गाउँमाथि एउटा कविता (Gaunmathi Euta Kabita)

युग्म शब्दहरू:

⇒ छिटोछरितो, हाँसखेल, गाह्रोसाह्रो, पानीपँधेरो, नुहाइधुवाइ, सफासुग्घर, साथीसङ्गी कुराकानी, हित्तचित्त, सोचविचार

उदाहरण अनुच्छेद:

आमाले मलाई उठाउँदै भन्नु भयो छिटोछरितो गरेर पानीपँधेरामा जाऊ अनि नुहाइधुवाइ गर् । सधैं यस्तो भएर बस्नु हुँदैन सफासुग्घर भएर बस्नुपर्छ । साथीसङ्गीसँग कुराकानी गर्ने गर । अरूसित बोल्दा सोचविचार गरेर बोल्नु पर्छ । गाह्रोसाह्रो पर्दा हित्तचित्त मिलेका साथी नै काम लाग्छन् ।

(क) गाउँका मानिसले कस्तो पेसा व्यवसाय अपनाएका छन् ?

⇒ गाउँमा मानिसहरूले कृषि पेसा अपनाएको छन् ।

(ख) कवितांशमा केटाकेटी र तन्नेरीले के के काम गर्ने उल्लेख छ ?

⇒ कवितांशमा केटाकेटीले गोठमा घाँस हाल्नेकाम र तन्नेरीले खेतमा गोरु नार्ने काम गर्ने उल्लेख छ ।

(क) ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ कविताले समेटेको मुख्य विषयवस्तु के हो ?

⇒ ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो । यसमा गाउँको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । गाउँका सोझा मान्छेलाई देशमा आएको परिवर्तनले केही हुँदैन । उनीहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो दैनिकीमा लागिरहेका हुन्छन् । गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने, यी र यस्तै काममा गाउँले जीवन बितिरहेको हुन्छन् र उनीहरूको दिनचर्याको बारेमा लेखेर जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुग्ने खालका लेख लेख्ख सम्पादकसित आग्रह गरिएको छ ।

यसमा नेपालको ग्रामिण समाजको यथार्थता प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । गाउँका मानिस थोरैमा चित्त बुझाउन सक्छन् । उनीहरूको सोचाइ मरेर लानु केही छैन किन बढी लोभ गर्नु ? भन्ने रहेको हुन्छ । आफूलाई बाँच्न पुग्ने वस्तु आफ्नै वरिपरि हुने भएको हुनाले धेरै भौंतारिनु पर्दैन भन्ने ग्रामिण समाजका वासिन्दाको बुझाइ रहेको पाइन्छ । यहाँका बासिन्दामा सहयोगको भावना छ । नेपालमा रहेको यति राम्रो सोचको प्रचार भएको छैन । यहाँ काल्पनिक संसारंका बमवारी, साहित्यिक सम्मेलन आदिका समचार बनाएर वास्तविक समचारलाई ओझेलमा पारिएको कुरा यस कवितामा समेटिएको छ । नेपालीहरूको पहिचान बोक्ने नागरिकताको प्रमाण पत्र गाउँको बोक्ने नेपाली समाजले आफ्नो परिचय दिइएको ठाउँलाई भुलेको कुरा कविताको विषयवस्तुमा समेटिएको छ । त्यस्तै आफूलाई विश्वमा चिनाउने सगरमाथाको फेदको गाउँलाई विर्सेको कुरा पनि कवितामा उल्लेख गरिएको छ ।

(ख) यस कविताले नेपाली समाजमा कस्तो सन्देश प्रवाह गर्न खोजेको छ, चर्चा गर्नुहोस् ।

⇒ गाउँमाथि एउटा कविता दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो। यसमा गाउँको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । गाउँलेहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो दैनिकीमा लागिरहेका हुन्छन् । गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने, यी र यस्तै काममा गाउँले जीवन वितिरहेको हुन्छन् । उनीहरूको थोरैमा रमाएका हुन्छन् । आपसी मेलमिलापमा जे छ त्यसैमा रमाई रहेका हुन्छन् ।

