Kathmandu Metropolitan Scholarship Social Question Collection 2082 (500+ MCQs with Solutions) | Model Question Based on New Syllabus

Best Kathmandu Metropolitan Scholarship Social Studies Unit 1 MCQs 2026

काठमाडौँ महानगरपालिका Scholarship
https:// importantedunotes.com/

Why Practice Kathmandu Metropolitan Scholarship MCQs?

Welcome to the ultimate preparation guide for the Kathmandu Metropolitan Scholarship Examination. This page provides comprehensive Social Studies (सामाजिक अध्ययन) coverage, including all major topics from Unit 1 to Unit 10. If you are aiming for success in the upcoming Class 11 and 12 scholarship exams, consistent practice of these questions is essential.

The Kathmandu Metropolitan Scholarship Examination is highly competitive, and a strong understanding of core concepts is necessary to achieve a high score. This complete collection covers all ten units of the curriculum: हामी र हाम्रो समाज (Unit 1), विकास र विकासका पूर्वाधार (Unit 2), हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता (Unit 3), सामाजिक समस्या र समाधान (Unit 4), नागरिक चेतना (Unit 5), हाम्रो पृथ्वी (Unit 6), हाम्रो विगत / इतिहास (Unit 7), हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप (Unit 8), हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहयोग (Unit 9), जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन (Unit 10) .

Table of Contents:Kathmandu Metropolitan Scholarship Social

1. Introduction to the Scholarship
2. Unit 1: हामी र हाम्रो समाज (Questions 1-50)
3. Unit 2: विकास र विकासका पूर्वाधार (Questions 51-100)
4. Unit 3: हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता (Questions 101-150)
5. Unit 4: सामाजिक समस्या र समाधान (Questions 151-200)
6. Unit 5: नागरिक चेतना (Questions 201-250)
7. Unit 6: हाम्रो पृथ्वी (Questions 251-300)
8. Unit 7: हाम्रो विगत / इतिहास (Questions 301-350)
9. Unit 8: हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप (Questions 351-400)
10. Unit 9: हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहयोग (Questions 401-450)
11. Unit 10: जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन (Questions 451-500)
12. Check Your Results

Before starting the test, select the best answer for each question. The correct option and an in-depth explanation will be displayed immediately after your selection to provide instant learning. Let’s conquer the exam!

अभ्यासका लागि ५० बहुवैकल्पिक प्रश्नहरू (Unit 1)

1. नेपालको पश्चिमी भाग, विशेषगरी कर्णाली प्रदेशका जङ्गलहरूमा फिरन्ते जीवनयापन गर्ने समुदाय कुन हो?

क) राउटे ख) चेपाङ ग) कुसुन्डा घ) थारू

व्याख्या: राउटे समुदाय नेपालको अन्तिम फिरन्ते समूह हो, जसले सुर्खेत र दैलेख जस्ता पश्चिमी जिल्लाका जङ्गलहरूमा सिकारी-सङ्कलकको जीवन बिताउँछन्।

2. कर्णाली प्रदेशका कुन-कुन स्थानीय तहमा राउटे समुदायको सामाजिकीकरण अभियान सञ्चालन गरिएको छ?

क) सुर्खेतको लेकबेंसी नगरपालिका र दैलेखको गुराँस गाउँपालिका ख) वीरेन्द्रनगर नगरपालिका र नारायण नगरपालिका ग) पञ्चदेवल विनायक र दुल्लु नगरपालिका घ) चौकुने गाउँपालिका र बराहताल गाउँपालिका

व्याख्या: पाठ्यपुस्तक अनुसार राउटे समुदायको सामाजिकीकरण अभियान कर्णाली प्रदेशका यी दुई स्थानीय तहमा केन्द्रित छ।

3. ‘सामाजिकीकरण’ (Socialization) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) व्यक्तिले समाजका मूल्य, मान्यता र व्यवहार सिक्ने र ग्रहण गर्ने जीवनपर्यन्त प्रक्रिया ख) राम्रो अवसरको खोजीमा ग्रामीण क्षेत्रबाट सहरी क्षेत्रमा बसाइँसराइ गर्ने प्रक्रिया ग) राज्यको प्रशासनिक सिमानाहरूको संरचनात्मक पुनर्गठन घ) समयसँगै व्यक्तिको जैविक वृद्धि र शारीरिक परिपक्वता

व्याख्या: सामाजिकीकरण भनेको त्यो प्रक्रिया हो जसद्वारा व्यक्तिले समाजको संस्कृति सिकेर आफूलाई एक सामाजिक प्राणीको रूपमा ढाल्छ।

4. बालबालिकाको लागि सामाजिकीकरणको प्राथमिक र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण माध्यम कुन हो?

क) परिवार ख) विद्यालय ग) आमसञ्चार (Mass Media) घ) साथी समूह (Peer Group)

व्याख्या: परिवार पहिलो र सबैभन्दा घनिष्ठ सामाजिक वातावरण हो जहाँ बच्चाले आधारभूत भाषा, शिष्टाचार र पहिचान सिक्छ।

5. राउटे जस्ता फिरन्ते समुदायलाई सामाजिकीकरण गर्नुको मुख्य उद्देश्य के हो?

