्टिलको टिफिन बक्स प्रयोग गर्न प्रोत्साहन गर्ने।
- कम्पोस्ट मल बनाउने (Composting): विद्यालयको चमेनागृह (क्यान्टिन) बाट निस्कने कुहिने फोहोरलाई खाडलमा जम्मा गरी कम्पोस्ट मल बनाउने र त्यसलाई विद्यालयको बगैँचामा प्रयोग गर्ने।
- पुनःप्रयोग (Reuse): खेर गएका एकतर्फी लेखिएका कागजहरूलाई रफ कपीको रूपमा प्रयोग गर्ने वा प्लास्टिकका बोतललाई फूलदानी वा कलमदानी बनाउने।
- पुनःप्रशोधन (Recycling): विद्यालयमा जम्मा भएका पुराना कापी, किताब, फलाम वा प्लास्टिकका टुक्राहरूलाई कवाडी (Recycling center) मा लगेर बेच्ने वा प्रशोधनका लागि पठाउने।
English Medium Answer:
Effective solid waste management is crucial for maintaining a healthy school environment. Five practical methods (based on the 3R principles) are:
- Source Segregation: Placing distinct, color-coded dustbins in classrooms and grounds to separate biodegradable waste (paper, food leftovers) from non-biodegradable waste (plastics, glass).
- Waste Reduction: Minimizing waste generation by banning single-use plastics within the school premises and encouraging students to bring reusable water bottles and metal lunch boxes.
- Composting: Collecting all organic wastes from the school canteen and organic litter (leaves) to prepare compost pits. The generated organic manure can be used in the school garden.
- Reusing Materials: Encouraging creative reusing, such as using one-sided printed papers for rough work or transforming plastic bottles into pen stands or plant pots for classroom decoration.
- Recycling: Collecting accumulated old newspapers, discarded exam papers, broken metal, and plastic items, and sending them to local recycling centers to be processed into new materials.
13. अत्यावश्यक चिल्लोको परिचय दिई यसका फाइदाहरू लेख्नुहोस् ।
(Introduce essential lipid and write down its benefits in brief.)
अथवा (Or)
कार्बोहाइड्रेटको परिचय दिई सामान्य र जटिल कार्बोहाइड्रेटबिच भिन्नता देखाउनुहोस् ।
(Introduce carbohydrates and show the differences between simple and complex carbohydrates.)
Option 1: Essential Lipids (अत्यावश्यक चिल्लो)
Nepali Medium:
परिचय: अत्यावश्यक चिल्लो (Essential Lipids/Fatty Acids) भनेको त्यस्तो स्वस्थ बोसो हो जसलाई मानव शरीरले आफैं निर्माण गर्न सक्दैन। तसर्थ, यी चिल्लो पदार्थहरू हामीले दैनिक आहार (जस्तै: माछा, ओखर, बदाम, तोरीको तेल) मार्फत प्राप्त गर्नुपर्छ। ओमेगा-३ र ओमेगा-६ यसका मुख्य उदाहरण हुन्।
फाइदाहरू:
- कार्बोहाइड्रेटभन्दा दोब्बर बढी ऊर्जा (प्रति ग्राम ९ क्यालोरी) प्रदान गर्छ।
- शरीरमा बोसोमा घुल्ने भिटामिनहरू (A, D, E, र K) लाई सोस्न र ओसारपसार गर्न मद्दत गर्छ।
- मुटु, कलेजो, र मिर्गौला जस्ता आन्तरिक अङ्गहरूलाई बाहिरी चोटपटकबाट जोगाउने कुसन (Cushion) को काम गर्छ।
- छालालाई सुख्खा हुनबाट बचाउँछ र शरीरको तापक्रमलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ।
English Medium:
Introduction: Essential lipids (essential fatty acids) are healthy fats that the human body cannot synthesize on its own. Therefore, they must be obtained entirely through our diet (e.g., from fish, walnuts, almonds, flaxseeds). Omega-3 and Omega-6 are primary examples of essential lipids.
Benefits:
- They act as a highly concentrated source of energy, providing 9 calories per gram.
- They are crucial for the absorption and transportation of fat-soluble vitamins (A, D, E, and K) in the bloodstream.
- They form a protective cushion around vital internal organs (like the heart and kidneys), protecting them from mechanical shock.
- They insulate the body to regulate temperature and maintain healthy skin and hair.
