पाठ ४: नेपालमा सहरीकरणका अवसर र चुनौती (Nepalma Shaharikaran ka Awasar ra Chunauti)

(क) नेपालमा सहरीकरणले ल्याएका अवसरहरूलाई उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा सहरीकरणले ल्याएका अवसरहरू निम्नानुसार छन्:

• सहरीकरणले विविधता र विशिष्टतामा आधारित उत्पादन प्रक्रिया र सामाजिक-आर्थिक परिवर्तनको लागि उपयुक्त वातावरण तयार गर्छ। यसले उन्नत आर्थिक प्रणाली, सार्वजनिक सेवा, र गैरनाफामूलक सेवाहरू (जस्तै: उच्च शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा) को विस्तारमा सहयोग पुऱ्याउँछ।
• यसले वस्तु उत्पादनका लागि राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीहरूसँग आबद्ध हुने मौका प्रदान गर्छ। यो प्रक्रियाले श्रम, प्रविधि र पुँजीको विकास गर्न तथा स्थान विशेषका तुलनात्मक लाभका वस्तुहरूमा लगानी गर्न प्रेरित गर्दछ, जसले गर्दा लगानीको क्षेत्र विस्तार हुन्छ।
• आर्थिक भूमण्डलीकरण र डिजिटल टेक्नोलोजी (Digital Technology) को प्रयोग गरेर सहरहरूले फाइदा लिन सक्ने वातावरण तयार हुन्छ। यो प्रविधिलाई आत्मसात् गर्न सक्षम सहरहरूले तीव्र गतिमा आर्थिक विकास गर्ने अवसर प्राप्त गर्छन्।

(ख) नेपालमा सहरीकरणका प्रमुख चुनौतीहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा सहरीकरणका प्रमुख चुनौतीहरू निम्नानुसार छन्:

• सेवा र सुविधाको कमी तथा कमजोर ट्राफिक व्यवस्थापन (Traffic Management)।
• अव्यवस्थित बसोबास र अव्यवस्थित सहरीकरण (Unplanned Settlement)।
• सार्वजनिक तथा खुला स्थानको अतिक्रमण।
• बढ्दो वातावरण प्रदूषण (Environmental Pollution) र फोहोरमैला व्यवस्थापनको समस्या।
• शान्ति सुरक्षामा चुनौती र अपराध दरमा वृद्धि।
• रोजगारीका अवसरहरूको सीमितता र बसाइँसराइको चाप।
• हरियाली पार्क तथा मनोरञ्जन स्थलहरूको अभाव।

(ग) सन्तुलित सहरी वातावरण निर्माणमा हरियाली पार्कको महत्वमाथि प्रकाश पार्नुहोस्।

उत्तर: दिगो तथा सन्तुलित सहरी विकास (Sustainable and Balanced Urban Development) का लागि हरियाली पार्कको आवश्यकता अपरिहार्य हुन्छ। यसले सहरी वातावरणलाई सन्तुलित, स्वच्छ र हराभरा बनाउन मद्दत गर्छ। सहरमा निर्माण गरिएका हरित पार्कहरूले सहरी पर्यावरणलाई सुन्दर र आकर्षक बनाउँछन्। यसैगरी, सहरमा हरित खुला स्थान, सहरी कृषि, र वृक्षारोपण जस्ता गतिविधिहरूले पनि सन्तुलित सहरी वातावरण निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

(घ) स्मार्ट सिटी (Smart City) को अवधारणा र महत्वको चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा नयाँ सहर र स्मार्ट सिटी (Smart City) को अवधारणा पहिलोपटक आर्थिक वर्ष २०६७/६८ मा अघि सारिएको हो। यसको मुख्य उद्देश्य सूचना प्रविधिको प्रयोग गरी नागरिकलाई उच्चस्तरीय सुविधा प्रदान गर्नु हो। सरकारले विभिन्न स्थानमा स्मार्ट सिटी बनाउने घोषणा गरे पनि निर्माण प्रक्रियाले अपेक्षित गति लिन सकेको छैन।

स्मार्ट सिटीको महत्व निम्न बुँदामा उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• आफ्ना नागरिकलाई विभिन्न आधुनिक सुविधाहरू उपलब्ध गराई एक सभ्य र गुणात्मक जीवन प्रदान गर्नु।
• स्वच्छ, वातावरणमैत्री पूर्वाधार निर्माण गरी दिगो विकास (Sustainable Development) सुनिश्चित गर्नु।
• नागरिकको जीविकोपार्जनमा सुधार ल्याउनु र आर्थिक अवसरहरू सिर्जना गर्नु।
• डिजिटल वा सूचना प्रविधिको प्रयोग गरी व्यवस्थित, सुरक्षित, र औद्योगिक सहरको निर्माण गर्नु।