क) उनीहरूको आधारभूत अधिकारको सम्मान गर्दै मूलधारको सामाजिक, शैक्षिक र आर्थिक प्रणालीमा आबद्ध गर्नु ख) उनीहरूको परम्परागत संस्कृति र भाषालाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु ग) उनीहरूलाई ठूला सहरहरूमा औद्योगिक श्रम गर्न बाध्य पार्नु घ) कुनै पनि बाह्य मानव सम्पर्कबाट टाढा जैविक आरक्षहरूमा एक्ल्याउनु

व्याख्या: सरकारको लक्ष्य उनीहरूलाई आधारभूत स्वास्थ्य, शिक्षा, नागरिकता प्रदान गर्नु र आधुनिक समाजसँग अन्तरक्रिया गर्न मद्दत गर्नु हो।

6. तलका मध्ये कुन सामाजिकीकरणको ‘सक्रिय’ (Active) माध्यम हो?

क) साथी समूह (Peer group) ख) टेलिभिजन ग) पत्रपत्रिका घ) रेडियो

व्याख्या: साथी समूहमा प्रत्यक्ष र दोहोरो कुराकानी हुने भएकोले यो सक्रिय माध्यम हो।

7. नेपालको संविधानले सांस्कृतिक र भाषिक विविधताको संरक्षण कसरी सुनिश्चित गरेको छ?

क) नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्दै मातृभाषामा शिक्षा पाउने हक सुनिश्चित गरेर ख) सार्वजनिक कार्यालयहरूमा एउटा मात्र भाषा बोल्न अनिवार्य गरेर ग) राष्ट्रिय एकरूपता कायम गर्न क्षेत्रीय चाडपर्वहरू मनाउन रोक लगाएर घ) सबै नागरिकले अनिवार्य रूपमा मान्नुपर्ने एउटा राज्य-सञ्चालित धर्म स्थापना गरेर

व्याख्या: संविधानले नेपालको बहुजातीय चरित्रलाई मान्यता दिन्छ र मातृभाषामा शिक्षा र सांस्कृतिक संरक्षणको अधिकारको ग्यारेन्टी गर्छ।

8. ‘औपचारिक’ (Formal) र ‘अनौपचारिक’ (Informal) सामाजिकीकरण बीचको मुख्य भिन्नता के हो?

क) औपचारिक सामाजिकीकरण निश्चित नियमसहितको संरचना (जस्तै: विद्यालय) मा हुन्छ भने अनौपचारिक स्वाभाविक रूपमा (जस्तै: परिवारमा) हुन्छ। ख) औपचारिक सामाजिकीकरण वयस्कहरूका लागि मात्र हो, जबकि अनौपचारिक बालबालिकाका लागि मात्र हो। ग) औपचारिक सामाजिकीकरण जैविक हो, जबकि अनौपचारिक पूर्णतया प्राविधिक हो। घ) औपचारिक सामाजिकीकरण गैरकानुनी हो, जबकि अनौपचारिक कानुनी रूपमा अनिवार्य छ।

व्याख्या: विद्यालय जस्ता औपचारिक संस्थाहरूको निश्चित पाठ्यक्रम र नियम हुन्छ, जबकि अनौपचारिक माध्यमले दैनिक जीवनबाट सहज रूपमा सिकाउँछन्।

9. ‘पुनः सामाजिकीकरण’ (Re-socialization) को उदाहरण कुन हो?

क) कुनै व्यक्ति सेनामा भर्ना भई पूर्ण रूपमा नयाँ व्यवहार, अनुशासन र दिनचर्या सिक्नु ख) बच्चाले घरमा आमाबाबुबाट आफ्नो मातृभाषा सिक्नु ग) विद्यार्थीले सामाजिक अध्ययनको नयाँ पाठ पढ्नु घ) सहपाठीहरूसँग सिनेमा हलमा गएर देशभक्तिपूर्ण चलचित्र हेर्नु

व्याख्या: पुनः सामाजिकीकरणमा पुरानो व्यवहार त्यागेर पूर्ण रूपमा नयाँ नियम र जीवनशैली अपनाइन्छ।

10. सामाजिकीकरणको सन्दर्भमा ‘अग्रिम सामाजिकीकरण’ (Anticipatory Socialization) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) भविष्यमा निर्वाह गर्नुपर्ने भूमिकाका लागि पूर्वतयारी वा अभ्यास गर्ने प्रक्रिया ख) सार्वजनिक जमघटमा अपरिचित व्यक्तिहरूसँग अन्तरक्रिया गर्दा लाग्ने मनोवैज्ञानिक डर ग) विदेशी चलनको पक्षमा सबै पुर्ख्यौली परम्पराहरूलाई अस्वीकार गर्नु घ) पाका मानिसहरूले आफ्नो बाल्यकाललाई फर्केर हेर्ने प्रक्रिया

व्याख्या: भविष्यमा जुन समूह वा पेसामा सामेल हुने अपेक्षा गरिन्छ, त्यसैअनुसार मूल्य र व्यवहार सिक्नु अग्रिम सामाजिकीकरण हो।

11. कुन सञ्चार प्रविधिको विकासले नेपालमा आमसञ्चारलाई सामाजिकीकरणको सशक्त माध्यम बनाएको छ?

