पाठ ५: जनसङ्ख्या व्यवस्थापन
(Janasankhya Byabasthapan)

१. जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको के हो? यसको महत्त्व आफ्नै शब्दमा वर्णन गर्नुहोस्।

उत्तर: राज्यको स्रोत साधन, प्राकृतिक अवस्था, पृथ्वीको बहन गर्ने क्षमता, र राज्यको जनसाङ्ख्यिक आवश्यकताअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणलाई व्यवस्थित बनाउने पद्धतिलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा राज्यको आवश्यकताअनुसार आवश्यक परे जनसङ्ख्याको आकार कायम गर्न घट्ने वा बढ्ने नीति निर्धारण गरिन्छ। जनताको जीवनस्तर (Quality of life) वृद्धि गर्न जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गरिन्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको महत्त्व निम्नानुसार छन्:

• लैङ्गिक असमानता हटाउन,
• साधनस्रोत, अवसर र जनसङ्ख्या बिचको त्रिपक्षीय सम्बन्धलाई प्रगाढ बनाउन,
• जनसङ्ख्या र वातावरणबिच सन्तुलन ल्याउन,
• उच्च वृद्धिदर घटाउन,
• न्यून वृद्धिदर बढाउन,
• उच्च बाल आश्रित अनुपात घटाउन,
• उच्च मातृ एवम् शिशु मृत्युदर रोक्न,
• बढ्दो बेरोजगारी समस्या निराकरण गर्न,
• जनसङ्ख्याको वितरणमा विद्यमान असमानता हटाउन,
• दिगो आर्थिक र सामाजिक समृद्धि हासिल गर्न, आदि।

२. जन्म विरुद्धको नीति र जन्म पक्षको नीतिबिच फरक छुट्याउनुहोस्।

उत्तर: जन्म विरुद्धको नीति र जन्म पक्षको नीतिबिच फरकहरू यसप्रकार रहेका छन्:

३. संयुक्त परिवारको संरचना र उच्च शिशु मृत्युदरले कसरी जनसङ्ख्या वृद्धिदर बढाउँछ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: संयुक्त परिवारको संरचना जनसङ्ख्या वृद्धिको एक कारण मानिएको छ। किनभने कुनै परिवारमा जन्मेको बच्चाको अभिभारा संयुक्त रूपमा परिवारमा बाँडिन्छ। परिवारको ढाँचाले पनि जनसङ्ख्या वृद्धिमा भूमिका खेल्दछ। संयुक्त परिवारमा बस्ने मानिसको धारणा सन्तान धेरै भएमा जुनसुकै काम गर्न पनि सहज हुन्छ भन्ने रहेको पाइन्छ। संयुक्त परिवारमा बालबच्चाको हेरचाह गर्ने र पालनपोषण गर्ने गहन जिम्मेवारी आमाबाबुको काँधमा मात्र नपर्ने भएकाले दम्पतीहरूले असहज महसुस गर्न पाउँदैनन्। साथै जति सन्तान जन्मिए पनि आर्थिक बोझ एक्लैलाई नपर्ने भएकोले धेरै सन्तान जन्माउँछन् र जनसङ्ख्या वृद्धि हुन पुग्छ।

मानिसले सन्तान धेरै जन्माउनु पछाडि शिशु मृत्युदर उच्च रहनु पनि हो। किनभने जति धेरै शिशु मर्छन्, त्यति धेरै जन्मिएका शिशु सबै परिपक्व हुने सम्भावनाको कमी रहन्छ। अज्ञानता, अशिक्षा, अन्धविश्वास, स्वास्थ्य सुविधामा आमनागरिकको पहुँचको कमीले गर्दा कलिलैमा धेरै शिशुहरूको मृत्यु भइरहेको छ। उच्च शिशु मृत्युदरले जन्मदर बढाउँछ। किनभने बाबुआमाहरू आफूले जन्माएका सन्तान कति बाँच्छन् भन्ने कुरामा ढुक्कसँग विश्वस्त हुन नसकेका कारण केही मरे पनि केही त बाँच्छन् भन्ने आशामा धेरै सन्तान जन्माउँछन्। यसकारण जनसङ्ख्या वृद्धि हुन जान्छ। उक्त शिशु मृत्युदरमा कमी ल्याउन बालस्वास्थ्य सुधारमा ध्यान दिनु अति आवश्यक देखिन्छ।

४. जनसङ्ख्यामा तीव्र वृद्धिका कारण शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको क्षेत्रमा पर्ने असरहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: प्राकृतिक स्रोत साधनको तुलनामा जनसङ्ख्या बढी हुँदा हरेक क्षेत्रमा नराम्रो असर पर्दछ। सीमित स्रोत साधनबाट बढ्दो जनसङ्ख्याको आवश्यकता पूरा गर्न गाह्रो हुने भएकोले यसले देशको मूलतः शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको क्षेत्रमा प्रतिकूल असर पार्न जान्छ।

स्वास्थ्य सेवा तथा सुविधामा पर्ने असरः

बढ्दो मानिसको स्वास्थ्य आवश्यकतालाई उपलब्ध सीमित स्वास्थ्य सेवाबाट पूरा गर्न कठिन हुन्छ जसले गर्दा मृत्युदर बढ्न जान्छ। हाम्रो देशमा जनसङ्ख्याको तुलनामा धेरै नै कम मात्रामा स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध रहेको छ। ग्रामीण क्षेत्रमा स्वास्थ्य सुविधा कम भएकोले हैजा, झाडापखाला जस्ता सामान्य रोगबाट पनि मानिसको ज्यान जाने गरेको छ। सहरी क्षेत्रमा केही सहज भएपनि बढ्दो जनसङ्ख्याको मागलाई पूरा गर्न सकेको देखिँदैन। तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिको कारण आधारभूत स्वास्थ्य सेवा सम्पूर्ण जनतालाई पुर्याउन सकिएको छैन।

शिक्षामा पर्ने असरः

जनसङ्ख्या वृद्धि उच्च भएमा सबैलाई शिक्षाको अवसर प्रदान गर्न कठिन हुन्छ। विद्यालय जाने उमेरका बालबालिकाहरूको सङ्ख्यामा वृद्धि हुन गई विद्यालयमा अतिरिक्त चाप बढ्न जान्छ। कक्षाकोठा, भौतिक सामग्री र शैक्षिक सामग्रीहरूको अभाव हुन जान्छ। थोरै शिक्षकले धेरै विद्यार्थीहरूलाई पढाउनु पर्ने हुन्छ, जसले गर्दा शिक्षाको गुणस्तरमा ह्रास आउँछ।

रोजगारीमा पर्ने असरः

जनसङ्ख्या वृद्धिका कारण रोजगारीका अवसरहरू सिर्जनामा समस्या हुन्छ। तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि भएको अवस्थामा बढेको जनसङ्ख्यालाई पालनपोषण गर्नमा नै धेरै पैसा खर्च गर्नुपर्ने भएकाले रोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्न सकिँदैन। फलस्वरूप बेरोजगार जनसङ्ख्याको मात्रा बढ्न गई आर्थिक, सामाजिक समस्याहरू देखा पर्दछन्।

५. हाम्रो देशमा विद्यमान जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका चुनौतीहरू उल्लेख गर्दै आफ्नो साथीलाई चिठी लेख्नुहोस्।