गाउँका सोझा मान्छेलाई देशमा आएको परिवर्तनले केही छुदैन । त्यसैले उनीहरूको जीवनचर्याको बारेमा लेखर जीवनस्तर उकास्न सहयोग पुग्ने खालका लेख लेख्न सम्पादकसँग आग्रह गरिएको छ । यसमा नेपालको ग्रामिण समाजको यथार्थता प्रस्तुत गर्न खोजिएको छ । गाउँका मानिस थोरैमा चित्त बुझाउन सक्छन् । उनीहरूको सोचाइ मरेर लानु केही छैन किन बढी लाभ गर्नु ? भन्ने रहेको हुन्छ । आफूलाई बाच्न पुग्ने वस्तु आफ्नै वरिपरि हुने भएको हुनाले धेरै भौंतारिनु पर्दैन भन्ने ग्रामिण समाजका वासिन्दाको बुझाइ रहेको पाइन्छ । यहाँका बासिन्दामा सहयोगको भावना छ । सबैको काम एक आपसमा मिलेर गर्छन् । यहाँका बासिन्दा थोरैमा रमाउँछन् । एउटा धाराको पानी गाउँभरिका मान्छेले खांदा पनि यिनीहरूमा पानीलाई लिएर झगडा हुँदैन । छिमेकी बिरामी भएको बेलामा थकाइलागेको छ भनेर बस्दैनन् । जुन कुरा हाम्रा सम्पादकहरू देख्दैनन् । उनीहरू वास्तविकतामा भन्दा काल्पनिकतामा समचार लेख्खमा रमाउँछन् । कवितामा ग्रमिण समाज पनि एक समाज हो। त्यहाँ पनि नेपाली जनता छन् । त्यहाँ पनि मेहनती हातहरू दिनरात खटिरहेका छन् भन्ने सन्देश नेपाली समाजमा प्रवाह गर्न खोजिएको छ ।

(ग) कविताले सम्पादकलाई कसरी सचेत गराएको छ ?

⇒ ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ दिनेश अधिकारीले लेखेको गद्यात्मक कविता हो । यसमा गाउँको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । गाउँलेहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो दैनिकीमा लागिरहेका हुन्छन् । थोरैमा रमाउने गाउँलेहरू आफ्ना अभावहरूको पनि पहिचान गर्न सक्दैनन् । जे छ त्यसैमा रमाउनु नै उनीहरू आफनो धर्म ठान्दछन् । गाउँका मान्छेलाई देशमा आएको परिवर्तनले केही छुदैन । त्यसैले उनीहरूलाई छुने खालका समाचार लेखेर उनीहरूको जीवनस्तर उकास्न सहयोग सहयोग गर्न सम्पादकलाई आग्रह गरिएको छ ।

सम्पादकको काम जनचेतना फैलाउने हो। कता कता भएका बमबारीका घटना छाप्ने मात्र होइन । आफ्नो माटो अनुसरको समचार दिने हो । लुकेको गाउँलाई देखाउने हो ! पिछडिएको ठाउँलाई उठाउने हो । जनतालाई आवाज दिने हो र जनताको आवाजलाई सम्बन्धित निकायसम्म पुयाउने हो । सम्पादकको काम कहाँ कहाँ भएका अन्तरिक्ष यानका गतिविधिहरू छापेर आफ्नो पत्रिकाका पाना भर्ने मात्र होइन । गाउँका मान्छेलाई पनि त्यसमा सत्यता देखाउन सक्नुपर्छ । उसको काम कार्यान्वयन हुननसकेको बालिग मताधिकारको कुरा गर्ने मात्र पनि होइन । सम्पादकले विभिन्न कालखण्डमा भएका साहित्यिक इतिहासको चर्चा मात्र गर्ने होइन कि इतिहास बनाउन सक्ने प्रतिभा खोज्ने हो । सम्पादकले कल्पनामा नभएर वास्तविकतमा समचार लेख्नुपर्छ ।

सम्पादकले समचार छाप्दा समाजको वस्तुस्थिति बुकेर छाप्नुपर्छ । आफूले छापेको समचारले पाठकलाई कस्तो प्रभाव पार्छ त्यस कुराको ख्याल गर्नुपर्छ । पाठकलाई सकरात्मक प्रभाव पार्नेखालका समचारहरू संप्रशण गर्नुपर्छ जस्ता कुराहरूमा सचेत गराइएको छ ।

