पाठ ५: बसाइँसराइ (Basaisarai)

(क) बसाइँसराइको अवधारणा स्पष्ट पार्नुहोस् र यसको वर्गीकरणलाई चार्टमा देखाउनुहोस्।

अवधारणा: बसाइँसराइ (Migration) भनेको मानिसले परम्परागत रूपमा बसोबास गरिरहेको ठाउँ छाडेर अर्को नयाँ ठाउँमा बसोबास गर्न जाने प्रक्रिया हो। यसका लागि भौगोलिक क्षेत्र र बसोबास दुवै परिवर्तन हुनुपर्छ। यो छोटो अवधिको भ्रमण वा पर्यटनभन्दा फरक हुन्छ, जहाँ व्यक्ति, परिवार वा समूहले आफ्नो आवास स्थायी वा अस्थायी रूपमा स्थानान्तरण गर्दछ। मानिसहरू प्रायः राम्रो र उच्चस्तरको जीवनयापनको आशामा, आफ्नो इच्छा र आवश्यकताले वा कहिलेकाहीँ बाध्यताले पनि बसाइँ सर्ने गर्छन्।

वर्गीकरण: बसाइँसराइलाई विभिन्न आधारमा निम्नअनुसार वर्गीकरण गर्न सकिन्छ:

• भौगोलिक सिमानाको आधारमा: आन्तरिक (Internal) र अन्तर्राष्ट्रिय (International)
• समयको आधारमा: अस्थायी (Temporary) र स्थायी (Permanent)
• इच्छाको आधारमा: स्वैच्छिक (Voluntary) र बाध्यात्मक (Forced)
• कानुनी आधारमा: कानुनी (Legal) र अवैध (Illegal)
• बसोबासको आधारमा: सहरी (Urban) र ग्रामीण (Rural)

(ख) आन्तरिक बसाइँसराइ भनेको के हो र यसको प्रमुख धारको सूची बनाउनुहोस्।

आन्तरिक बसाइँसराइ: आफ्नै देशको भौगोलिक सिमानाभित्र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा हुने बसाइँसराइलाई आन्तरिक बसाइँसराइ (Internal Migration) भनिन्छ। यस प्रक्रियामा व्यक्तिले आफ्नो बसोबासका लागि देशभित्रै कुनै भौगोलिक वा प्रशासनिक सिमाना परिवर्तन गर्दछ।

प्रमुख धारहरू: प्रवाहको दिशा र धारका आधारमा आन्तरिक बसाइँसराइलाई चार प्रकारमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

• गाउँबाट गाउँ (Rural to Rural)
• गाउँबाट सहर (Rural to Urban)
• सहरबाट गाउँ (Urban to Rural)
• सहरबाट सहर (Urban to Urban)

(ग) बसाइँसराइका विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।

बसाइँसराइले देशको जनसङ्ख्याको वृद्धि, वितरण, परिवर्तन र संरचनामा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। यसका प्रमुख विशेषताहरू निम्नअनुसार छन्:

• जनसाङ्ख्यिक सम्बन्ध: बसाइँसराइ व्यक्तिको उमेर, लिङ्ग, व्यवसाय जस्ता पक्षसँग सम्बन्धित हुन्छ। विश्वव्यापी रूपमा बसाइँ सर्नेहरूमध्ये अधिकांश (७४%) २० देखि ६४ वर्ष उमेर समूहका र पुरुषको बाहुल्यता रहेको पाइन्छ।
• आर्थिक र सामाजिक प्रभाव: यो प्रक्रिया आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक पक्षबाट प्रभावित हुन्छ। सहरी र ग्रामीण क्षेत्रबिचको आर्थिक अवसर र ज्याला दरको भिन्नता बसाइँसराइको प्रमुख कारक हो। युवाहरू रोजगारी र राम्रो शिक्षाका लागि बसाइँ सर्छन्।
• मानव सिर्जित प्रक्रिया: जन्म र मृत्यु प्राकृतिक प्रक्रिया भए तापनि बसाइँसराइ एक मानव सिर्जित प्रक्रिया हो।
• सामाजिक सञ्जालको भूमिका: मानिसहरू प्रायः आफन्त, साथीभाइ र छिमेकीको सम्पर्क वा सञ्जालको आधारमा बसाइँ सर्ने गर्छन्।
• आधुनिक प्रभाव: वर्तमान समयमा यातायात, सूचना-सञ्चार प्रविधि, विश्वव्यापीकरण र सामाजिक सञ्जाल जस्ता तत्त्वहरूले पनि बसाइँसराइलाई बढावा दिएका छन्।

(घ) विश्वव्यापी बसाइँसराइको प्रवृत्तिको विवेचना गर्नुहोस्।

विश्वव्यापी बसाइँसराइको प्रवृत्तिलाई विभिन्न पक्षबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ, जसलाई निम्नअनुसार प्रस्तुत गरिएको छ:

• जनसाङ्ख्यिक प्रवृत्ति: विश्वव्यापी रूपमा बसाइँ सर्नेहरूमा पुरुषको बाहुल्य रहेको छ। उमेरका हिसाबले, करिब ७४ प्रतिशत आप्रवासीहरू २० देखि ६४ वर्ष उमेर समूहका अर्थात् काम गर्ने उमेरका मानिसहरू छन्।
• विकासको स्तर र बसाइँसराइको दिशा: विकासोन्मुख देशहरूमा गाउँबाट सहरतर्फ बसाइँ सर्ने क्रम तीव्र छ भने विकसित देशहरूमा सहरबाट गाउँतर्फ बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
• बाध्यकारी बसाइँसराइमा वृद्धि: द्वन्द्व, हिंसा, मानव अधिकार उल्लङ्घन जस्ता कारणले बाध्य भएर घर छाड्ने मानिसको सङ्ख्या बढ्दो छ। सन् २०२० मा मात्रै यस्ता कारणले ८२.४ मिलियन मानिस विस्थापित भएका थिए, जसमध्ये अधिकांश १८ वर्षभन्दा कम उमेरका थिए।
• अवैध बसाइँसराइ: लाखौँ मानिसहरू कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरी अनियमित तरिकाले अन्य देशमा बसाइँ सर्ने गर्छन्। यस्तो अवैध बसाइँसराइको दर विशेषगरी उपसहारा अफ्रिका र मध्यपूर्वका देशहरूबाट बढी देखिन्छ।
• आधुनिक कारकहरूको प्रभाव: विश्वव्यापीकरण, बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरूको लगानी, सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले मानिसहरूलाई एक देशबाट अर्को देशमा बसाइँ सर्न थप सहज बनाएको छ, जसले गर्दा यो एक विश्वव्यापी सञ्जालको रूपमा विकास भइरहेको छ।