SEE 2081 (2025) – ऐच्छिक प्रथम अर्थशास्त्र Solution
Optional First Economics – SET A (RE-2011 ‘B’)
पूर्णाङ्क (Full Marks): ७५ | समय (Time): ३ घण्टा
Complete solved answer key for Optional First Economics 2081 SET A SEE examination. Full solutions for Group A, B & C in both Nepali and English mediums.
Table of Contents
समूह ‘क’ (Group ‘A’) – अति छोटो उत्तर (11 × 1 = 11)
१. सीमान्त लागत बक्ररेखा किन U आकारको हुन्छ ?
Why is the shape of marginal cost curve like U?
नेपाली:
सीमान्त लागत (MC) वक्र रेखा सुरुमा उत्पादन परिमाण बढ्दै जाँदा क्रमशः घट्दै न्यूनतम बिन्दुमा पुग्ने र त्यसपछि उत्पादनमा थप वृद्धि हुँदा क्रमशः माथितिर जाने भएकाले यो ‘U’ आकारको हुन्छ।
English:
The MC curve is ‘U’ shaped because it initially decreases as production increases, reaches a minimum point due to increasing returns, and then rises with further increases in production due to diminishing returns.
२. यदि १५ ओटा वस्तुको उत्पादन लागत रु. ३०० पर्छ भने औसत लागत पत्ता लगाउनुहोस् ।
If the total cost by producing 15 units is Rs. 300, find the average cost.
नेपाली:
औसत लागत (AC) = कूल लागत (TC) ÷ उत्पादन परिमाण (Q)
$AC = \dfrac{300}{15} = \mathbf{Rs.\ 20}$
तसर्थ, औसत लागत रु. २० हुन्छ।
English:
$AC = \dfrac{TC}{Q} = \dfrac{300}{15} = \mathbf{Rs.\ 20}$. The average cost is Rs. 20.
३. एकाधिकार बजारमा फर्म सन्तुलन हुनका लागि आवश्यक पर्ने दुई सर्त के के हुन् ?
What are the two conditions for a firm’s equilibrium in a monopoly market?
नेपाली:
(क) सीमान्त लागत र सीमान्त आय बराबर हुनुपर्दछ (MC = MR)।
(ख) MC रेखाले MR रेखालाई तलबाट काटेको हुनुपर्दछ।
English:
(a) Marginal Cost must equal Marginal Revenue (MC = MR).
(b) The MC curve must intersect the MR curve from below.
४. ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्तअनुसार सन्तुलित ब्याजदर कसरी निर्धारण हुन्छ ?
How is the equilibrium rate of interest determined according to the classical theory?
नेपाली:
ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्तअनुसार सन्तुलित ब्याजदर पूँजीको माग (लगानी) र पूँजीको पूर्ति (बचत) को अन्तरक्रियाको आधारमा निर्धारण हुन्छ। जहाँ बचत = लगानी (S = I), त्यहीँ सन्तुलित ब्याजदर तय हुन्छ।
English:
According to the classical theory, the equilibrium rate of interest is determined by the intersection of the demand for capital (investment) and the supply of capital (savings), i.e., where S = I.
५. वस्तु विनिमयलाई परिभाषित गर्नुहोस् ।
Define Barter System.
नेपाली:
मुद्राको प्रयोग नगरी वस्तु वा सेवा परस्पर साटासाट गरी आफ्नो आवश्यकता पूरा गर्ने परिपाटीलाई वस्तु विनिमय प्रणाली भनिन्छ।
English:
The system of directly exchanging goods or services for other goods or services without the use of money is called the Barter System.
६. पुँजीबजारको कुनै एक विशेषता लेख्नुहोस् ।
Write down any one feature of capital market.
नेपाली:
पुँजीबजारको एउटा विशेषता यो हो कि यसमा दीर्घकालीन अवधिको लागि वित्तीय कारोबार हुने गर्दछ।
English:
One feature of the capital market is that it facilitates long-term financial transactions (generally for more than one year).