(घ) कवितामा व्यक्त भएको मूलभाव लेख्नुहोस् ।

⇒ दिनेश अधिकारीद्वारा लिखित ‘गाउँमाथि एउटा कविता ‘गाउँको बारेमा वर्णन गरिएको गद्यात्मक कविता हो। यसमा गाउँको यथार्थ चित्रण गरिएको छ । देशमा आएको परिवर्तनले गाउँका सोझा मान्छेलाई केही नछुने उल्लेख गरिएको छ । गाउँका मानिसहरू निरन्तर रूपमा आफ्नो दैनिकीमा लागिरहेका हुन्छन् । गाईवस्तुलाई घाँस हाल्ने, गोरु जोत्ने, घर छाउने, धामी बसाउने, यी र यस्तै काममा गाउँले जीवन बितिरहेको हुन्छ भन्ने कुरा कवितामा देखाइएको छ ।

गाउँका मानिस थोरैमा चित्त बुझाउन सक्छन् । उनीहरूको सोचाइ मरेर लानु केही छैन किन बढी लोभ गर्नु ? भन्ने रहेको हुन्छ । आफूलाई बाँच्न पुग्ने वस्तु आफ्नै वरिपरि हुने भएको हुनाले धेरै भौंतारिनु पर्दैन भन्ने ग्रामिण समाजका वासिन्दाको बुझाइ रहेको पाइन्छ । नेपालको धेरै भूभाग ओगटेको गाउँको विकास भएको छैन । यसको विकासमा कसैले पनि चासो राखेको छैन । गाउँ केन्द्रित भएर काम गरिएको छैन । पत्रिकामा बालिग मताधिकारका कुरा छापिन्छन् तर बालिग बताधिकार प्रयोग गर्नेलाई यसको अर्थ नै थाहा छैन । अन्तरिक्ष यानका कुरालाई दन्त्य कथा मान्ने समाज छ गाउँमा । आफ्नो पहिचानको प्रमुख थंलो गाउँका बारेमा सबैले भुलेको देखिन्छ । गाउँका जनता राजनीतिक दलका भोटर बाहेक केही ठानिदैनन् । गाउँलाई बिर्सनु भनेको हामीले हाम्रो अस्तित्व बिर्सनु हो । आफ्नो अस्तित्व विर्सेको मान्छेले कहिल्यै सफलता हासिल गर्न सक्दैन । गाउँका मान्छेलाई अगाडि बढाउन पट्टी राजनैतिक दलका कोही नेता लाग्दैनन् । उनीहरू चुनाव अगाडि राम्रा राम्रा बाधा गरिएका घोषणपत्र लिएर गाउँ पस्छन् तर चुनाव सकिएपछि सबै विर्सन्छन् र ती घोषणपत्र सिँगान पुछने कागज मात्र बन्न पुग्छन् । सबैले सबै विर्सन्छन् । आफ्नो मताधिकारको प्रयोग कतिले गर्छन् कतिले गर्दैनन् । कथाको मूल भाव हामीले आफ्नो पहिचान बोकेको गाउँलाई भुल्नु हुँदैन । यसको विकासमा सकेसम्म लागिपर्नु पर्छ भन्ने हो ।

(क) तपाईंले गर्व गर्ने सगरमाथालाई काँधमा बोकेर उभिएको यो गाउँ !

⇒ माथिको पड्ती हाम्रो कक्षा १० को नेपाली पाठ्पुस्तकको पाठ १५ मा समावेश गरिएको ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ शीर्षकको गद्य कविताबाट लिइएको हो । यस कविताका रचयिता दिनेश अधिकारी हुन् । आफ्नो पहिचानको जग रहेको गाउँको बारेमा कसैले पनि नलेख्ने नबोल्ने गरेकोमा कविको चित्त दुखाइ रहेको देखिन्छ । आफ्नो पहिचान बोकेको गाउँलाई सबैले भुलेको भन्ने प्रसङ्गमा माथिको हरफ आएको हो ।