Option 2: Carbohydrates (कार्बोहाइड्रेट)
Nepali Medium:
परिचय: कार्बोहाइड्रेट कार्बन, हाइड्रोजन र अक्सिजन मिलेर बनेको रासायनिक यौगिक हो। यो हाम्रो शरीरका लागि ऊर्जाको सबैभन्दा मुख्य र सस्तो स्रोत हो।
| आधार | सामान्य कार्बोहाइड्रेट (Simple Carbs) | जटिल कार्बोहाइड्रेट (Complex Carbs) |
|---|---|---|
| संरचना | यसमा चिनीका एक वा दुई अणु मात्र हुन्छन्। | यसमा चिनीका धेरै अणुहरू लामो शृङ्खलामा जोडिएका हुन्छन्। |
| पाचन र ऊर्जा | यो छिटो पच्छ र शरीरलाई तुरुन्तै (Instant) ऊर्जा दिन्छ। | यो ढिलो पच्छ र शरीरलाई लामो समयसम्म (Sustained) ऊर्जा दिन्छ। |
| स्वाद र स्रोत | स्वादमा गुलियो हुन्छ। (उदाहरण: चिनी, मह, चकलेट, फलफूल) | स्वादमा गुलियो हुँदैन। (उदाहरण: चामल, गहुँ, मकै, आलु) |
English Medium:
Introduction: Carbohydrates are organic compounds composed of carbon, hydrogen, and oxygen. They serve as the primary, most abundant, and cheapest source of energy for the human body.
| Basis | Simple Carbohydrates | Complex Carbohydrates |
|---|---|---|
| Structure | Made of one or two sugar molecules (monosaccharides/disaccharides). | Made of long, complex chains of sugar molecules (polysaccharides). |
| Digestion & Energy | Digested rapidly, causing a quick spike in blood sugar and providing instant energy. | Digested slowly, providing a steady and sustained release of energy over time. |
| Taste & Sources | Sweet in taste. Examples: Table sugar, honey, candies, fruit juices. | Generally not sweet. Examples: Rice, wheat, potatoes, whole grains. |
14. कसरत क्रियाविज्ञान भनेको के हो ? यसका कुनै तीनओटा फाइदा लेख्नुहोस् ।
(What is exercise physiology? Write any three benefits of it.)
Nepali Medium Answer:
परिचय: कसरत क्रियाविज्ञान (Exercise Physiology) भन्नाले मानिसले शारीरिक व्यायाम वा खेलकुद गर्दा उसको शरीरका विभिन्न अङ्गहरू र प्रणालीहरू (जस्तै मुटु, फोक्सो, मांसपेशी) मा आउने तत्कालीन र दीर्घकालीन परिवर्तनहरूको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने विज्ञान हो।
कसरत क्रियाविज्ञानका फाइदाहरू (३ ओटा):
- यसले खेलाडीहरूको शारीरिक क्षमता मूल्याङ्कन गरी वैज्ञानिक ढङ्गले तालिम (Training) को योजना बनाउन र खेल प्रदर्शन (Athletic Performance) सुधार्न मद्दत गर्छ।
- व्यायामका क्रममा कुन मांसपेशीमा कति दबाब पर्छ भन्ने कुराको ज्ञान हुने भएकाले यसले खेलकुदको समयमा हुने चोटपटक रोकथाम गर्न र घाइते खेलाडीको पुनःस्थापना (Rehabilitation) गर्न सघाउँछ।
- साधारण मानिसलाई उमेर, लिङ्ग र स्वास्थ्य अवस्था हेरी कस्तो र कति व्यायाम गर्ने भन्ने सल्लाह दिन मद्दत गर्छ, जसले स्वस्थ जीवनशैली अपनाउन सहयोग पुग्छ।
English Medium Answer:
Introduction: Exercise Physiology is a specialized branch of science that studies the acute responses and chronic adaptations of the human body’s structures and functions (such as the cardiovascular, respiratory, and muscular systems) when exposed to physical exercise or sports.
Three Benefits of Exercise Physiology:
- Enhances Athletic Performance: It helps coaches and athletes design scientifically proven, individualized training programs to maximize stamina, strength, and overall performance.
- Injury Prevention and Rehabilitation: By understanding how muscles and bones react to stress, it aids in preventing sports-related injuries and helps safely rehabilitate athletes recovering from trauma.
- Promotes General Health: It provides scientific guidelines for ordinary individuals regarding the optimal duration and intensity of exercise needed to manage weight, prevent chronic diseases, and maintain a healthy lifestyle.
समूह ‘ग’ (Group ‘C’) – लामो उत्तर (2×8=16)
15. सुषुम्नाको परिचय दिई यसले मानव शरीरमा गर्ने कार्यहरूको वर्णन गर्नुहोस् ।
(Discuss about spinal cord along with classification of different activities it performs in human body.)