क) स्मार्टफोन र उच्च गतिको इन्टरनेटको सर्वसुलभता ख) जङ्गबहादुर राणाद्वारा पहिलो छापाखानाको परिचय ग) गाउँपालिकाहरूमा हुलाक सेवाको विस्तार घ) जिल्ला कार्यालयहरूमा ल्यान्डलाइन टेलिफोनको जडान

व्याख्या: डिजिटलाइजेसन र मोबाइल इन्टरनेटले युवाहरूमाझ मूल्य र विचारहरूलाई द्रुत रूपमा आकार दिइरहेको छ।

12. सामाजिकीकरणले समुदायमा सामाजिक नियन्त्रण र शान्ति कायम गर्न कसरी योगदान गर्छ?

क) व्यक्तिलाई कानुन, नैतिक सिद्धान्त र सांस्कृतिक नियमहरू आत्मसात् गर्न सिकाएर जसले गर्दा उनीहरू आफैँ अनुशासित हुन्छन् ख) नागरिकहरूलाई समुदायको हरेक निर्णयको विरोध गर्न प्रोत्साहित गरेर ग) छिमेकीहरूले एकअर्कासँग कहिल्यै कुरा नगर्ने अलगावको संस्कृतिलाई प्रवर्धन गरेर घ) दैनिक पारिवारिक कुराकानीको अनुगमन गर्न सैन्य न्यायाधिकरण स्थापना गरेर

व्याख्या: सामाजिकीकरण मार्फत, बाह्य नियमहरू व्यक्तिको आन्तरिक विवेक बन्छन्।

13. नेपाली परिवारहरूमा प्रारम्भिक बाल्यावस्थाको सामाजिकीकरणमा कुन मूल्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ?

क) मान्यजनको आदर-सत्कार र अतिथिप्रतिको सम्मान (अतिथि देवो भवः) ख) कडा व्यक्तिवाद र संयुक्त परिवारको विचारलाई बेवास्ता गर्ने ग) उपभोक्तावाद र नैतिक मूल्यभन्दा भौतिक सम्पत्तिलाई प्राथमिकता दिने घ) छिमेकी समुदायहरूको कडा सामाजिक बहिष्करणलाई प्रवर्धन गर्ने

व्याख्या: नेपाली संस्कृतिले मान्यजनलाई सम्मान गर्ने, नमस्कार गर्ने र अतिथिहरूलाई उच्च सम्मानका साथ व्यवहार गर्ने कुरामा ठूलो जोड दिन्छ।

14. कुनै व्यक्तिले समाजका मूल्यमान्यता अनुसार आफूलाई ढाल्न नसक्दा उत्पन्न हुने नकारात्मक अवस्थालाई के भनिन्छ?

क) सामाजिक विचलन (Social deviance) ख) सामाजिक एकीकरण (Social integration) ग) सामाजिक स्तरीकरण (Social stratification) घ) सामाजिक गतिशीलता (Social mobility)

व्याख्या: विचलन तब हुन्छ जब व्यक्तिले समाजका मापदण्डहरूलाई अस्वीकार गर्छ र सामाजिक रूपमा अस्वीकृत व्यवहार देखाउँछ।

15. नेपालमा दशैँ, तिहार, इद, ल्होसार र छठ जस्ता चाडपर्वले सामाजिकीकरणमा कस्तो भूमिका खेल्छन्?

क) यिनीहरूले अनौपचारिक माध्यमको रूपमा समुदायबीचको सम्बन्ध, क्षमाभाव र सांस्कृतिक निरन्तरतालाई बलियो बनाउँछन्। ख) यिनीहरूले नागरिकहरूलाई उनीहरूको सामाजिक सीपमा मूल्याङ्कन गर्न औपचारिक परीक्षाको रूपमा काम गर्छन्। ग) यिनीहरू विशुद्ध आर्थिक लेनदेन हुन् जसमा कुनै सामाजिक मूल्य जोडिएको हुँदैन। घ) यिनीहरूले नागरिकहरूलाई कडा कानुनी सीमानाहरू सिर्जना गरेर एकअर्काबाट अलग गर्छन्।

व्याख्या: चाडपर्वले आफन्त र छिमेकीहरूलाई एकै ठाउँमा ल्याउँछन्, जसले गर्दा परम्परागत अभ्यास र सामाजिक एकताको प्रसारण हुन्छ।

16. नेपालको कुन भौगोलिक विविधताले देशभरिका कृषि प्रणाली, पहिरन र घरको संरचनामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ?