७. कर भनेको के हो ?
What is tax?
नेपाली:
कुनै पनि देशको सरकारले आफ्ना जनता वा संस्थाहरूबाट अनिवार्य रूपमा संकलन गर्ने मौद्रिक आयलाई कर भनिन्छ।
English:
Tax is a compulsory monetary charge levied and collected by the government from its citizens or organizations to fund public expenditures.
८. आर्थिक विकासको शास्त्रीय सिद्धान्तका प्रतिपादक को हुन् ?
Who is the propounder of classical theory of economic development?
नेपाली:
आर्थिक विकासको शास्त्रीय सिद्धान्तका प्रतिपादक एडम स्मिथ (Adam Smith) हुन्।
English:
The propounder of the classical theory of economic development is Adam Smith.
९. SAFTA को पूरा रूप के हो ?
Write the full form of SAFTA.
नेपाली:
SAFTA को पूरा रूप ‘South Asian Free Trade Area’ (दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र) हो।
English:
The full form of SAFTA is South Asian Free Trade Area.
१०. नेपालले निर्यात गर्ने कुनै दुई वस्तुको नाम लेख्नुहोस् ।
Write the name of any two items that Nepal exports.
नेपाली:
नेपालले निर्यात गर्ने दुई प्रमुख वस्तुहरू: (१) चिया (Tea), (२) अलैंची (Cardamom)। [अन्य: ऊनी गलैंचा, पश्मिना, हस्तकला आदि]
English:
Two items Nepal exports: (1) Tea and (2) Cardamom. [Others: Woollen carpets, Pashmina, Handicrafts, etc.]
११. अर्थशास्त्रमा तथ्याङ्क शास्त्रको कुनै दुई महत्त्व लेख्नुहोस् ।
Write any two importance of statistics in economics.
नेपाली:
(१) आर्थिक सिद्धान्तहरूको विश्लेषण गर्न।
(२) देशको आर्थिक नीतिहरू तर्जुमा तथा विश्लेषण गर्न।
English:
(1) To analyze economic theories and test their validity.
(2) To formulate and analyze the economic policies of the country.
समूह ‘ख’ (Group ‘B’) – छोटो उत्तर (8 × 5 = 40)
१२. तालिकालाई पूरा गरी औसत आय र सीमान्त आय बक्ररेखा एउटै चित्रमा रचना गर्नुहोस्।
Complete the table and draw AR and MR curves in a single diagram.
नेपाली माध्यम (Nepali Medium):
सूत्र: AR = TR ÷ Q | MR = $TR_n – TR_{n-1}$
| परिमाण (Q) | कुल आय (TR) | औसत आय (AR) | सीमान्त आय (MR) |
|---|---|---|---|
| 1 | 20 | 20 | 20 |
| 2 | 35 | 17.5 | 15 |
| 3 | 45 | 15 | 10 |
| 4 | 50 | 12.5 | 5 |
| 5 | 50 | 10 | 0 |
| 6 | 45 | 7.5 | -5 |
AR र MR वक्र (AR & MR Curve):
AR वक्र माथिबाट तल झर्छ (20→7.5)। MR वक्र AR भन्दा तल हुन्छ र परिमाण ५ मा शून्य (X-अक्षलाई छुन्छ), ६ मा ऋणात्मक हुन्छ।
१३. तालिकाका आधारमा: (i) बजार माग र पूर्ति बक्र खिच्नुहोस् (ii) सन्तुलित मूल्य र परिमाण पत्ता लगाउनुहोस् (iii) बजार मूल्यको माग र पूर्तिसँगको सम्बन्ध लेख्नुहोस्।
Answer the following questions according to the table.
| बजार मूल्य रु./के.जी. | बजार माग (के.जी.) | बजार पूर्ति (के.जी.) |
|---|---|---|
| 5 | 10 | 2 |
| 10 | 8 | 4 |
| 15 ✓ | 6 | 6 |
| 20 | 4 | 8 |
| 25 | 2 | 10 |
(i) बजार माग र पूर्ति बक्र / Market Demand & Supply Curve:
(ii) सन्तुलित मूल्य र परिमाण (Equilibrium Price & Quantity):
जहाँ बजार माग = बजार पूर्ति (६ के.जी.) त्यही सन्तुलन बिन्दु हो।
सन्तुलित मूल्य = रु. १५ | सन्तुलित परिमाण = ६ के.जी.