अथवा (Or)
गर्भाधान प्रक्रियाको वर्णन गर्नुहोस् ।
(Explain the fertilization process.)
Option 1: Spinal Cord (सुषुम्ना)
Nepali Medium:
परिचय: सुषुम्ना (Spinal Cord) केन्द्रीय स्नायु प्रणालीको एउटा अति महत्त्वपूर्ण अङ्ग हो। यो मस्तिष्कको तल्लो भाग (Medulla Oblongata) बाट सुरु भएर ढाडको हाड (Vertebral Column) भित्र हुँदै कम्मरसम्म फैलिएको करिब ४५ सेन्टिमिटर लामो र बेलनाकार स्नायुहरूको नली हो। यो मेरुदण्डको हाडद्वारा सुरक्षित हुन्छ। मस्तिष्क र बाँकी शरीरबिच सूचना आदानप्रदान गर्ने मुख्य राजमार्गको रूपमा यसले काम गर्छ।
सुषुम्नाले गर्ने मुख्य कार्यहरू:
- संवेदी सूचना मस्तिष्कसम्म पुर्याउने (Relay Sensory Info): शरीरका विभिन्न भाग (छाला, मांसपेशी) बाट प्राप्त तातो, चिसो, दुखाइ, स्पर्श आदि जस्ता संवेदी सन्देशहरूलाई स्नायुहरूमार्फत मस्तिष्कसम्म पुर्याउने काम गर्छ।
- मस्तिष्कको आदेश शरीरका अङ्गमा पठाउने (Relay Motor Commands): मस्तिष्कले निर्णय गरेपछि उक्त आदेशलाई मोटर स्नायुमार्फत सम्बन्धित मांसपेशी वा ग्रन्थिहरूसम्म पुर्याउँछ, जसले गर्दा हामी हातखुट्टा चलाउन वा काम गर्न सक्छौँ।
- प्रतिवर्ती क्रिया (Reflex Action) सञ्चालन गर्ने: यो सुषुम्नाको सबैभन्दा विशिष्ट कार्य हो। बाहिरी खतरा वा उत्तेजना हुँदा (जस्तै: तातो वस्तुमा हात पर्दा वा काँडा बिझ्दा) मस्तिष्कसम्म सूचना पुगेर निर्णय आउन समय लाग्ने हुनाले, सुषुम्नाले आफैं तुरुन्तै हात तान्न आदेश दिन्छ। यसले शरीरलाई सम्भावित ठूलो दुर्घटनाबाट बचाउँछ।
- स्वचालित कार्यमा सहयोग: पाचन प्रक्रिया, मुटुको धड्कन, र श्वासप्रश्वास जस्ता स्वचालित प्रणालीका कतिपय कार्यहरूलाई सन्तुलित गर्न सुषुम्नाले मस्तिष्कलाई मद्दत गर्छ।
English Medium:
Introduction: The Spinal Cord is a vital, tube-like extension of the central nervous system. It originates from the lower part of the brain (medulla oblongata) and runs down through the protective bony canal of the vertebral column (spine). Measuring about 45 cm in adults, it acts as a massive communication highway connecting the brain to the peripheral nerves distributed throughout the body.
Major Functions Performed by the Spinal Cord:
- Conduction of Sensory Impulses: It acts as an ascending pathway, collecting sensory information (such as temperature, pain, touch, and pressure) from sensory receptors across the body and sending it up to the brain for processing.
- Conduction of Motor Commands: It acts as a descending pathway. Once the brain processes information and makes a decision, the spinal cord carries these motor commands down to specific muscles, organs, and glands to initiate movement or secretion.
- Control Center for Reflex Actions: A reflex is a rapid, involuntary, and immediate response to a dangerous stimulus. For instance, if you accidentally touch a hot stove, the sensory nerves send a signal to the spinal cord. Instead of waiting for the brain’s instruction, the spinal cord instantly generates a motor command to pull your hand away. This mechanism (reflex arc) prevents severe tissue damage.
- Autonomic Coordination: It serves as a vital connecting link for the autonomic nervous system, indirectly helping in regulating involuntary physiological processes like digestion, urination, and heart rate.
