असल शिक्षकका गुणहरू (ASAL SHIKSHAKKA GUNHARU)

असल शिक्षक हुनका लागि पेसागत ज्ञान मात्र भएर पुग्दैन, उसको व्यक्तिगत आचरण र गुणहरू पनि उत्कृष्ट हुनुपर्छ। असल शिक्षकका पाँच व्यक्तिगत गुणहरू:

• उत्तम शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्य: शिक्षक शारीरिक र मानसिक रूपमा पूर्ण स्वस्थ हुनुपर्छ ताकि उसले कक्षाकोठामा सक्रिय र ऊर्जायुक्त भएर शिक्षण गर्न सकोस्।
• आकर्षक र फूर्तिलो व्यक्तित्व: शिक्षकको पहिरन सफा र व्यक्तित्व आकर्षक हुनुपर्छ, जसले विद्यार्थीलाई सकारात्मक प्रभाव पार्न सकोस्।
• मधुर र संयमित बोली: विद्यार्थी र अभिभावकसँग अन्तरक्रिया गर्दा शिक्षकको बोली सधैं नरम, मिठो, स्पष्ट र शिष्ट हुनुपर्छ।
• जिज्ञासु र उत्साही स्वभाव: शिक्षकमा सधैं नयाँ कुरा सिक्ने, खोज्ने र शिक्षणप्रति कहिल्यै नथाक्ने उत्साह हुनुपर्छ।
• दृढ आत्मविश्वास: आफूले पढाउने विषयवस्तु र आफ्नो क्षमताप्रति शिक्षकमा पूर्ण विश्वास र दृढ इच्छाशक्ति हुनु अनिवार्य छ।

शिक्षण पेसालाई न्याय गर्न शिक्षकमा हुनुपर्ने पेसागत सीप र दक्षतालाई पेसागत गुण भनिन्छ:

• विषयवस्तुको गहिरो ज्ञान: शिक्षकलाई आफूले अध्यापन गराउने विषयवस्तुको पूर्ण, गहिरो र स्पष्ट जानकारी हुनुपर्छ।
• प्रभावकारी शिक्षण कौशल: आफूले जानेको कुरा विद्यार्थीले सजिलै बुझ्ने गरी प्रस्तुत गर्न सक्ने उत्कृष्ट शिक्षण कला हुनुपर्छ।
• बालमनोविज्ञानको ज्ञान: बालबालिकाको उमेर, रुचि, क्षमता र सिकाइ स्तर बुझेर सोही अनुसार सिकाउन बालमनोविज्ञानको ज्ञान हुनुपर्छ।
• नवीनतम् विधिको प्रयोग: समयसापेक्ष रूपमा नयाँ-नयाँ शिक्षण विधि, प्रविधि र शैक्षिक सामग्रीको निर्माण तथा प्रयोग गर्न सक्ने सिप हुनुपर्छ।
• सहजकर्ताको भूमिका: शिक्षकले आफूलाई ज्ञानको भण्डार मात्र नठानी विद्यार्थीभित्र लुकेको प्रतिभा बाहिर निकाल्ने सहजकर्ता (Facilitator) को रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

विद्यालय समाजकै एक अंग भएकोले शिक्षकमा सामाजिक अन्तरघुलन गर्न सक्ने गुणहरू हुनु आवश्यक छ:

• पक्षपातरहित व्यवहार: विद्यार्थीको जाति, धर्म, लिङ्ग वा पारिवारिक पृष्ठभूमिका आधारमा कुनै पनि भेदभाव नगरी सबैलाई समान व्यवहार गर्नुपर्छ।
• स्पष्ट वक्ता: आफ्ना विचार, योजना र सल्लाहहरू समाज र विद्यार्थीसामु छलछाम नगरी प्रस्ट र तार्किक रूपमा राख्न सक्ने क्षमता हुनुपर्छ।
• सेवा र सहयोगको भावना: विद्यार्थी, विद्यालय र समाजका असहाय वर्गप्रति सधैं सहयोग र सेवाको भाव राख्नुपर्छ।
• सुमधुर मानवीय सम्बन्ध: विद्यार्थी, अभिभावक, सहकर्मी र स्थानीय समुदायसँग सुमधुर र प्रगाढ मानवीय सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्नुपर्छ।
• नेतृत्वदायी क्षमता: समाजका सकारात्मक मूल्यमान्यताको पालना गर्दै आवश्यक परेको बेला समाजलाई सही बाटो देखाउने नेतृत्व लिन सक्नुपर्छ।

एउटा जिम्मेवार शिक्षकले विद्यालय र विद्यार्थीप्रति निर्वाह गर्नुपर्ने मुख्य काम र कर्तव्यहरू:

• इमानदारितापूर्वक कार्यसम्पादन: आफूलाई खटाइएको जुनसुकै स्थान वा कक्षामा गएर तोकिएको जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक र समयमै सम्पन्न गर्नुपर्छ।
• रुचिपूर्ण शिक्षण: शिक्षण सिकाइ प्रक्रियालाई सधैं रुचिपूर्ण, मनोरञ्जनात्मक र सिकाइमूलक बनाउने प्रयास गर्नुपर्छ।
• अनुशासन र सद्भावको प्रोत्साहन: विद्यार्थीहरूमा अनुशासनको भावना विकास गराउँदै एक-आपसमा सहयोग, भाइचारा र सद्भाव कायम गर्न सिकाउनुपर्छ।
• अतिरिक्त जिम्मेवारी वहन: विद्यालयको सर्वाङ्गीण विकासका लागि आवश्यक पर्ने अतिरिक्त जिम्मेवारीहरू वहन गर्न सधैं तयार हुनुपर्छ।
• बालमैत्री व्यवहार: विद्यार्थीलाई कुनै पनि बहानामा शारीरिक वा मानसिक यातना नदिई मायालु र बालमैत्री वातावरणमा सिकाउनु शिक्षकको परम कर्तव्य हो।

