कर्तव्य (Kartavya)

(क) कथांशका आधारमा वक्ताको चरित्र चित्रण गर्नुहोस् ।

⇒ कथांशका आधारमा वक्ता मानमर्यादको ख्याल राख्ने र आफ्‌नो कर्तव्य पूरा गर्ने जिम्मेवार व्यक्ति लाग्यो। उनले मनमा कत्ति पनि इख राखेनन् । भाइभाइमा मनमुटाव भए पनि जब कुल घरानाको कुरा आयो तब उनी अरु कुराको पर्वाह नगरी आफ्‌नो परिवारको इज्जत बचाए। उनले अवस्था हेरेर विवेक पुऱ्याएर काम गरे। यसरी उनी आफ्‌ना रीतिरिवाजप्रति श्रद्धा राख्ने एउटा आदर्श चरित्रका रुपमा देखापरेका छन् ।

(ख) कथांशमा ‘बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो’ भन्नुको आशय खुलाउनुहोस् ।

⇒ कथांशमा ‘बाबुबाजेको मानमर्यादा डुब्न लाग्यो’ भन्नुको आशय कुल घरानाको मानमर्यादा र इज्जतमाथि खतरा बढ्यो भन्नु हो। श्रीधरको छोरा शशीधरको धनीमानी कुटुम्बकी छोरीसँग विवाह हुँदै थियो। श्रीधर बिरामी परेर ओछ्यानमा लडेका थिए। जन्तीमा सबै अल्लारे ठिटामात्र थिए । यसरी घरगृहस्थीको यति ठुलो काममा घरको एक भाइ पनि नगए बुबा ग‌ङ्गाधरले कमाएको इज्जत गुम्ने आशय कथांशमा व्यक्त भएको छ।

(क) कथांशमा ‘म’ पात्रले पश्चाताप गर्नुको कारण के हो ?

⇒ कथांशमा ‘म’ पात्रले पश्चाताप गर्नुको कारण ‘म’ पात्रले दाजुप्रति अत्याचार गरेकाले हो ।

(ख) मुरलीधरले भाइप्रति कस्तो व्यवहार देखाए ?

⇒ मुरलीधरले भाइप्रति आदर्श व्यवहार देखाए ।

(ग) सिकिस्त भएपछि मात्र उपचार गर्न लानु ठिक हो, तर्क गर्नुहोस् ।

⇒ सिकिस्त भएपछि मात्र उपचार गर्न लानु ठिक होइन, यस्तो अवस्थामा उपचार गर्दा रोग निको नहुन पनि सक्छ। ।

(घ) ‘हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चिनु’ को आशय खुलाउनुहोस् ।

⇒ ‘हृदयमा दुःखको कोलाहल मच्चिनु’ को आशय मनमा डर बढ्नु हो ।

(क) ‘कर्तव्य’ कथाका मुरलीधर र श्रीधरका चारित्रिक विशेषता लेख्नुहोस् ।

⇒ ‘कर्तव्य’ कथाको मुरलीधर र श्रीधर प्रमुख पुरुष पात्रका रुपमा छन्। मुरलीधर र श्रीधर दाजुभाइ हुन्। उनीहरुको आ-आफ्‌नै चारित्रिक विशेषताहरु छन् । मुरलीधर कथाका एक आदर्श पात्र हुन्। उनी परम्परागत पात्रको प्रतिनिधित्व गर्छन्। उनले पारिवारिक मानमर्यादाको बडो ख्याल राख्दथे। धर्मकर्म र संस्कृतिमा अपार श्रद्धा राख्ने उनलाई आफ्‌नो रीतिरिवाजमा ठूलो विश्वास थियो । उनी बिहान सबेरै उठ्थे, न्वाउँथे र जपध्यान, पूजापाठ आदि गर्थे। उनी जिल्लामा ‘मुरली पण्डित’का नामले विख्यात थिए।

भाइ श्रीधर भने आफूलाई जिल्लाको एक मात्र प्रगतिशील व्यक्ति सम्झन्थे। उनी आधुनिक पात्रको प्रतिनिधित्व गर्छन् । पारिवारिक कर्तव्य र मानमर्यादामा त्यस्तो ख्याल राख्दैनथे। खानपानमा खासै ध्यान पुयाउँदैन थिए र आफूलाई मन पर्ने पहिरन लगाउँथे । उनलाई धर्मकर्ममा कुनै रुचि थिएन। उनले नयाँ शैलीको पालना गर्थे र केही दादागिरीको काममा पनि पछि हट्दैनथे। त्यसैले उनी ‘शर्माजी’को नाउँले जिल्लामा प्रख्यात थिए।