क) हिमाल, पहाड र तराई क्षेत्रको विभाजन ख) ७७ जिल्लामा गरिएको राजनीतिक विभाजन ग) ७ प्रदेशमा गरिएको विभाजन घ) भूपरिवेष्ठित राष्ट्रको सामुद्रिक सीमानाहरू

व्याख्या: नेपालको पारिस्थितिक विभाजनले अनौठो हावापानी क्षेत्रहरू सिर्जना गर्छ, जसले समुदायहरूलाई त्यसैअनुसार लुगा, कृषि र बासस्थान अनुकूलन गर्न बाध्य पार्छ।

17. नेपालको समृद्ध सामाजिक र सांस्कृतिक विविधतालाई बुझाउन कुन वाक्यांशको प्रयोग गरिन्छ, जसले भिन्नताका बाबजुद एकता झल्काउँछ?

क) विविधतामा एकता (Unity in Diversity) ख) पूर्ण आत्मसातीकरण (Absolute Assimilation) ग) एकल सांस्कृतिक प्रभुत्व (Monocultural Hegemony) घ) भौगोलिक विखण्डन (Geographical Fragmentation)

व्याख्या: यो नेपालको मुख्य राष्ट्रिय मार्गदर्शक दर्शन हो, जसले धेरै जातीय समूह, भाषा र संस्कृतिहरूको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको उत्सव मनाउँछ।

18. नेपालको पछिल्लो जनगणना अनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्याले मातृभाषाको रूपमा कुन भाषा बोल्छन्?

क) नेपाली ख) मैथिली ग) भोजपुरी घ) थारू

व्याख्या: नेपाली राज्यको सरकारी कामकाजको भाषा हो र जनसङ्ख्याको सबैभन्दा ठूलो भाग (करिब ४४.८%) ले मातृभाषाको रूपमा बोल्छन्।

19. बहुजातीय छिमेकमा ‘सामाजिक सद्भाव’ प्रवर्धन गर्ने मुख्य अभ्यास कुन हो?

क) एकअर्काको सांस्कृतिक चाडपर्वमा सहभागी हुने र भिन्न धार्मिक अभ्यासको सम्मान गर्ने ख) निश्चित पृष्ठभूमिका छिमेकीहरूलाई समुदायमा सम्पत्ति किन्न प्रतिबन्ध लगाउने ग) जातीय भाषाहरू प्रयोग गर्ने कुनै पनि स्थानीय संस्था विरुद्ध मुद्दा हाल्ने घ) घरभित्रै एक्लै बस्ने र कुनै पनि साम्प्रदायिक जमघट वा स्वयंसेवक कार्यहरूबाट जोगिने

व्याख्या: पारस्परिक सम्मान, छिमेकीहरूको उत्सवमा सक्रिय सहभागिता र समझदारीले साम्प्रदायिक सद्भावको बलियो बन्धनलाई बढावा दिन्छ।

20. नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा सामाजिक एकता र सद्भावलाई गम्भीर खतरामा पार्ने चुनौती कुन हो?

क) अन्धविश्वास, क्षेत्रीय पूर्वाग्रह र जातीय भेदभाव ख) पूर्वाधार विकास र ट्रान्स-हिमालयन राजमार्ग निर्माण ग) ग्रामीण क्षेत्रमा सार्वजनिक विद्यालयहरूको स्थापना घ) किसानहरूमा वैज्ञानिक कृषि अभ्यासहरू प्रवर्धन गर्ने

व्याख्या: जातीय भेदभाव, क्षेत्रीय पूर्वाग्रह र हानिकारक परम्परागत अभ्यासहरू (जस्तै छुवाछुत) ले समानता र एकताको भावनामा बाधा पुर्‍याउँछन्।

21. नेपालको संविधानमा उल्लेखित ‘धर्मनिरपेक्षता’ ले के अर्थ राख्छ?

क) राज्य धार्मिक मामिलामा तटस्थ रहने, सबै धर्मलाई समान व्यवहार गर्ने र सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षण गर्ने ख) सबै धार्मिक अभ्यासहरूमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने र पूजा स्थलहरू बन्द गर्ने ग) राज्यले आधिकारिक रूपमा हिन्दू धर्मलाई एकमात्र प्रशासनिक धर्मको रूपमा अपनाउने घ) हरेक नागरिकलाई एउटा आधिकारिक रूपमा अनुमोदित राज्य धर्ममा रूपान्तरण गर्न बाध्य पार्ने

व्याख्या: संविधानको धारा ४ ले धर्मनिरपेक्षतालाई सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षणलगायत धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्वतन्त्रता भनेर परिभाषित गरेको छ।

22. नेपालका पहाडी समुदायमा प्रचलित पारस्परिक श्रम आदानप्रदान गर्ने परम्परागत प्रथा कुन हो, जसले उच्च सामाजिक एकता दर्शाउँछ?

क) पर्म ख) गुठी ग) ढुकुटी घ) देउसी-भैलो

व्याख्या: पर्म भनेको विशेषगरी रोपाईं र फसल काट्ने मौसममा पारस्परिक श्रम आदानप्रदान गर्ने परम्परागत अभ्यास हो।

23. नेवार समुदायमा सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने, मन्दिरको संरक्षण गर्ने र अन्त्येष्टि कार्य गर्ने सामाजिक-धार्मिक संस्था कुन हो?