(ii) Equilibrium Price = Rs. 15 | Equilibrium Quantity = 6 kg
(iii) सम्बन्ध (Relationship):
• मूल्य र माग: विपरीत सम्बन्ध – मूल्य बढ्दा माग घट्छ।
• मूल्य र पूर्ति: प्रत्यक्ष सम्बन्ध – मूल्य बढ्दा पूर्ति बढ्छ।
(iii) Price & Demand: Inverse relationship. Price & Supply: Direct relationship.
१४. ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्त व्याख्या गर्नुहोस्।
Explain the classical theory of interest.
अथवा (Or): नाफाको अनिश्चितताबहन सिद्धान्त व्याख्या गर्नुहोस् / Explain the uncertainty bearing theory of profit.
ब्याजको शास्त्रीय सिद्धान्त (Classical Theory of Interest):
नेपाली:
यस सिद्धान्त अनुसार, ब्याजदर पूँजीको माग (लगानी) र पूँजीको पूर्ति (बचत) को अन्तरक्रियाबाट निर्धारण हुन्छ।
• पूँजीको माग र ब्याजदर: ब्याजदर र पूँजीको मागबिच विपरीत सम्बन्ध हुन्छ। ब्याजदर घटेमा लगानी बढ्छ।
• पूँजीको पूर्ति र ब्याजदर: ब्याजदर र बचतबिच प्रत्यक्ष सम्बन्ध हुन्छ। ब्याजदर बढी हुँदा बढी बचत हुन्छ।
• सन्तुलन: जहाँ बचत = लगानी (S = I), त्यही सन्तुलित ब्याजदर निर्धारण हुन्छ।
English:
The classical theory states that the rate of interest is determined by the interaction of demand for capital (investment) and supply of capital (savings).
• Demand for Capital: Inverse relation – lower interest rate → more investment.
• Supply of Capital: Direct relation – higher interest rate → more savings.
• Equilibrium: Interest rate is determined where Savings (S) = Investment (I).
अथवा: नाफाको अनिश्चितताबहन सिद्धान्त (Uncertainty Bearing Theory of Profit):
नेपाली:
प्रा. एफ. एच. नाइट (F.H. Knight) द्वारा प्रतिपादित यस सिद्धान्त अनुसार नाफा भनेको व्यवसायीले अनिश्चितता बहन गरेबापत पाउने पुरस्कार हो।
• बीमायोग्य जोखिम: आगो लाग्ने, चोरी जस्ता जोखिम बीमा गर्न सकिन्छ – यसबाट नाफा हुँदैन।
• बीमा अयोग्य अनिश्चितता: बजारको मागमा परिवर्तन, प्रविधिमा परिवर्तन जस्ता कुराहरूको बीमा हुँदैन।
• निष्कर्ष: यिनै बीमा अयोग्य अनिश्चितताको सामना गरेबापत उद्यमीले नाफा कमाउँछ।
English:
Propounded by Prof. F.H. Knight, profit is the reward for bearing uninsurable uncertainties.
• Insurable Risks: Fire, theft – can be insured, so no profit arises.
• Uninsurable Uncertainties: Changes in demand, technology shifts – cannot be insured.
• Conclusion: Profit is earned by successfully bearing these uninsurable uncertainties.
१५. आर्थिक विकासको शास्त्रीय सिद्धान्त वर्णन गर्नुहोस्।
Describe the classical theory of economic development.