(ख) कथामा दाजुभाइबिचको सम्बन्धलाई कुन रूपमा देखाइएको छ, लेख्नुहोस् ।

⇒ सामजिक यथार्थवादी कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीद्वारा लिखित ‘कर्तव्य’ कथामा भातृप्रेम देखाइएको छ। एक आपसमा जतिसुकै वैमनस्य, ईर्ष्या, डाह र कटुता भएपनि रगतको नाता भनेको कहिल्यै पनि टुट्दैन। पानी बाराबारको अवस्था र आवतजावत नै ठप्प भए पनि अप्ठेरो अवस्था र दुःखमा एकले अर्कालाई साथ दिनुपर्छ। यसरी सम्पत्तिभन्दा रगतको नाता ठुलो हुन्छ भनेर दाजुभाइबिचको आदर्श सम्बन्धलाई यस कथाले प्रस्तुत गरेको छ।

(ग) मुरलीधर र श्रीधरको विवाद नभएको र सम्बन्ध नबिग्रेको भए के हुन्थ्यो होला, अनुमान गर्नुहोस् ।

⇒ कर्तव्य कथामा यस कथामा दुईजना दाजुभाइबिच भएको मनमुटाव प्रस्तुत गरिएको छ। मुरलीधर र श्रीधरको विवाद नभएको र सम्बन्ध नबिग्रेको भए उनीहरूको सम्बन्ध सधैं राम्रो रहन्थ्यो। उनीहरु पनि बुबा जस्तै समाजमा प्रतिष्ठित व्यक्तिको रुपमा रहन्थे । गाउँका मान्छे न्यायका लागि उनीहरुकै घरमा आउँथे। शशीधरको विवाहमा मुरलीधर, कमला र उनीहरुका छोरीहरु पनि जान्थे । शशीधरको विवाहमा ठिटा तथा बुढापाकाहरू सबै उपस्थित हुन्थे। श्रीधरको पनि रोगले थला परेर बस्नुपर्ने अवस्था आउँदैनथ्यो । समयमा नै उपचारका लागि सहर लगिन्थ्यो। विवाद मिलाउन अदालतसम्म जानु पर्दैनथ्यो। मुरलीधर र शशीधरका परिवारका सबै सदस्यका बिचमा माया, प्रेम, स्नेह, र सहयोग हुन्थ्यो। छिमेकी र नाताकुटुम्बले दुई भाइहरुबिचको आदर्श भाइचाराको बयान गर्थे ।

(घ) कर्तव्य कथाको सन्देश के हो ?

⇒ नेपाली कथा साहित्यका प्रथम आधुनिक कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीले लेखेको कर्तव्य कथा एक सामाजिक यथार्थवादी कथा हो। परिवारमा हुने नयाँ पुस्ता र पुरानो पुस्ताबिचको द्वन्द्वलाई देखाइएर अन्तिममा आदर्शमा टु‌ङ्ग्याइएको छ। यस कथाले परिवारका सदस्यहरुबिच आपसी मिलापलाई विशेष महत्त्व दिएको छ। पारिवारिक -झगडा गर्न नहुने कुरा यस कथाको मुख्य विषय हो। परिवारका सदस्यमा मनमुटाउ भए पनि परिआएको खण्डमा आफ्‌नो कर्तव्य निभाउनुपर्छ। धनसम्पत्तिभन्दा रगतको नाता ठुलो हुन्छ । यसरी परिवारका सबै सदस्यका बिचमा माया, प्रेम, स्नेह, र सहयोग हुनुपर्छ भन्नु नै कर्तव्य कथाको सन्देश हो।

(क) उनको देहावसानले न्यायको बत्ती निभ्यो, अनाथ अशक्तको आशास्तम्भ ढल्यो, गाउँका धन्वन्तरि अस्ताए।

⇒ प्रस्तुत कथांश सामाजिक यथार्थवादी कथा ‘कर्तव्य’ बाट साभार गरिएको हो। यसका कथाकार नेपाली कथा साहित्यका पहिलो आधुनिक कथाकार गुरुप्रसाद मैनाली हुन्। सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित यस कथाले परिवारप्रतिको कर्तव्य बोध गराउन खोजेको छ। माथिको कथांश ग‌ङ्गाधरको मृत्युमा गाउँलेले महसुस गरेको क्षति चर्चा गर्ने सन्दर्भमा आएको हो।