क) गुठी ख) रोधी ग) भेजा घ) बडघर

व्याख्या: गुठी प्रणाली एक परम्परागत सामाजिक संस्था हो जसले नेवार समाजलाई एकजुट र सांस्कृतिक रूपमा सक्रिय राख्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

24. मगर समुदायको परम्परागत सामाजिक संस्था कुन हो जसले सांस्कृतिक चाडपर्व, कृषि र विवाद समाधानको काम गर्छ?

क) भेजा ख) बडघर ग) रोधी घ) चोहो

व्याख्या: मगरहरूमा रहेको भेजा प्रणालीले धार्मिक अनुष्ठान, स्थानीय कृषि, स्रोत वितरण र विवाद समाधानको व्यवस्थापन गर्दछ।

25. थारू समुदायले गाउँको विकास निर्माण, कुलो व्यवस्थापन र साना विवाद समाधान गर्न चुन्ने वार्षिक नेतालाई के भनिन्छ?

क) बडघर / महतो ख) मूलकाजी ग) सुब्बा घ) जिम्मावाल

व्याख्या: बडघर प्रणाली थारू जनताको उच्च लोकतान्त्रिक स्वशासित प्रणाली हो जहाँ गाउँको मुखिया (बडघर) ले सामुदायिक कार्यहरू व्यवस्थापन गर्छन्।

26. नेपालमा ‘बहुसांस्कृतिकता’ (Cultural pluralism) को मुख्य सकारात्मक परिणाम के हो?

क) यसले राष्ट्रिय पहिचानलाई समृद्ध बनाउँछ, पर्यटन प्रवर्धन गर्छ र सहिष्णु समाजको निर्माण गर्छ। ख) यसले निरन्तर गृहयुद्ध निम्त्याउँछ र प्रदेशहरूलाई स्वतन्त्र राष्ट्रहरूमा विभाजन गर्छ। ग) यसले सबैलाई आदिम रहन बाध्य पारेर वैज्ञानिक विकासलाई रोक्छ। घ) यसले सहरी क्षेत्रका विद्यार्थीहरूको शैक्षिक अवसरहरू सीमित गर्छ।

व्याख्या: बहुलवादले धेरै संस्कृतिहरूलाई सँगै फस्टाउन अनुमति दिन्छ, जसले पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्छ र आपसी सहिष्णुता निर्माण गर्छ।

27. विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा सामाजिक एकता र भेदभाव अन्त्य गर्न कसरी प्रत्यक्ष योगदान गर्न सक्छन्?

क) सबै जातजाति, लिङ्ग र धर्मका सहपाठीहरूलाई समान सम्मान दिएर र बुलिङ (Bullying) को विरोध गरेर। ख) आफ्नै जातीय पृष्ठभूमिमा आधारित विशेष क्लबहरू बनाएर ग) सीमान्तकृत विद्यार्थीहरूमाथि हुने बुलिङलाई बेवास्ता गरेर घ) विद्यालयको पात्रोमा आफ्नो व्यक्तिगत चाडलाई मात्र मान्यता दिन माग गरेर

व्याख्या: व्यक्तिगत व्यवहार परिवर्तन, समानुभूति र समावेशी समूह कार्य नै विद्यार्थीहरूले विद्यालयमा समानता र सद्भाव प्रवर्धन गर्न सक्ने उत्तम तरिकाहरू हुन्।

28. सांस्कृतिक एकीकरणको सन्दर्भमा ‘मेल्टिङ पट’ (Melting Pot) र नेपालको ‘सलाद बाउल’ (Salad Bowl) मोडलबीच के भिन्नता छ?

क) मेल्टिङ पटले सबै संस्कृतिलाई एउटैमा गाभ्छ भने सलाद बाउलले प्रत्येक संस्कृतिको छुट्टै पहिचान कायम राख्दै एकताबद्ध गर्छ। ख) मेल्टिङ पट जाडोमा मात्र प्रयोग गरिन्छ, जबकि सलाद बाउल गर्मीमा मात्र प्रयोग गरिन्छ। ग) मेल्टिङ पट मोडेलले धर्मलाई पूर्णतया प्रतिबन्धित गर्छ, जबकि सलाद बाउलले एउटै धर्म अनिवार्य गर्छ। घ) मेल्टिङ पटले असमानतालाई बढावा दिन्छ, जबकि सलाद बाउलले कडा सैन्य शासन लागू गर्छ।

व्याख्या: नेपालको ‘सलाद बाउल’ मोडेल (विविधतामा एकता) ले प्रत्येक संस्कृतिको अनौठो पहिचानको कदर गर्छ र तिनीहरूलाई एउटा सामञ्जस्यपूर्ण राष्ट्रिय संरचनामा ल्याउँछ।

29. दाजुभाइको पूजा, सप्तरङ्गी टीका र देउसी-भैलो खेल्ने विशेषता भएको नेपालको प्रमुख चाड कुन हो?