Option 2: Fertilization Process (गर्भाधान प्रक्रिया)
Nepali Medium:
परिचय: पुरुषको शुक्रकीट (Sperm) र महिलाको डिम्ब (Ovum/Egg) को मिलन भई जाइगोट (Zygote) बन्ने जैविक प्रक्रियालाई गर्भाधान (Fertilization) भनिन्छ। मानव शरीरमा यो प्रक्रिया महिलाको फेलोपियन ट्युब (Fallopian tube) मा सम्पन्न हुन्छ।
गर्भाधान प्रक्रियाका चरणहरू:
- डिम्ब उत्सर्जन (Ovulation): महिलाको महिनावारी चक्रको मध्यतिर (करिब १४ औं दिनमा) डिम्बाशय (Ovary) बाट एउटा परिपक्व डिम्ब निस्किएर फेलोपियन ट्युबमा पुग्छ र शुक्रकीटको पर्खाइमा बस्छ।
- शुक्रकीटको यात्रा: यौन सम्पर्कको माध्यमबाट महिलाको योनिमार्गमा स्खलित भएका करोडौँ शुक्रकीटहरू पाठेघर हुँदै फेलोपियन ट्युबतिर पौडिन्छन्। यस क्रममा धेरै शुक्रकीटहरू मर्छन् र केही सय मात्र डिम्बसम्म पुग्न सफल हुन्छन्।
- डिम्ब भेदन (Penetration): डिम्बको वरिपरि पुगेका शुक्रकीटहरूले आफ्नो टाउकोबाट एक प्रकारको इन्जाइम (Enzyme) निकाली डिम्बको बाहिरी कडा आवरण (Zona pellucida) छेड्ने प्रयास गर्छन्।
- मिलन (Fusion): तीमध्ये एउटा मात्र बलियो शुक्रकीट डिम्बभित्र प्रवेश गर्न सफल हुन्छ। एउटा शुक्रकीट छिर्नेबित्तिकै डिम्बको बाहिरी तह बन्द हुन्छ, जसले गर्दा अन्य शुक्रकीट भित्र पस्न पाउँदैनन्।
- जाइगोट निर्माण: भित्र पसेको शुक्रकीटको केन्द्रक (Nucleus) र डिम्बको केन्द्रक आपसमा मिल्छन्। २३-२३ वटा क्रोमोजोम मिलेर ४६ क्रोमोजोम भएको एउटा नयाँ कोष बन्छ, जसलाई जाइगोट (Zygote) भनिन्छ। यहीँबाट नयाँ जीवनको सुरुवात हुन्छ र यो बिस्तारै पाठेघरमा गएर बस्छ (Implantation)।
English Medium:
Introduction: Fertilization is the fundamental biological process in human reproduction where a male gamete (sperm) fuses with a female gamete (ovum or egg) to form a single diploid cell called a zygote. This extraordinary event typically occurs in the ampulla of the female’s fallopian tube.
Steps involved in the Fertilization Process:
- Ovulation: During the middle of the menstrual cycle (around day 14), one of the ovaries releases a mature egg into the fallopian tube, where it waits to be fertilized for about 12 to 24 hours.
- Sperm Journey and Capacitation: Following sexual intercourse, millions of sperms are ejaculated into the vagina. They swim through the cervix and uterus to reach the fallopian tube. During this journey, sperms undergo ‘capacitation’, a process that makes them hyperactive and capable of fertilizing the egg.
- Acrosome Reaction and Penetration: Hundreds of sperms surround the egg. They release special digestive enzymes from their heads (acrosome) to break down the egg’s tough outer protective layer called the zona pellucida.
- Block to Polyspermy: Once a single, healthy sperm successfully penetrates and enters the cytoplasm of the egg, the egg’s surface undergoes a rapid chemical change. This “cortical reaction” hardens the outer membrane, completely blocking all other sperms from entering.
- Fusion and Zygote Formation: Inside the egg, the tail of the sperm detaches. The genetic material (23 chromosomes) in the male nucleus fuses with the genetic material (23 chromosomes) in the female nucleus. This restores the diploid number (46 chromosomes) and creates a genetically unique single cell known as a Zygote, marking the initiation of a new human life. The zygote then begins cell division and moves toward the uterus for implantation.
16. नसर्ने रोगको परिचय दिई क्यान्सर रोग लाग्ने पाँचओटा कारण र पाँचओटा बच्ने उपायहरू लेख्नुहोस् ।
(Introduce non-communicable disease. Mention five causes and five preventive measures of cancer.)