शिक्षा नियमावलीले शिक्षकलाई अनुशासित र पेसाप्रति मर्यादित बनाउन विभिन्न आचारसंहिताको व्यवस्था गरेको छ:

• नियमितता र समयपालन: शिक्षक तोकिएको समयमा विद्यालयमा उपस्थित हुनुपर्छ र स्वीकृति बिना गयल हुनु हुँदैन।
• राजनीतिक तटस्थता: शिक्षकले विद्यालय हाताभित्र वा विद्यार्थीमाझ कुनै पनि किसिमको दलगत राजनीतिक प्रचारप्रसार गर्ने काम गर्नु हुँदैन।
• सहिष्णुता कायम राख्ने: कुनै पनि भाषा, धर्म, संस्कृति वा समुदायको विरोधमा साम्प्रदायिक भावना फैलाउने क्रियाकलाप गर्नु हुँदैन।
• राष्ट्रिय हितको संरक्षण: राष्ट्रको सार्वभौमसत्ता, अखण्डता र राष्ट्रिय एकतामा आँच आउने कुनै पनि गतिविधिमा संलग्न हुनु हुँदैन।
• बाह्य काममा रोक: विद्यालय व्यवस्थापन समिति वा सम्बन्धित शिक्षा अधिकारीको पूर्व स्वीकृति नलिई शिक्षकले विद्यालय बाहिरका अन्य संस्थामा काम गर्नु हुँदैन।

नेपालको परिप्रेक्ष्यमा शिक्षण पेसालाई मर्यादित र प्रभावकारी बनाउन विभिन्न समस्या र चुनौतीहरू खडा भएका छन्:

• प्रविधिको ज्ञानको कमी: धेरैजसो शिक्षकहरूमा आधुनिक सूचना प्रविधि (ICT) र कम्प्युटर सम्बन्धी पर्याप्त ज्ञान छैन।
• विद्यार्थीको अनियमितता: सामुदायिक विद्यालयहरूमा विद्यार्थीहरू नियमित रूपमा उपस्थित नहुने र बीचमै कक्षा छोड्ने दर उच्च छ।
• शैक्षिक सामग्रीको अभाव: समयमै सबै विद्यार्थीको हातमा पाठ्यपुस्तक उपलब्ध नहुनु र कोर्ष पूरा गर्न कठिनाइ हुनु ठूलो समस्या हो।
• सेवा सुविधामा असमानता: सरकारी र निजी विद्यालयका शिक्षकहरूले पाउने तलब, भत्ता र अन्य सेवा सुविधामा ठूलो असमानता र विभेद छ।
• प्रविधिको दुरुपयोग: मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले विद्यार्थीको ध्यान पढाइभन्दा बाहिर केन्द्रित हुँदा शिक्षण कार्य चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

शिक्षण पेसामा रहेका समस्याहरूलाई न्यूनीकरण गरी गुणस्तरीय शिक्षा प्रदान गर्न निम्न उपायहरू अपनाउनु आवश्यक छ:

• प्रविधिमैत्री तालिम: सबै शिक्षकहरूलाई अनिवार्य रूपमा आधुनिक शिक्षण प्रविधि र कम्प्युटर प्रयोगसम्बन्धी व्यावहारिक तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
• समयमै सामग्रीको उपलब्धता: शैक्षिक सत्र सुरु हुनु अगावै सबै विद्यालयहरूमा पाठ्यपुस्तक र आवश्यक शैक्षिक सामग्रीहरू पुर्याउने व्यवस्था सरकारले गर्नुपर्छ।
• विद्यार्थी टिकाउने कार्यक्रम: गरिब र विपन्न वर्गका विद्यार्थीलाई नियमित उपस्थित गराउन दिवा खाजा, छात्रवृत्ति र बालमैत्री शैक्षिक वातावरण तयार गर्नुपर्छ।
• पूर्वाधार विकास: विद्यालयको भौतिक पूर्वाधार (भवन, शौचालय, खानेपानी) र शैक्षिक पूर्वाधार (पुस्तकालय, प्रयोगशाला) सुधारमा विशेष बजेट विनियोजन गर्नुपर्छ।
• समान र उचित पारिश्रमिक: निजी र सरकारी दुवै क्षेत्रका शिक्षकहरूको पेसागत सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै उचित र समान पारिश्रमिकको व्यवस्था गरिनुपर्छ।

बालबालिकाको मन, भावना र व्यवहारको अध्ययन नै बालमनोविज्ञान हो। शिक्षणमा यसको आवश्यकता निम्न कारणले हुन्छ:

• स्तर अनुकूलको शिक्षण: यसले बालकको उमेर, मानसिक स्तर र बौद्धिक क्षमता अनुसार उपयुक्त विषयवस्तु छनोट गर्न मद्दत गर्छ।
• रुचिपूर्ण सिकाइ: विद्यार्थीको इच्छा, रुचि र आवश्यकता बुझेर सोही अनुसार शिक्षण गर्दा सिकाइ दिगो र प्रभावकारी हुन्छ।
• सही विधिको छनोट: प्रत्येक बालकको प्रकृति र सिक्ने गति फरक हुने हुनाले बालमनोविज्ञानले उचित शिक्षण विधिको अवलम्बन गर्न सघाउँछ।
• उत्प्रेरणा जगाउन: विद्यार्थीलाई सिकाइप्रति भित्रैदेखि प्रेरित (Motivate) गर्न र कक्षाकोठाको वातावरणलाई व्यवस्थित बनाउन यो आवश्यक छ।
• समस्याको पहिचान: विद्यार्थीले नबुझ्नुको कारण वा उनीहरूका आन्तरिक समस्याहरू पत्ता लगाई समाधान गर्न बालमनोविज्ञान नबुझी सम्भव छैन।

शिक्षक सधैं एक विद्यार्थी जस्तै सिक्न तत्पर हुनुपर्छ। शिक्षक जिज्ञासु र अध्ययनशील हुनुको महत्व:

• नवीनतम् ज्ञानको प्राप्ति: दिनदिनै भइरहेका नयाँ-नयाँ खोज, अनुसन्धान र विश्व परिवेशका बारेमा शिक्षक जानकार भइरहन सक्छन्।
• विस्तृत ज्ञान: पाठ्यपुस्तकको घेरामा मात्र सीमित नरही बाह्य सन्दर्भ सामग्रीहरूको अध्ययनले शिक्षकको ज्ञानको दायरा फराकिलो बनाउँछ।
• जिज्ञासा समाधान: अद्यावधिक रहेको शिक्षकले मात्र आजका स्मार्ट विद्यार्थीहरूले सोध्ने जटिल जिज्ञासाहरू सजिलै मेटाउन सक्छन्।
• अनुसन्धानमुखी बानी: निरन्तरको अध्ययनले शिक्षकमा अनुसन्धान गर्ने, लेख्ने र नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने बानीको विकास हुन्छ।
• प्रेरणाको स्रोत: शिक्षक आफैं पढ्ने र खोज्ने बानीको भएपछि विद्यार्थीहरूले पनि त्यसको अनुकरण गर्छन् र पढाइप्रति स्वतः प्रेरित हुन्छन्।

आजको युगमा प्रविधि बिनाको शिक्षा अधुरो हुन्छ, तर यसका सकारात्मक र नकारात्मक दुवै प्रभाव तथा चुनौतीहरू छन्:

• नकारात्मक असर: इन्टरनेट र प्रविधिको सही सदुपयोग हुन नसक्दा विद्यार्थीहरू खेल र मनोरञ्जनमा मात्र भुलिई अध्ययनमा नकारात्मक असर परेको छ।
• शिक्षकको अनभिज्ञता: धेरैजसो पुराना शिक्षकहरू विज्ञान र प्रविधिको नवीनतम् परिवर्तनसँग परिचित नहुँदा प्रविधिमैत्री शिक्षण हुन सकेको छैन।
• सामाजिक दूरी: मोबाइल फोन र ग्याजेट्सको अत्यधिक प्रयोगले विद्यार्थीमा एकोहोरोपन विकास भई परिवार र समाजसँगको घुलमिल कम भएको छ।
• अपडेट हुने चुनौती: प्रविधि दिनहुँ परिवर्तन भइरहने हुँदा शिक्षक र विद्यालयले आफूलाई निरन्तर अपडेट राख्न ठूलो आर्थिक र प्राविधिक चुनौती सामना गर्नुपरेको छ।
• दुरुपयोगको जोखिम: विशेषगरी सहरी क्षेत्रमा प्रविधिको दुरुपयोग (साइबर बुलिङ, अश्लीलता) ले शिक्षण सिकाइ र विद्यार्थीको चरित्र निर्माणमा गम्भीर बाधा पुर्याएको देखिन्छ।

परिचय: असल शिक्षक बन्नका लागि शैक्षिक योग्यता र प्रमाणपत्र मात्र पर्याप्त हुँदैन। शिक्षकको व्यक्तिगत स्वभाव, चरित्र र आचरणले विद्यार्थीको मनोविज्ञानमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने हुँदा असल शिक्षकमा निम्न व्यक्तिगत गुणहरू हुनु नितान्त आवश्यक छ:

• शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्य: शिक्षक शारीरिक रूपमा स्वस्थ र फूर्तिलो हुनुपर्छ। मानसिक रूपमा शान्त र स्वस्थ शिक्षकले मात्र कक्षाकोठामा सक्रियतापूर्वक पढाउन सक्छ।
• आकर्षक व्यक्तित्व: शिक्षकको भेषभुषा, सरसफाइ र समग्र व्यक्तित्वले विद्यार्थीलाई पहिलो नजरमै प्रभावित गर्छ।
• मधुर तथा संयमित बोली: मिठो, नम्र र स्पष्ट बोलीले विद्यार्थी र अभिभावक दुवैसँगको सम्बन्ध प्रगाढ बनाउँछ।
• उत्साह र जाँगर: हरेक दिन नयाँ उत्साह र जाँगरका साथ कक्षाकोठामा प्रवेश गर्नाले विद्यार्थीमा पनि सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह हुन्छ।
• धैर्यता र सहनशीलता: सबै विद्यार्थीको सिक्ने क्षमता एउटै हुँदैन। फरक क्षमता भएका र ढिलो बुझ्ने विद्यार्थीलाई बारम्बार सम्झाउन शिक्षकमा असीमित धैर्यता र सहनशीलता हुनु अनिवार्य छ।
• स्नेहपूर्ण व्यवहार: शिक्षक विद्यार्थीका लागि अभिभावक जस्तै हो। विद्यार्थीसँग माया, स्नेह, करुणा र सहानुभूतिपूर्ण व्यवहार हुनुपर्छ।
• आत्मविश्वास र दृढ इच्छाशक्ति: आफूले पढाउने विषयवस्तु र आफ्नो क्षमतामा शिक्षकलाई पूर्ण आत्मविश्वास हुनुपर्छ।
• उच्च नैतिक चरित्र: शिक्षक समाजको ऐना हो। ऊ नैतिकवान, चरित्रवान, इमानदार र न्यायप्रेमी हुनुपर्छ ताकि विद्यार्थीहरूले निर्धक्क भएर उसको अनुकरण गर्न सकून्।