अथवा (Or): आर्थिक विकास र आर्थिक वृद्धिबिच कुनै पाँचओटा भिन्नता देखाउनुहोस् / Show any five differences between economic development and economic growth.
शास्त्रीय सिद्धान्त (Classical Theory of Economic Development):
नेपाली: एडम स्मिथ, डेभिड रिकार्डो जस्ता शास्त्रीय अर्थशास्त्रीहरूका अनुसार:
(१) स्वतन्त्र नीति: सरकारी हस्तक्षेप बिनाको स्वतन्त्र बजार अर्थतन्त्र हुनुपर्छ।
(२) पूँजी सञ्चय: निरन्तर बचत र लगानी नै विकासको मुख्य आधार हो।
(३) नाफाको उत्प्रेरणा: पूँजीपतिहरू नाफा कमाउने उद्देश्यले लगानी गर्छन्।
(४) स्थिर अवस्था: विकास निश्चित बिन्दुमा पुगेपछि नाफा घट्दै स्थिर अवस्था आउँछ।
(५) पुँजीवादको अवसान: नाफा शून्यमा झरेपछि लगानी रोकिन्छ।
English: According to classical economists (Adam Smith, Ricardo):
(1) Laissez-Faire: Free market with minimal government intervention.
(2) Capital Accumulation: Continuous saving and investment is the core engine of growth.
(3) Profit Motive: Capitalists invest for profit, stimulating economic activity.
(4) Stationary State: Eventually profits decline leading to stagnation.
(5) End of Capitalism: When profits reach zero, investment stops.
अथवा: आर्थिक वृद्धि र आर्थिक विकासबिच ५ भिन्नता:
| आधार (Basis) | आर्थिक वृद्धि (Economic Growth) | आर्थिक विकास (Economic Development) |
|---|---|---|
| १. अवधारणा | संकुचित (केवल मात्रात्मक) | विस्तृत (मात्रात्मक + गुणात्मक) |
| २. मापन | राष्ट्रिय आयमा वृद्धि | आय + शिक्षा, स्वास्थ्य, गरिबी निवारण |
| ३. सूचकाङ्क | GDP/GNP | HDI, PQLI आदि |
| ४. देशसँग सम्बन्ध | विकसित देशहरू | विकासोन्मुख देशहरू |
| ५. उद्देश्य | उत्पादनको आकार बढाउनु | जीवनस्तर उकास्नु |
१६. नेपालको सन्दर्भमा स्वतन्त्र व्यापारका पाँच फाइदाको वर्णन गर्नुहोस्।
Describe any five advantages of free trade in the context of Nepal.
नेपाली:
(१) सस्तो र गुणस्तरीय वस्तुको उपलब्धता: स्वतन्त्र व्यापारले अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट सस्तो र उच्च गुणस्तरका वस्तुहरू नेपालमा भित्रिन्छन्।
(२) वैदेशिक लगानीमा वृद्धि (FDI): व्यापारमा बन्देज नहुँदा बहुराष्ट्रिय कम्पनीहरू नेपालमा लगानी गर्न आकर्षित हुन्छन्।
(३) प्रविधि र सीपको हस्तान्तरण: विकसित देशहरूको नयाँ प्रविधि र सीप नेपालमा भित्र्याउन सहज हुन्छ।
(४) अन्तर्राष्ट्रिय बजारको विस्तार: नेपाली उत्पादनहरू (चिया, गलैंचा, पश्मिना) ले विश्व बजारमा सजिलै प्रवेश पाउँछन्।
(५) प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामा वृद्धि: स्वदेशी उद्योगहरूले उत्पादन क्षमता र गुणस्तर सुधार गर्न बाध्य हुन्छन्।
English:
(1) Cheaper & Quality Goods: Consumers access quality products at lower prices from international markets.
(2) Increased FDI: Without trade barriers, multinationals invest in Nepal, creating capital and jobs.