हामी गर्वका साथ भन्छौँ सगरमाथा हाम्रो पहिचान हो । हामी सगरमाथाका देशका नागरिक हौं । विश्वले नेपाल देशलाई चिन्ने मुख्य आधार पनि सगरमाथाको देश हो तर हामी त्यही सगरमाथाको फेदमा रहेको गाउँलाई भुल्छौँ। जसको आड़मा सगरमाथाको गौरव गाइन्छ त्यही आडलाई हामीले ओझेलमा पारेका छौं । नेपालको कुल भूभागको आधाभन्दा धेर भूभाग ग्रामिण समुदायले भरिएको छ । अरू त परै जाओस् काठमाडौं उपत्यकामै कति त्यस्ता गाउँ छन् जहाँ अहिलेसम्म बत्ती पुगेको छैन । बाटो पुगेको छैन । तर ती गाउँको कुरा हुँदैन यहाँ । यहाँ काठमाडौंको मुख्य बजारका समस्याले पत्रिकाका पाना भरिन्छन् तर मुख्य वजार चल्ने मुख्य आधारको कुरा हुँदैन ।

माथिको कवितांशमा के बुझाउन खोजिएको छ भने फूलको चर्चा गर्नु छ भने बिरुवाका जराको पनि चर्चा गर्नुपर्छ । जराको आडले नै बिरुवा बढेको र अढेको हुन्छ । जरा निकाल्दिने हो जतिसुकै ठुलो रुख किन नहोस् अवश्य ढल्ने छ । नेपालीहरूको जरो गाउँ हो । गाउँलाई विकसित नबनाए नेपाल कहिल्यै विकसित राष्ट्र बन्ने छैन भन्ने तात्पर्य बुझाउन खोजिएको छ । हामीले हाम्रो गौरव को रूपमा सगरमाथालई मानेपनि वास्तविक रूपमा सगरमाथालाई चिनाउन सगरमाथाको फेदको गाउँलाई चिनाउँनु पर्छ ।

(ख) जहाँको चपरी त्यहीको दुवाली मरेर के लानु छ ….।

⇒ माथिको पड़ती हाम्रो कक्षा १० को नेपाली पाठ्पुस्तकको पाठ १५ मा समावेश गरिएको ‘गाउँमाथि एउटा कविता’ शीर्षकको गद्य कविताबाट लिइएको हो । यस कविताका रचयिता दिनेश अधिकारी हुन् । एक पटक अवस्य मर्नु नै छ भने किन बढी चिन्ता गर्नु पन्यो । जहाँ जे छ त्यसैको सदुपयोग गरेर जीवन निर्वाह गर्न सकिहालिन्छ नि भन्ने प्रसङगमा माथिको कवितांश आएको हो ।

माथिको वाक्यमा जहाँ जे छ त्यहीँको उपयोग गरेर जीवन निर्वाह गर्न सकिन्छ भन्ने ग्रामिण परिवेशको मान्यतालाई उजागर गर्न खोजिएको छ । जसरी माछा मार्नको लागि बनाइएको दुवालीको निर्माण सामग्री लिन कहिँ जानु पर्दैन । त्यहीँ वरिपरि भएको कार दुवो सहितको माटाको चैलीले काम गर्छ र माछा मार्न सकिन्छ । मन्छेले हरेक काममा आफू वरिपरि भएको साधन स्रोतको सही तरिकाले उपयोग गर्न सक्यो भने जीवन सुखमय हुन्छ । गाउँमा त्यहीँ परिश्रम गरेर त्यहीँ उपयोग गर्ने चलन भएको हुनाले एक आपसमा सुमधुर सम्बन्ध हुनका साथै सुखपूर्वक जीवन विताइरहेका छन् । एक पटक मर्ने नै हो लोभ र लालचमा जीवन बिताउनु व्यार्थ हो भन्ने मान्यता गाउँको परिवेशमा पाइन्छ । बाहिरी समाजबाट विल्कुलै टाढा रहेको ग्रामिण समाजलाई कहाँ कतै भएका वम वर्षाले अन्तरिक्ष यानका गतिविधहरू, बालिग मताधिकारका कुराहरू केहीले पनि छुदैन ।

माथि उल्लेखित हरफमा जीवन केही होइन एक पटक मरेर गइहालिन्छ । वढी लोभ गरेर पीर गरेर जीउनु भन्दा आफूसित जे छ त्यसैमा रमाएर जीउन सक्नुपर्छ भन्ने कुरा प्रस्ट पार्न खोजिएको छ ।