निष्कर्ष: माथि उल्लिखित व्यक्तिगत गुणहरूले शिक्षकलाई विद्यार्थीको प्रिय बनाउनुका साथै शिक्षण पेसालाई मर्यादित र सफल बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

परिचय: शिक्षण एउटा विशिष्ट पेसा हो, जसका लागि विशेष प्रकारको ज्ञान, सीप र दक्षताको आवश्यकता पर्दछ। पेसागत रूपमा सफल हुन शिक्षकमा हुनुपर्ने मुख्य गुणहरू:

• विषयवस्तुको गहन ज्ञान: शिक्षकलाई आफूले पढाउने विषयको गहिरो र अद्यावधिक ज्ञान हुनुपर्छ। यो बिना शिक्षकले विद्यार्थीको जिज्ञासा शान्त पार्न सक्दैन।
• शिक्षण कला र सीप: आफूले जानेको कुरालाई विद्यार्थीको दिमागसम्म सरल र प्रभावकारी ढंगले पुर्याउने शिक्षण कौशल असल शिक्षकको मुख्य हतियार हो।
• बालमनोविज्ञानको ज्ञान: बालबालिकाको उमेर, चाहना, रुचि र मानसिक स्तर नबुझी गरिएको शिक्षण बालुवामा पानी हाले जस्तै हुन्छ।
• शैक्षिक नीति र नियमको जानकारी: देशको वर्तमान शिक्षा प्रणाली, पाठ्यक्रमको उद्देश्य र शैक्षिक नीतिहरूको बारेमा शिक्षक सधैं जानकार हुनुपर्छ।
• पेसाप्रतिको उत्तरदायित्व: आफ्नो पेसालाई केवल पैसा कमाउने माध्यम नठानी विद्यार्थीको भविष्य निर्माण गर्ने पवित्र कार्यका रूपमा लिई कर्तव्यनिष्ठ हुनुपर्छ।
• नवीन प्रविधि र विधिको प्रयोग: नयाँ शैक्षिक सामग्रीको निर्माण र आधुनिक प्रविधि (ICT) को प्रयोगमा शिक्षक पोख्त हुनुपर्छ।
• निरन्तर अध्ययनशीलता: सधैं जिज्ञासु भई नयाँ-नयाँ पुस्तक, लेख र सन्दर्भ सामग्रीहरू अध्ययन गर्ने शिक्षकले मात्र गुणस्तरीय शिक्षा दिन सक्छ।
• अनुसन्धानमुखी प्रबृत्ति: शिक्षण क्षेत्रमा देखा पर्ने समस्याहरू समाधान गर्न र नयाँ उपायहरू पत्ता लगाउन शिक्षकले बेलाबेलामा कार्यमूलक अनुसन्धान (Action Research) गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष: पेसागत गुणहरूले शिक्षकलाई आफ्नो कक्षाकोठाभित्र एक सफल प्रबन्धक र प्रभावकारी सहजकर्ताको रूपमा स्थापित गर्न मद्दत पुर्याउँछन्।

परिचय: विद्यालय समाजको एक अभिन्न अंग हो। शिक्षकका सामाजिक गुणहरू र तिनको प्रभाव:

• पक्षपातरहित व्यवहार: शिक्षकले धनी-गरिब, जात-पात वा लिंगको आधारमा भेदभाव नगर्दा सबै विद्यार्थीले विद्यालयमा अपनत्व महसुस गर्छन् र समान अवसर पाउँछन्।
• स्पष्ट वक्ता र सञ्चार सीप: शिक्षक स्पष्ट वक्ता हुँदा समाज र अभिभावकसँग राम्रो सञ्चार हुन्छ र विद्यार्थीमा पनि आफ्नो कुरा राख्ने क्षमताको विकास हुन्छ।
• सेवा र सहयोगको भावना: शिक्षकमा सहयोगी भावना हुँदा विद्यार्थीहरूले अप्ठ्यारो परेको बेला सजिलै शिक्षकबाट साथ र मार्गदर्शन पाउँछन्।
• सुमधुर मानवीय सम्बन्ध: समुदाय र अभिभावकसँग शिक्षकको राम्रो सम्बन्ध हुँदा विद्यार्थीका समस्याहरू पहिचान गर्न र घरको वातावरण बुझेर शिक्षण गर्न सहज हुन्छ।
• सामाजिक नेतृत्व: समाजमा आइपर्ने विभिन्न शैक्षिक र चेतनामूलक कार्यक्रममा नेतृत्व लिन सक्ने शिक्षकले विद्यार्थीलाई पनि नेतृत्वदायी कामहरूमा डोर्याउन सक्छन्।
• विनोदप्रिय स्वभाव: हँसिलो र ठट्टा गर्न जान्ने स्वभावले कक्षाको निरस र त्रासपूर्ण वातावरणलाई रमाइलो बनाउँछ, जसले गर्दा सिकाइ उपलब्धि बढ्छ।
• समाजको पथप्रदर्शक: क्रियाशील र आदर्श शिक्षक समुदायका लागि उदाहरण बन्छन्, जसको प्रभावले विद्यार्थीहरूलाई पनि असल नागरिक बन्न उत्प्रेरित गर्छ।
• स्थानीय संस्कृतिको ज्ञान: समुदायको भाषा, संस्कृति र परम्पराको ज्ञान भएको शिक्षकले स्थानीय परिवेशलाई शिक्षण सिकाइसँग जोडेर पढाउन सक्छ।