(3) Technology Transfer: Modern technology and advanced skills flow into Nepal from developed countries.
(4) Market Expansion: Nepalese products (tea, carpets, pashmina) gain access to global markets, boosting exports.
(5) Increased Competitiveness: Domestic industries improve quality and efficiency to compete with foreign goods.
१७. नेपालमा आर्थिक योजनाको महत्त्व माथि प्रकाश पार्नुहोस्।
Highlight on the importance of economic planning in Nepal.
नेपाली:
• गरिबी कम गर्नु: सीमान्तकृत वर्गलाई लक्षित गरी आयमूलक कार्यक्रम सञ्चालन।
• बेरोजगारी घटाउनु: कृषि, उद्योग र सेवा क्षेत्रको विकास मार्फत रोजगारी सिर्जना।
• पूर्वाधार निर्माण: सडक, बिजुली, खानेपानी, शिक्षा र स्वास्थ्यको योजनाबद्ध विकास।
• औद्योगिक विकास: स्वदेशी कच्चा पदार्थमा आधारित उद्योगहरूको प्रवर्द्धन।
• आर्थिक वृद्धि: GDP बढाउन र जीवनस्तर उकास्न योजनाबद्ध विकास अपरिहार्य छ।
English:
• Poverty Reduction: Targeted income-generating programs for marginalized communities.
• Reducing Unemployment: Creating jobs through systematic development of agriculture, industry & services.
• Infrastructure Development: Planned construction of roads, electricity, water, education & health facilities.
• Industrial Development: Establishing industries based on domestic raw materials.
• Economic Growth: Planned development to boost GDP and uplift living standards.
१८. तथ्याङ्कको वर्गीकरणको प्रयोजनलाई छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
Describe, in brief, the use of classification of data.
नेपाली:
सङ्कलित काँचो तथ्याङ्कलाई गुण वा स्वभावका आधारमा विभिन्न समूहमा विभाजन गर्ने कार्यलाई वर्गीकरण भनिन्छ। यसका मुख्य प्रयोजनहरू:
• सङ्क्षिप्त रुपमा प्रस्तुत: जटिल र छरिएका तथ्याङ्कलाई सरल र बुझ्न सकिने बनाउन।
• तुलना गर्न: विभिन्न वर्गका तथ्याङ्कहरूबिच समानता र भिन्नता तुलना गर्न।
• अन्तरसम्बन्धको अध्ययन: विभिन्न चरहरूबिचको सम्बन्ध देखाउन।
• थप विश्लेषणको आधार: सारणीकरण, चित्र निर्माण र साङ्ख्यिकीय मापनको लागि आधार तयार पार्न।
English:
Classification is the process of arranging raw data into groups based on common characteristics. Its main uses are:
• Condensation: Simplifies large, complex data into understandable form.
• Comparison: Enables comparison of similarities and differences between groups.
• Study Relationships: Highlights cause-effect relationships between variables.
• Foundation for Analysis: Provides basis for tabulation, graphical presentation, and statistical measures.
१९. तलको तथ्याङ्कबाट बहुगुणी स्तम्भ चित्र रचना गर्नुहोस्।
Construct a Multiple Bar Diagram from the following data.
| वर्ष (B.S.) | धान – Paddy (Qu.) | मकै – Maize (Qu.) | गहुँ – Wheat (Qu.) |
|---|---|---|---|
| 2078 | 50 | 40 | 30 |
| 2079 | 30 | 20 | 40 |
| 2080 | 40 | 50 | 20 |
Multiple Bar Diagram / बहुगुणी स्तम्भ चित्र:
तीनवटा वर्षका लागि धान, मकै र गहुँको परिमाणलाई रङ्गीन स्तम्भहरूद्वारा देखाइएको छ।
समूह ‘ग’ (Group ‘C’) – लामो उत्तर (3 × 8 = 24)
२०. वाणिज्य बैङ्क भनेको के हो ? यसका मुख्य कार्यको वर्णन गर्नुहोस्।
What is commercial bank? Explain its major functions.