क) तिहार ख) दशैँ ग) छठ घ) ल्होसार

व्याख्या: तिहार (यम पञ्चक) उज्यालोको चाड हो जहाँ जनावरहरूको पूजा गरिन्छ, दिदीबहिनीहरूले दाजुभाइलाई आशीर्वाद दिन्छन् र देउसी-भैलो खेलिन्छ।

30. प्रकृति पूजा गर्दै साकेला नाच नाच्ने ‘उधौली’ र ‘उभौली’ पर्व मुख्यतया कुन जातीय समूहले मनाउँछन्?

क) किराँत (राई/लिम्बू) ख) गुरुङ ग) शेर्पा घ) नेवार

व्याख्या: उधौली र उभौली किराँतहरूको मुख्य प्रकृतिको पूजा गर्ने चाडपर्व हुन्, जसले चराहरूको बसाइँसराइ र कृषि मौसमलाई जनाउँछ।

31. तराई क्षेत्रमा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको प्रगाढ स्नेहको प्रतीकका रूपमा माटोका मूर्ति र लोकगीतसहित मनाइने पर्व कुन हो?

क) सामा चकेवा ख) गौरा पर्व ग) माघी घ) तीज

व्याख्या: सामा चकेवा मिथिला क्षेत्र (तराई) मा कात्तिक महिनामा माटोका खेलौना र लोकगीतहरू समावेश गरी मनाइने दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सुन्दर चाड हो।

32. मध्यपश्चिम र सुदूरपश्चिम नेपालमा हात समाएर गोलाकार रूपमा नाचिदै गाइने परम्परागत लोकनृत्य कुन हो?

क) देउडा ख) मारुनी ग) कौरा घ) लाखे

व्याख्या: देउडा सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशको प्रमुख लोकनृत्य-गीत हो, जसको विशेषता गोलाकार रूपमा अघि र पछि सर्ने मानव साङ्लो हो।

33. नेवार समुदायले विशेष हिउँदे चाडमा बनाउने चाकु र तिलले भरिएको चामलको पिठोको परिकार कुन हो?

क) योमरी ख) सेलरोटी ग) ठेकुवा घ) अनारसा

व्याख्या: योमरी पुन्ही (मङ्सिर/पुस) मा योमरी तयार गरिन्छ, जसले धन, स्वास्थ्य र मीठो ऊर्जाको प्रतीक हो।

34. अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको सार्वभौमसत्ता, राष्ट्रिय गौरव र अनुपम पहिचानको सर्वोच्च प्रतीक कुन हो?

क) नेपालको चतुर्भुज आकार नभएको राष्ट्रिय झण्डा ख) १००० रुपैयाँको नोट ग) सिंहदरबारको प्रशासनिक भवन घ) काठमाडौँ र पोखरा जोड्ने राजमार्ग

व्याख्या: नेपालको झण्डा संसारको एक मात्र यस्तो राष्ट्रिय झण्डा हो जुन आयताकार वा वर्गाकार छैन, जसमा सूर्य र चन्द्रमाको प्रतीक भएका दुई त्रिकोणाकार भाग छन्।

35. वि.सं. २०६४ मा लागू भएको नेपालको वर्तमान राष्ट्रिय गान ‘सयौँ थुँगा फूलका हामी’ का रचनाकार को हुन्?

क) व्याकुल माइला (प्रदीप कुमार राई) ख) अम्बर गुरुङ ग) लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा घ) माधवप्रसाद घिमिरे

व्याख्या: प्रदीप कुमार राई, जसलाई व्याकुल माइलाको नामले चिनिन्छ, उनले नेपालको विविधता र एकताको उत्सव मनाउँदै वर्तमान राष्ट्रिय गान लेखेका हुन्।

36. नेपालको राष्ट्रिय गान ‘सयौँ थुँगा फूलका हामी’ को सङ्गीत संयोजन कसले गरेका हुन्?

क) अम्बर गुरुङ ख) व्याकुल माइला ग) अरुणा लामा घ) नारायण गोपाल

व्याख्या: प्रख्यात सङ्गीतकार अम्बर गुरुङले नेपालको राष्ट्रिय गानका लागि सङ्गीत संयोजन गरेका हुन्।

37. वसन्त ऋतुमा पहाडी जङ्गलमा फुल्ने नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय फूल कुन हो?

क) लालीगुराँस ख) सयपत्री ग) कमल घ) चमेली

व्याख्या: लालीगुराँस नेपालको राष्ट्रिय फूल हो, जुन यसको चम्किलो रातो रङ र औषधीय गुणहरूको लागि मन पराइन्छ।

38. नेपालको राष्ट्रिय जनावरको रूपमा मान्यता प्राप्त र कानुनद्वारा संरक्षित जनावर कुन हो?

क) गाई ख) एकसिंगे गैंडा ग) पाटे बाघ घ) हिउँ चितुवा

व्याख्या: गाई नेपालको राष्ट्रिय जनावर हो, जसले हिन्दू संस्कृतिमा पवित्र स्थान राख्छ र कानुनद्वारा हत्याबाट सुरक्षित छ।

39. आफ्नो बहुरङ्गी प्वाँखका लागि प्रसिद्ध नेपालको राष्ट्रिय पन्छी कुन हो?