ग‌ङ्गाधर ग्रामपिता थिए। उनी मुखिया बाको रूपमा परिचित थिए। उनी बाँचुन्जेल कसैले पनि अन्यायमा मर्नु परेन, भोकै बस्नु परेन । उनले आफूसँग भएको अन्न, पैसा गाउँलेको हितमा लगाएका थिए। उनी गाउँका बालबालिकदेखि वृद्धवृद्धासम्म सबैका प्रिय व्यक्ति थिए। उनी गाउँलेका सबै समस्याको समाधान गरिदिन्थे। गाउँमा कोही गरिब बिरामी परेको थाहा पाए ओखतीमुलो लिएर उसका झुपडीमा पुग्थे। जसरी धन्वन्तरिले आयुर्वेद उपचार सुरु गरेर धेरैको उपचार गरेका थिए, त्यसरी नै ग‌ङ्गाधरले पनि धेरैको उपचार गरेका थिए। यस्ता महापुरुषको देहावसानले गाउँमा अपार क्षति भयो। गाउँलेहरुले न्यायको बत्ती निभेको ठाने । भोकानाङ्गा र दुःखीदरिद्रीहरूले बाबु मरेको महसुस गरे। बुढाबुढी र असहायले आफ्‌नो टेक्ने लौरो भाँचिएको ठाने । अनाथ र अशक्तले आशास्तम्भ ढलेको ठाने । उनको देहावसानले एउटा न्यायदाता, अभिभावक र डाक्टर गुमाएको अनुभूति गरे। उनका निधनमा सारा गाउँ नै दुःखी बन्यो।

यसरी प्रस्तुत गहन कथांशमा एउटा असल अभिभावकलाई गुमाउनुपर्दा गाउँलेहरुको मनमा परेको पीडालाई देखाउन खोजिएको छ। हामीलाई पनि ग‌ङ्गाधर जस्तै सबैको प्रिय बन्न प्रेरित गरिएको छ।

(ख) कुकुर अज्ञानी पशु हुनाले बोलाएपछि मात्र जान्छ, मानिस चाहिँ ज्ञानवान् हुनाले बखतमौका विचार गरेर आफैं पनि जानुपर्छ।

⇒ प्रस्तुत कथांश कक्षा १० को नेपाली किताबको ‘कर्तव्य’ कथाबाट निकालिएको हो। यस कथाका कथाकार गुरुप्रसाद मैनाली हुन् । आदर्शोन्मुख सामाजिक यथार्थवादी कथाकार गुरुप्रसाद मैनालीले कर्तव्य कथामा समाजको वास्तविकतालाई प्रस्तुत गरेका छन् । मुरलीधर श्रीधरको छोरा शशीधरको विवाहमा नबोलाई जान खोज्दा पत्नीले सोधेको जवाफमा मुरलीधरले यो कुरा भनेका थिए।

कुकुरले समय र परिस्थितिलाई बुझ्न सक्दैन। कुकुर एउटा अज्ञानी पशु हो तर मानिस त ज्ञानवान्, सामाजिक र विवेकशील हुन्छ । त्यसैले मानिसले बेलामौका हेरेर सही समयमा सही काम गर्नुपर्छ। असल काम गर्न कसैको निर्देशन कुरेर बस्नु पर्दैन। मानिसको जीवनमा परिवारको इज्जतले ठुलो अर्थ राख्छ । सँगै भएपछि कहिलेकाहीँ मनमुटाउ हुनु सामान्य कुरा हो। परिवारका सबै सदस्यबिच सधैं हार्दिक सम्बन्ध नहुन सक्छ तर जब खान्दानको इज्जतको कुरा आउँछ तब रिस पालेर बस्नु हुँदैन ।। परिवारका सदस्यमा मनमुटाउ भए पनि परिआएको खण्डमा आफ्‌नो कर्तव्य निभाउनुपर्छ। मनमा इख पालेर बस्नु हुँदैन। दुःखमा काम लाग्ने परिवारका सदस्य नै हुन् ।

यसरी कथांशमा आएको उदाहरणबाट सन्तानहरुको काँधमा नै प्रत्येक कुल खान्दानको इज्जत निर्भर हुन्छ । साथै अभिभावकले दुःखले कमाएको इज्जत र प्रतिष्ठालाई विवेकी बनेर जोगाउनुपर्छ भन्ने भाव प्रस्तुत गरिएको छ।