Nepali Medium:
नसर्ने रोगको परिचय: एक बिरामी व्यक्तिबाट अर्को स्वस्थ व्यक्तिमा हावा, पानी, खाना, वा सम्पर्कको माध्यमबाट नसर्ने रोगहरूलाई नसर्ने रोग (Non-Communicable Diseases – NCDs) भनिन्छ। यस्ता रोगहरू मुख्यतया अस्वस्थ जीवनशैली, खराब खानपान, वंशाणुगत गुण, र वातावरणीय प्रदूषणका कारण लाग्ने गर्छन्। (उदाहरण: मुटुरोग, मधुमेह, क्यान्सर, दम)। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) का अनुसार विश्वमा मृत्युको प्रमुख कारण यिनै रोगहरू हुन्।
क्यान्सर रोग लाग्ने ५ कारणहरू:
- सुर्तीजन्य पदार्थ र मदिरा: चुरोट, खैनी वा अत्यधिक मदिराको सेवन क्यान्सर (विशेषगरी फोक्सो र कलेजो) को प्रमुख कारण हो।
- अस्वस्थ खानपान: अत्यधिक प्रशोधित मासु, जंक फूड, र रासायनिक विषादी प्रयोग गरिएका खानेकुराहरूको सेवन।
- विकिरणको प्रभाव: सूर्यको कडा पराबैंगनी किरण (UV rays) वा बारम्बार एक्स-रे/रेडिएसनको सम्पर्कमा आउनु।
- वंशाणुगत कारण: परिवारमा आमाबुवा वा पुर्खालाई क्यान्सर भएको छ भने सन्तानमा पनि सर्ने जोखिम (Genetics) हुन्छ।
- विषाक्त रसायनको सम्पर्क: कारखानामा काम गर्दा एस्बेस्टस, आर्सनिक जस्ता हानिकारक रसायनको लामो समय सम्पर्कमा रहनु।
क्यान्सरबाट बच्ने ५ उपायहरू:
- दुर्व्यसन त्याग: धूमपान, मध्यपान र सुर्तीजन्य पदार्थको सेवन पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने।
- सन्तुलित आहार: दैनिक खानामा प्रशस्त मात्रामा हरिया सागसब्जी, फलफूल, र फाइबरयुक्त प्राकृतिक खानेकुरा समावेश गर्ने।
- नियमित व्यायाम: दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट शारीरिक व्यायाम गर्ने र शरीरको तौललाई सन्तुलनमा राख्ने।
- विकिरण र रसायनबाट बच्ने: चर्को घाममा हिँड्दा सनस्क्रिन लगाउने र रासायनिक कारखानामा काम गर्दा सुरक्षा उपकरण (PPE) प्रयोग गर्ने।
- नियमित स्वास्थ्य परीक्षण: समय-समयमा अस्पताल गई पूर्ण स्वास्थ्य परीक्षण (Screening/Check-up) गराउने, जसले सुरुवाती चरणमै रोग पत्ता लगाउन सघाउँछ।
English Medium:
Introduction to Non-Communicable Diseases (NCDs): Non-communicable diseases are medical conditions or diseases that are not caused by infectious agents and cannot be transmitted from an infected person to a healthy person. Instead, they are the result of a combination of genetic, physiological, environmental, and lifestyle factors. Common examples include cardiovascular diseases, diabetes, chronic respiratory diseases, and cancer. According to the World Health Organization, NCDs are the leading cause of global mortality.
Five Causes of Cancer:
- Tobacco and Alcohol Abuse: Smoking cigarettes, chewing tobacco, and heavy alcohol consumption are massive risk factors for lung, mouth, and liver cancers.
- Unhealthy Diet: High consumption of highly processed meats, artificial food additives, junk food, and pesticide-laden crops.
- Exposure to Radiation: Prolonged exposure to Ultraviolet (UV) radiation from the sun or frequent medical ionizing radiation (like X-rays).
- Genetic Predisposition: Inheritance of certain mutated genes (e.g., BRCA mutations) from parents can significantly increase susceptibility to specific cancers.
- Carcinogenic Chemicals: Long-term occupational exposure to hazardous chemicals like asbestos, arsenic, or benzene in industrial environments.
Five Preventive Measures against Cancer:
- Avoid Harmful Substances: Completely abstain from smoking, chewing tobacco, and strictly limit alcohol intake.
- Eat a Healthy Diet: Incorporate antioxidant-rich foods, plenty of fresh fruits, green leafy vegetables, and whole grains into your daily diet while avoiding processed foods.
- Maintain Physical Activity: Engage in moderate regular exercise for at least 30-45 minutes a day to maintain a healthy Body Mass Index (BMI).
- Protection from Radiation/Chemicals: Use sunscreen or protective clothing outdoors, and strictly follow safety protocols while working with industrial chemicals.
- Regular Medical Screening: Undergo regular preventive health check-ups and screenings (like Pap smears or mammograms) to detect any cellular anomalies at an early, highly treatable stage.
Explore Other SEE Subject Notes
🔹 Visit Important Edu Notes for comprehensive study materials on the Health and Physical Education Model Set 1 and more! 🔹