क) डाँफे ख) काँडे भ्याकुर ग) मयुर घ) काग

व्याख्या: डाँफे नेपालको राष्ट्रिय पन्छी हो, जुन उच्च उचाइको अल्पाइन जङ्गलमा बस्छ।

40. नेपालको आधिकारिक राष्ट्रिय निसान छापको पिँधमा कुन आदर्श वाक्य लेखिएको छ?

क) जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ख) सत्यमेव जयते ग) सेवा नै धर्म हो घ) ज्ञानम परमं बलम्

व्याख्या: यो संस्कृत आदर्श वाक्यले ‘आमा र जन्मभूमि स्वर्गभन्दा पनि महान् छन्’ भन्दै देशभक्ति र मातृ सम्मानलाई जोड दिन्छ।

41. वि.सं. २०६३ मा अपनाइएको नेपालको वर्तमान राष्ट्रिय निसान छापको डिजाइनमा कुन-कुन तत्व समावेश छन्?

क) सगरमाथा, नेपालको नक्सा, लालीगुराँस, र हात मिलाइरहेका महिला र पुरुषका हात ख) गर्जिरहेको पाटे बाघ र दुईवटा शाही मुकुटसहितको क्रस गरिएको खुकुरी ग) एङ्कर, समुद्री जहाज, र कारखानाको चिम्नी घ) रातो मन्दिरको प्यागोडाको शीर्षमा बसेको सुनौलो चील

व्याख्या: निसान छापले सगरमाथा, पहाडी र तराईका तत्वहरू (धानको बाला), लालीगुराँस, नेपालको नक्सा, र लैङ्गिक समानताको प्रतीकको रूपमा हात मिलाएको कुरालाई सुन्दर ढङ्गले जोडेको छ।

42. २०७२ सालको भूकम्पमा भत्किएको र पुनर्निर्माण गरिएको कुन ऐतिहासिक सम्पदा नेपालको राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हो?

क) धरहरा ख) कुतुब मीनार ग) ताजमहल घ) लन्डनको घडीघर

व्याख्या: धरहरा काठमाडौँको सुन्धारामा अवस्थित एक ऐतिहासिक धरहरा हो, जुन १८८९ मा भीमसेन थापाले निर्माण गरेका थिए।

43. सिद्धार्थ गौतम (भगवान बुद्ध) को जन्मस्थलका रूपमा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रसिद्ध नेपालको ऐतिहासिक सम्पदा कुन हो?

क) लुम्बिनी ख) जनकपुर ग) मुक्तिनाथ घ) देवघाट

व्याख्या: रुपन्देही जिल्लामा अवस्थित लुम्बिनी युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत र गौतम बुद्धको पवित्र जन्मस्थल हो।

44. राजपूत-मुघल वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना मानिने ‘जानकी मन्दिर’ नेपालको कुन ऐतिहासिक सहरमा अवस्थित छ?

क) जनकपुर ख) ललितपुर ग) भक्तपुर घ) विराटनगर

व्याख्या: जनकपुरधामको जानकी मन्दिर देवी सीता (जानकी) लाई समर्पित छ र यो ढुङ्गा र सङ्गमर्मर वास्तुकलाको उत्कृष्ट कृति हो।

45. नेपाल र चीनले सन् २०२० मा संयुक्त रूपमा घोषणा गरे अनुसार पृथ्वीकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको नयाँ उचाइ कति हो?

क) ८८४८.८६ मिटर ख) ८८४४.४३ मिटर ग) ८६११ मिटर घ) ८५८६ मिटर

व्याख्या: डिसेम्बर २०२० मा, नेपाल र चीनले आधिकारिक रूपमा सगरमाथाको वैज्ञानिक रूपमा मापन गरिएको उचाइ ८८४८.८६ मिटर घोषणा गरे।

46. अङ्ग्रेज-नेपाल युद्धमा नालापानी किल्लाको रक्षा गर्दै ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीको विशाल फौजविरुद्ध बहादुरी देखाउने नेपाली राष्ट्रिय विभूति को हुन्?

क) बलभद्र कुँवर ख) अमरसिंह थापा ग) भक्ति थापा घ) भीमसेन थापा

व्याख्या: कप्तान बलभद्र कुँवरले १८१४ मा नालापानी (खलङ्गा किल्ला) को रक्षाको नेतृत्व गरे, जसको लागि ब्रिटिस कमान्डरहरूले समेत उहाँको साहसको सम्मान गरे।

47. नागरिकहरू, विशेषगरी विद्यार्थीहरूले राष्ट्रिय झण्डा र राष्ट्रिय गान जस्ता प्रतीकहरूको सम्मान किन गर्नुपर्छ?