वाणिज्य बैङ्कको परिचय (Introduction to Commercial Bank):
नेपाली: नाफा कमाउने उद्देश्यले स्थापना भई सर्वसाधारणबाट निक्षेप स्वीकार गर्ने र छोटो तथा मध्यम अवधिको लागि कर्जा प्रवाह गर्ने वित्तीय संस्थालाई वाणिज्य बैङ्क भनिन्छ।
English: A commercial bank is a profit-oriented financial institution that accepts deposits from the general public and provides short-term and medium-term loans for trade, commerce, and industry.
मुख्य कार्यहरू (Major Functions):
१. प्राथमिक कार्यहरू (Primary Functions):
• निक्षेप सङ्कलन: चल्ती, बचत र मुद्दती खाता मार्फत सर्वसाधारणको बचत जम्मा गर्नु। (Accepting deposits via current, savings, and fixed deposit accounts.)
• कर्जा प्रवाह: सङ्कलित रकमलाई उद्योग, व्यापार र व्यक्तिहरूलाई ओभरड्राफ्ट, नगद कर्जा आदि रूपमा प्रदान गर्नु। (Advancing loans in the form of overdrafts, cash credit, term loans, etc.)
२. एजेन्सी कार्यहरू (Agency Functions):
• ग्राहकको प्रतिनिधिको रूपमा बिजुली, पानीको बिल तिर्ने, बिमा शुल्क बुझाउने। (Paying utility bills, insurance premiums on behalf of clients.)
• चेक, ड्राफ्ट र विनिमय पत्रको भुक्तानी लिने/दिने। (Collecting and paying cheques, drafts, bills of exchange.)
• रकम स्थानान्तरण (Fund Transfer) गरिदिने।
३. सामान्य उपयोगी कार्यहरू (General Utility Functions):
• बहुमूल्य वस्तु सुरक्षित राख्न लकर सुविधा। (Locker facility for safekeeping valuables.)
• विदेशी मुद्राको विनिमय (Foreign Exchange)।
• प्रतीतपत्र (Letter of Credit) जारी गर्ने र आर्थिक सल्लाह प्रदान गर्ने।
२१. प्रत्यक्ष कर र अप्रत्यक्ष करको परिचय दिई कुनै छओटा भिन्नता लेख्नुहोस्।
Introduce direct tax and indirect tax and write down any six differences between them.
परिचय (Introduction):
• प्रत्यक्ष कर (Direct Tax): जुन व्यक्तिको आम्दानी वा सम्पत्तिमा कर लगाइन्छ सोही व्यक्तिले मात्र तिर्नुपर्ने र भार अरुलाई सार्न नमिल्ने करलाई प्रत्यक्ष कर भनिन्छ। (जस्तै: आयकर, सम्पत्ति कर)
A tax levied directly on income or wealth of a person where the burden cannot be shifted to others. (e.g., Income Tax, Property Tax)
• अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax): वस्तु तथा सेवाको उपभोगमा लगाइने कर जसको भार अन्तिम उपभोक्तामा सार्न मिल्छ। (जस्तै: VAT, भन्सार महसुल)
A tax on goods and services where the burden is shifted to the final consumer. (e.g., VAT, Customs Duty)
छ भिन्नताहरू (Six Differences):
| आधार (Basis) | प्रत्यक्ष कर (Direct Tax) | अप्रत्यक्ष कर (Indirect Tax) |
|---|---|---|
| १. करको भार | अरुमा हस्तान्तरण गर्न सकिँदैन। | अन्तिम उपभोक्तामा हस्तान्तरण हुन्छ। |
| २. प्रकृति | प्रगतिशील (Progressive) – धनीलाई बढी। | समानुपातिक – सबैलाई समान दर। |
| ३. कर छल्ने सम्भावना | कर छल्ने सम्भावना बढी। | मूल्यमा जोडिने हुँदा छल्न गाह्रो। |
| ४. नागरिक चेतना | करदातालाई प्रत्यक्ष महसुस हुन्छ। | वस्तु किन्दा थाहा नहुने हुँदा कम। |
| ५. दायरा | साँघुरो (निश्चित व्यक्तिले मात्र)। | फराकिलो (सबै उपभोक्ताले तिर्छन्)। |
| ६. उदाहरण | आयकर, सम्पत्ति कर। | VAT, अन्तःशुल्क, भन्सार महसुल। |
२२. तलको तथ्याङ्कबाट मध्यक र मध्यिका गणना गर्नुहोस्।
Calculate mean and median from the following data.