निष्कर्ष: शिक्षकका सामाजिक गुणहरूले विद्यालय र समुदाय बीचको पुलको काम गर्छन्, जसले अन्ततः विद्यार्थीको सामाजिकीकरण र सर्वाङ्गीण विकासमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ।

परिचय: शिक्षक राष्ट्र निर्माणको सच्चा सिपाही हो। विद्यार्थीको भविष्य कोर्ने मुख्य जिम्मेवारी पाएको शिक्षकका काम र कर्तव्यहरू:

• शैक्षिक जिम्मेवारी पूरा गर्नु: शिक्षकले नियमित रूपमा उपस्थित भई तोकिएको पाठ्यक्रम अनुसारको शैक्षिक जिम्मेवारी इमानदारीपूर्वक पूरा गर्नुपर्छ।
• रुचिपूर्ण शिक्षण वातावरण: कक्षाकोठाको वातावरणलाई बोझिलो नबनाई विभिन्न शैक्षिक सामग्री, खेलकुद र प्रविधिको प्रयोग गरी रुचिपूर्ण र रमाइलो बनाउन कोसिस गर्नुपर्छ।
• अनुशासन र नैतिक शिक्षा: किताबी ज्ञान मात्र नभई विद्यार्थीहरूमा आज्ञाकारिता, अनुशासन, इमानदारी, र एक-आपसमा सद्भाव जस्ता नैतिक गुणहरू भर्नु शिक्षकको प्रमुख कर्तव्य हो।
• अतिरिक्त जिम्मेवारी वहन: विद्यालयमा आइपर्ने अतिरिक्त र विशेष जिम्मेवारीहरू निर्धक्क भएर वहन गर्न सधैं तयार रहनुपर्छ।
• सकारात्मक सोच र सेवाभाव: शिक्षण पेसाप्रति सधैं सकारात्मक सोच राख्ने र विद्यार्थीको हितका लागि निस्वार्थ रूपमा सेवाको भाव देखाउनु शिक्षकको दायित्व हो।
• पेसागत विकास र सहकार्य: पेसागत छलफल, गोष्ठी र बैठकहरूमा सक्रियताका साथ सहभागी भई आफ्नो ज्ञान बढाउने र सहकर्मीहरूसँग विश्वासिलो सम्बन्ध राख्नुपर्छ।
• बालमैत्री व्यवहारको सुनिश्चितता: विद्यार्थीलाई गल्ती गरेको खण्डमा सम्झाउने बुझाउने तर कुनै पनि हालतमा शारीरिक वा मानसिक यातना नदिई सकारात्मक व्यवहार गर्नुपर्छ।
• निरन्तर मूल्यांकन र पृष्ठपोषण: विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिको निरन्तर मूल्यांकन गर्ने र कमजोर विद्यार्थीलाई आवश्यकता अनुसार सुधारात्मक शिक्षण प्रदान गर्नुपर्छ।

निष्कर्ष: समग्रमा भन्नुपर्दा, शिक्षकको कर्तव्य केवल पढाउनु मात्र होइन, बरु एउटा काँचो माटो जस्तो बालकलाई योग्य, चरित्रवान र देशप्रेमी नागरिकका रूपमा रूपान्तरण गर्नु हो।

परिचय: आचारसंहिता भनेको कुनै पनि पेसाकर्मीले पालना गर्नुपर्ने नैतिक नियम र अनुशासनको संगालो हो। शिक्षण पेसालाई मर्यादित बनाउन शिक्षा नियमावलीमा शिक्षकका लागि निम्न आचारसंहिताको व्यवस्था गरिएको छ:

• नियमितता र समयको पालना: शिक्षकले निर्धारित समयमा नियमित रूपमा विद्यालयमा उपस्थित भएर हाजिर हुनुपर्ने र पूर्व स्वीकृति बिना बिदा बस्न नपाउने पहिलो नियम हो।
• राजनीतिक तटस्थता: शिक्षकले आफ्नो पेसा र पदको दुरुपयोग गरी विद्यालय हाताभित्र वा विद्यार्थीमाझ राजनीतिक प्रभाव पार्ने प्रयत्न गर्नु हुँदैन।
• मुख्य लक्ष्य अध्ययन अध्यापन: शिक्षकको सम्पूर्ण ध्यान विद्यार्थीलाई योग्य नागरिक बनाउने उद्देश्यले अध्ययन अध्यापनमा नै केन्द्रित हुनुपर्छ।
• सद्गुणहरूको विकास: आज्ञाकारिता, अनुशासन, सद्भाव, सहयोग, सदाचार र धैर्यता जस्ता गुणहरू विद्यार्थीमा फैलाउन शिक्षक सधैं प्रयासरत हुनुपर्छ।
• साम्प्रदायिक सद्भाव: कुनै पनि भाषा, जाति, धर्म वा समुदायको विरुद्धमा द्वेष वा विरोधी भावना शिक्षकले फैलाउनु हुँदैन।
• बाह्य कार्यमा बन्देज: विद्यालय व्यवस्थापन समिति वा सम्बन्धित अधिकारीको स्वीकृति नलिई शिक्षकले विद्यालय बाहिरका अन्य संस्थामा लाभको पदमा काम गर्न पाइँदैन।
• राष्ट्रियताको संरक्षण: राष्ट्रको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता र राष्ट्रिय एकता कायम राख्न सधैं प्रयत्नशील हुनुपर्छ।
• गोपनीयता कायम: विद्यालय र विद्यार्थीका कतिपय आन्तरिक र व्यक्तिगत कुराहरू गोप्य राख्नुपर्ने हुन्छ।

निष्कर्ष: यी आचारसंहिताको पूर्ण पालनाले शिक्षकलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यको सही प्रयोग गर्न मार्गदर्शन गर्छ र समाजमा शिक्षकको छवि उच्च राख्न मद्दत गर्छ।

परिचय: नेपालको परिप्रेक्ष्यमा शिक्षण पेसा जति सम्मानित मानिन्छ, व्यवहारमा शिक्षकहरूले त्यति नै धेरै पेसागत र व्यावहारिक समस्याहरू भोगिरहेका छन्:

• सामाजिक सम्मान र मनोबलको कमी: विगतको तुलनामा वर्तमान समयमा शिक्षकहरूलाई राज्य र समाजले दिनुपर्ने उचित सम्मानको अझै अभाव छ, जसले उनीहरूको मनोबल गिराएको छ।
• प्रविधिमैत्री ज्ञानको अभाव: नेपालका अधिकांश ग्रामीण शिक्षकहरू नवीनतम् प्रविधि र कम्प्युटर शिक्षासँग परिचित हुन सकेका छैनन्।
• प्रविधिको दुरुपयोगबाट सिर्जित समस्या: मोबाइल र सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक दुरुपयोगले विद्यार्थीको ध्यान पढाइबाट विकर्षित हुँदा उनीहरूलाई ट्रयाकमा ल्याउन शिक्षकलाई निकै गाह्रो भएको छ।
• अव्यावहारिक तालिम: शिक्षक तालिमको व्यवस्था भए पनि ती तालिमहरू सैद्धान्तिक मात्र हुने र सिकेका कुराहरूलाई कक्षाकोठासम्म पुर्याउने भौतिक वातावरणको अभाव छ।
• विद्यार्थीको अनियमितता: सामुदायिक विद्यालयहरूमा गरिबी र चेतनाको अभावले गर्दा विद्यार्थीको अनियमित उपस्थिति र बीचमै पढाइ छोड्ने प्रवृत्तिले शिक्षण कार्य गम्भीर रूपमा प्रभावित भएको छ।
• शैक्षिक सामग्री र व्यवस्थापनको कमजोरी: पाठ्यपुस्तक समयमा नपुग्ने, भौतिक पूर्वाधार कमजोर हुने हुँदा सीमित स्रोतसाधनले कोर्ष पूरा गर्न शिक्षकलाई ठूलो दबाब पर्छ।
• सेवा सुविधामा चरम विभेद: सामुदायिक र निजी विद्यालयका शिक्षकहरूले पाउने तलब र सेवा सुविधामा ठूलो विभेद छ।
• पेसागत असुरक्षा: विशेष गरी निजी विद्यालयका सञ्चालकहरू शिक्षकको सेवा, सुविधा र रोजगारीको सुरक्षाप्रति खासै संवेदनशील नहुनु र श्रम शोषण हुनु ठूलो समस्या बनेको छ।

निष्कर्ष: यस्ता विविध समस्याहरूले गर्दा प्रतिभावान युवाहरू शिक्षण पेसामा आकर्षित हुन सकिरहेका छैनन्, जसको प्रत्यक्ष असर समग्र शिक्षाको गुणस्तरमा परिरहेको छ।

परिचय: शिक्षण पेसामा रहेका विद्यमान समस्याहरू समाधान गरी यसलाई थप मर्यादित, आकर्षक र प्रभावकारी बनाउन निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्नु अत्यावश्यक छ:

• व्यावहारिक र स्थानीय पाठ्यक्रम: स्थानीय स्रोत र साधन परिचालन गरी स्वदेशमै रोजगार सिर्जना हुने खालको सीपमूलक र व्यावहारिक पाठ्यक्रम निर्माण तथा लागू गर्नुपर्छ।
• शैक्षिक सामग्रीको समयमै प्रबन्ध: नयाँ शैक्षिक सत्र सुरु हुनु अगावै सबै विद्यालयहरूमा पाठ्यपुस्तक र शैक्षिक प्रविधि पुर्याउने कडा व्यवस्था मिलाउनुपर्छ।
• प्रविधिमैत्री तालिमको व्यवस्था: सबै शिक्षकहरूलाई समयसापेक्ष आधुनिक शिक्षण प्रविधि (ICT) को ज्ञान दिनुका साथै विद्यालयमा कम्प्युटर र इन्टरनेटको पहुँच सुनिश्चित गर्नुपर्छ।
• बालमैत्री कक्षाकोठा व्यवस्थापन: कक्षाकोठाको भौतिक व्यवस्थापनलाई प्रभावकारी बनाई सिकाइ-मैत्री र बालमैत्री वातावरण तयार गर्नुपर्छ।
• अभिभावक-शिक्षक समन्वय: विद्यार्थीलाई नियमित उपस्थित गराउन र उनीहरूको घरको वातावरण सुधार्न विद्यालय र अभिभावक बीच नियमित छलफल र समन्वय हुनुपर्छ।
• कक्षाकोठामा आधारित तालिम: शिक्षक तालिमलाई केवल प्रमाणपत्र र बढुवामुखी मात्र नबनाई कक्षाकोठाको वास्तविक समस्या समाधानमा प्रयोग हुने गरी व्यवहारिक बनाउनुपर्छ।
• पूर्वाधारको विकास: विद्यालयको भौतिक र शैक्षिक वातावरणमा व्यापक सुधार गरी शिक्षकलाई शिक्षण गर्न आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण सामग्रीहरू राज्यले उपलब्ध गराउनुपर्छ।
• सेवा सुविधा र पेसागत सुरक्षा: सरकारी होस् वा निजी, सम्पूर्ण शिक्षकको सम्मानजनक न्यूनतम पारिश्रमिक र पेसागत सुरक्षा सुनिश्चित गरी उनीहरूको मनोबल उच्च राख्ने नीति राज्यले ल्याउनुपर्छ।

निष्कर्ष: राज्य, समुदाय र विद्यालय व्यवस्थापनले यी उपायहरूलाई गम्भीरतापूर्वक लागू गरेमा मात्र शिक्षण पेसा मर्यादित बन्छ र गुणस्तरीय शिक्षाको सपना साकार हुन्छ।

परिचय: शिक्षकलाई केवल अक्षर चिनाउने व्यक्ति मात्र मानिँदैन; ऊ त सिङ्गो समाजको ऐना र मार्गदर्शक हो। यस भनाइलाई निम्न बुँदाहरूको आधारमा पुष्टि गर्न सकिन्छ:

• समाजको मार्गदर्शक: शिक्षकले कक्षाकोठाका केही विद्यार्थीलाई मात्र नभई आफ्ना विचार र क्रियाकलाप मार्फत पूरै समाजलाई सकारात्मक परिवर्तनको मार्गदर्शन गर्ने हुनाले ऊ नमूना हुनुपर्छ।
• प्रत्यक्ष निगरानीमा रहने: शिक्षकको बोली, व्यवहार, पहिरन र दैनिक आचरणलाई विद्यार्थी र समाजले प्रत्यक्ष रूपमा नियालिरहेको हुन्छ।
• अभिभावकको भरोसाको केन्द्र: अभिभावकले आफ्ना नानीहरूको उज्ज्वल भविष्यको भरोसा शिक्षकमाथि राखेर विद्यालय पठाउने हुँदा शिक्षक जिम्मेवार र विश्वासिलो पात्र बन्नुपर्छ।
• प्रेरणाको स्रोत: एउटा असल शिक्षकले विद्यार्थीमा अध्ययनप्रति रुचि जगाउनुका साथै उनीहरूको लुकेको प्रतिभा प्रस्फुटन गरी भविष्यको सही मार्गनिर्देशन गर्छ।
• संस्कृति र मूल्यमान्यताको रक्षक: समाजका सकारात्मक मूल्यमान्यता र परम्पराहरू नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गरी संस्कृति जोगाउने कर्तव्य शिक्षककै हो।
• त्याग र समर्पणको प्रतीक: आफू जलेर अरूलाई उज्यालो दिने मैनबत्ती जस्तै शिक्षकले आफ्नो जीवन समाजलाई ज्ञान र प्रकाश छर्नमै समर्पण गर्छ।
• जनशक्ति उत्पादक: देशको हरेक क्षेत्रमा आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्ने मुख्य सर्जक व्यक्ति शिक्षक नै हो।
• आदर्श व्यक्तित्व: जबसम्म शिक्षक नैतिकवान र चरित्रवान भई आदर्शको स्रोत बन्न सक्दैन, तबसम्म शिक्षाको मूल उद्देश्य पूरा हुन सक्दैन।

निष्कर्ष: तसर्थ, शिक्षकको व्यक्तित्व जति उज्यालो र दाग-रहित हुन्छ, समाज पनि त्यति नै सभ्य र सुसंस्कृत बन्ने हुनाले शिक्षक समाजको सर्वमान्य नमूना व्यक्ति हो भन्नु पूर्ण रूपमा सत्य हो।

परिचय: शिक्षण सिकाइ प्रक्रिया एउटा त्रि-आयामिक प्रक्रिया हो, जसमा शिक्षक, विद्यार्थी र पाठ्यक्रम समावेश हुन्छन्। यसमा शिक्षकको भूमिका केन्द्रिय र बहुआयामिक हुन्छ:

• केन्द्रिय र समन्वयकारी भूमिका: शिक्षकले पाठ्यक्रमको उद्देश्य र विद्यार्थीको आवश्यकता बिच समन्वय गराउँछ।
• सहजकर्ता र मार्गदर्शक: आजको शिक्षा प्रणालीमा शिक्षक ज्ञान दिने तानासाह नभई विद्यार्थीलाई आफैं सिक्न प्रेरित गर्ने सहजकर्ता (Facilitator) र मार्गदर्शकको रूपमा रहनुपर्छ।
• पाठ्यक्रमको कार्यान्वयनकर्ता: सरकारले बनाएको पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शैक्षिक सामग्रीको वास्तविक कक्षाकोठामा उचित कार्यान्वयन शिक्षकले नै गर्छ।
• प्रतिभाको पहिचानकर्ता: विद्यार्थीभित्र अथाह सम्भावना हुन्छ। त्यो प्रतिभा पहिचान गरी प्रस्फुटन गराउने मुख्य जिम्मेवारी शिक्षकको हो।
• सिकाइका नियम र सूत्रको प्रयोक्ता: बालबालिकालाई सिकाइका मनोवैज्ञानिक नियम, प्रक्रिया र सूत्रहरूको ज्ञान दिएर शिक्षणलाई उपलब्धिमूलक र दिगो बनाउने भूमिका शिक्षकले खेल्छ।
• योजनाकार र व्यवस्थापक: कक्षाकोठामा प्रवेश गर्नु अघि पाठयोजना बनाउने, शैक्षिक सामग्री जुटाउने र कक्षामा उपयुक्त वातावरण सिर्जना गर्ने काम शिक्षकको हो।
• विविधताको सम्मानकर्ता: एउटै कक्षामा फरक क्षमता, रुचि र पारिवारिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थी हुन्छन्। शिक्षकले उनीहरूका विविधतालाई सम्मान गर्दै शिक्षण गर्नुपर्छ।
• निरन्तर मूल्यांकनकर्ता: विद्यार्थीले कति सिक्यो र कहाँ सुधार आवश्यक छ भनी निरन्तर मूल्यांकन गरी सुधारात्मक कदम चाल्ने जिम्मेवारी पनि शिक्षककै हो।

निष्कर्ष: शिक्षक एउटा कुशल कलाकार हो जसले विद्यार्थीरूपी काँचो माटोलाई आफ्नो सीप र मेहनतले सुन्दर मूर्तिको रूप दिने गुरुत्तर जिम्मेवारी बोकेको हुन्छ।

परिचय: शिक्षण एउटा यस्तो पेसा हो जहाँ सिकाइ कहिल्यै रोकिँदैन। शिक्षक आफूलाई समयसापेक्ष र दक्ष बनाइराख्न निरन्तर जिज्ञासा र अनुसन्धानमा लाग्नुपर्छ:

• नवीनतम् ज्ञानको खोजी: शिक्षक सधैं नयाँ कुराको खोज र अनुसन्धानमा लाग्ने स्वभावको हुनुपर्छ। यसले उसलाई स्थिर हुन दिँदैन र ज्ञानको भण्डार बढाउँछ।
• पाठ्यपुस्तक भन्दा बाहिरको ज्ञान: जिज्ञासा र अनुसन्धानले शिक्षकलाई पाठ्यपुस्तकको सीमित घेराभन्दा बाहिरको विस्तृत व्यावहारिक ज्ञान र विश्व परिवेश बुझ्न मद्दत गर्छ।
• व्यावहारिक शिक्षण: आफ्नै प्रयोग र अनुसन्धानबाट पोख्त भएको शिक्षकले मात्र विद्यार्थीलाई जीवनोपयोगी र व्यावहारिक रूपमा सिकाउन सक्छ।
• नयाँ ज्ञान सिर्जना गर्ने बानी: अनुसन्धान गर्ने बानीले शिक्षक आफैंमा ज्ञानको उत्पादक बन्छ भने उसलाई देखेर विद्यार्थीमा पनि नयाँ कुरा खोज्ने र सोच्ने बानीको विकास हुन्छ।
• स्वमूल्यांकन: कार्यमूलक अनुसन्धानले शिक्षकलाई आफ्नो शिक्षण तरिका कति प्रभावकारी भयो र कहाँ सुधार गर्नुपर्छ भनी आफ्नै कार्यको प्रतिबिम्ब गर्न सहयोग गर्छ।
• प्रविधिको अद्यावधिक: अनुसन्धानमुखी शिक्षकले शिक्षण सिकाइका नवीनतम् तौरतरिका र सूचना प्रविधिलाई छिट्टै अपनाउन र कक्षाकोठामा लागू गर्न सक्षम हुन्छ।
• अनुभवको आदानप्रदान: अनुसन्धानबाट प्राप्त निष्कर्ष र अनुभवहरूलाई शिक्षकले आफ्ना सहकर्मी र अभिभावक बीच छलफल गरी विद्यालयको समग्र शैक्षिक वातावरण परिमार्जन गर्न सक्छ।
• जीवनपर्यन्त सिकाइ: “पढ्न छोडेको दिनदेखि शिक्षकको मृत्यु हुन्छ।” तसर्थ, निरन्तर प्रयत्नशील र अनुसन्धानशील शिक्षकले नै जीवनपर्यन्त सिकाइ (Lifelong Learning) को अवधारणालाई अघि बढाउन सक्छ।

निष्कर्ष: शिक्षकको पेसागत विकास कुनै एक दिने तालिमले मात्र हुँदैन; यसका लागि शिक्षक आफैंभित्र बलियो जिज्ञासा र कक्षाकोठामा आधारित निरन्तर अनुसन्धान हुनु अनिवार्य छ।