| X | 0-10 | 10-20 | 20-30 | 30-40 | 40-50 |
|---|---|---|---|---|---|
| f | 5 | 7 | 4 | 6 | 3 |
गणना तालिका (Calculation Table):
| X (Class) | f | m (Mid-value) | fm | c.f. |
|---|---|---|---|---|
| 0–10 | 5 | 5 | 25 | 5 |
| 10–20 | 7 | 15 | 105 | 12 |
| 20–30 ← Median Class | 4 | 25 | 100 | 16 |
| 30–40 | 6 | 35 | 210 | 22 |
| 40–50 | 3 | 45 | 135 | 25 |
| Total | N = 25 | Σfm = 575 |
१. मध्यक (Mean):
$$\bar{X} = \frac{\Sigma fm}{N} = \frac{575}{25} = \mathbf{23}$$ मध्यक = २३ (Mean = 23)
२. मध्यिका (Median):
मध्यिका बिन्दु $= \dfrac{N}{2} = \dfrac{25}{2} = 12.5^{th}$ item
$c.f.$ तालिकामा, 12.5 भन्दा ठुलो नजिकको $c.f.$ = 16, त्यसैले मध्यिका वर्ग = 20–30
यहाँ: $L = 20,\; i = 10,\; f = 4,\; c.f. = 12$
$$M_d = L + \frac{\frac{N}{2} – c.f.}{f} \times i = 20 + \frac{12.5 – 12}{4} \times 10 = 20 + \frac{0.5}{4} \times 10 = 20 + 1.25 = \mathbf{21.25}$$
मध्यिका = २१.२५ (Median = 21.25)
वा (Or): लेस्पियर र पास्चेको विधि प्रयोग गरी चालु वर्ष २०८० को मूल्य सूचकाङ्क निर्माण गर्नुहोस्।
Construct price index for 2080 using Laspeyres’ and Paasche’s method.
| वस्तु | $p_0$ | $q_0$ | $p_1$ | $q_1$ | $p_0q_0$ | $p_0q_1$ | $p_1q_0$ | $p_1q_1$ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| धान | 30 | 10 | 30 | 20 | 300 | 600 | 300 | 600 |
| मकै | 20 | 20 | 15 | 25 | 400 | 500 | 300 | 375 |
| गहुँ | 40 | 30 | 20 | 30 | 1200 | 1200 | 600 | 600 |
| Total | 1900 | 2300 | 1200 | 1575 |
१. लेस्पेयरको मूल्य सूचकाङ्क (Laspeyres’ Price Index):
$$P_{01}^{La} = \frac{\Sigma p_1q_0}{\Sigma p_0q_0} \times 100 = \frac{1200}{1900} \times 100 \approx \mathbf{63.16}$$
२. पास्चेको मूल्य सूचकाङ्क (Paasche’s Price Index):
$$P_{01}^{Pa} = \frac{\Sigma p_1q_1}{\Sigma p_0q_1} \times 100 = \frac{1575}{2300} \times 100 \approx \mathbf{68.48}$$
नोट: चालु वर्षमा सामान्यतः मूल्य सूचकाङ्क घटेको देखिन्छ (आधार वर्षको तुलनामा कम)।