क) किनभने यिनीहरूले सम्पूर्ण नेपालीहरूको साझा पहिचान, ऐतिहासिक सङ्घर्ष, सार्वभौमसत्ता र भावनात्मक एकताको प्रतिनिधित्व गर्छन्। ख) किनभने राष्ट्रिय गान नगाएमा स्वतः १० वर्षको जेल सजाय हुन्छ। ग) किनभने यी प्रतीकहरू निजी विदेशी व्यावसायिक संस्थाहरूको स्वामित्वमा छन्। घ) किनभने तिनीहरू नेपाल सैन्य शक्तिमा अन्य सबै देशहरू भन्दा उच्च छ भनेर देखाउन डिजाइन गरिएका हुन्।

व्याख्या: राष्ट्रिय प्रतीकहरू देशको स्वतन्त्रता, इतिहास र एकताको पवित्र चिह्न हुन्।

48. नेपालको धार्मिक सहिष्णुताको प्रतीक मानिने र युनेस्को (UNESCO) विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत काठमाडौँका प्रसिद्ध बौद्ध स्तुपहरू कुन हुन्?

क) स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ ख) सूर्यविनायक ग) बुढानीलकण्ठ घ) दक्षिणकाली

व्याख्या: स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ काठमाडौँका प्राचीन, भव्य स्तुपहरू हुन्, जसलाई युनेस्कोले मान्यता दिएको छ र बौद्ध तथा हिन्दू दुवैले दर्शन गर्छन्।

49. वीर सरदार भक्ति थापाले रक्षा गरेको पश्चिम नेपालको कुन ऐतिहासिक किल्ला नेपाली वीरता र राष्ट्रिय गौरवको प्रमाण हो?

क) मलाउँ किल्ला ख) सिन्धुलीगढी ग) मकवानपुरगढी घ) नागार्जुनगढी

व्याख्या: सरदार भक्ति थापाले १८१५ मा देउथल (मलाउँ किल्ला नजिक) मा जनरल अक्टरलोनीको नेतृत्वमा रहेको ब्रिटिस सेना विरुद्ध आफ्नो अन्तिम वीरगती प्राप्त गर्ने युद्ध लडेका थिए।

50. नेपालको राष्ट्रिय साङ्गीतिक गौरव र मौलिक लोकबाजाको प्रतिनिधित्व गर्ने, तार र रेटेर बजाइने परम्परागत बाजा कुन हो?

क) सारङ्गी ख) सितार ग) गिटार घ) तबला

व्याख्या: सारङ्गी एक परम्परागत नेपाली चार-तारे बाजा हो जुन मुख्यतया गन्धर्व समुदायले बजाउँछन्।

एकाइ २: विकास र विकासका पूर्वाधार (प्रश्न ५१ – १००)

51. मानव विकास सूचकाङ्क (HDI) को अवधारणा कुन अर्थशास्त्रीले प्रतिपादन गरेका हुन्?

क) अमर्त्य सेन ख) महबुब उल हक ग) एडम स्मिथ घ) कार्ल मार्क्स

व्याख्या: पाकिस्तानी अर्थशास्त्री महबुब उल हकले सन् १९९० मा मानव विकास सूचकाङ्कको अवधारणा प्रतिपादन गरेका हुन्।

52. मानव विकास सूचकाङ्क मापन गर्ने मुख्य ३ आधारहरू के-के हुन्?

क) आयु, शिक्षा र आय ख) रोजगारी, कृषि र उद्योग ग) सडक, विद्युत् र सञ्चार घ) गरिबी, जनसङ्ख्या र बसाइँसराइ

व्याख्या: HDI को मापन प्रतिव्यक्ति आय (आय), साक्षरता दर (शिक्षा), र जन्मदाको अपेक्षित आयु (आयु) को आधारमा गरिन्छ।

53. संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP)ले कुन वर्षदेखि मानव विकास प्रतिवेदन प्रकाशन गर्न थालेको हो?

क) सन् १९८० ख) सन् १९८५ ग) सन् १९९० घ) सन् १९९५

व्याख्या: सन् १९९० देखि UNDP ले विश्वव्यापी रूपमा मानव विकास प्रतिवेदन (Human Development Report) निरन्तर प्रकाशन गर्दै आएको छ।

54. मानव विकास सूचकाङ्कको अधिकतम र न्यूनतम मान (Value) कति हुन्छ?

क) १ देखि १०० सम्म ख) ० देखि १ सम्म ग) -१ देखि १ सम्म घ) १० देखि १०० सम्म

व्याख्या: HDI को मान सधैँ ० र १ को बिचमा हुन्छ। १ ले उच्चतम र ० ले निम्नतम मानव विकास को स्तर जनाउँछ।

55. प्रतिव्यक्ति आय (Per Capita Income) कसरी निकालिन्छ?

क) कुल राष्ट्रिय आयलाई कुल जनसङ्ख्याले गुणन गरेर ख) कुल राष्ट्रिय आयलाई कुल जनसङ्ख्याले भाग गरेर ग) कुल गार्हस्थ्य उत्पादनलाई कुल निर्यातले भाग गरेर घ) कुल जनसङ्ख्यालाई कुल आयले भाग गरेर

व्याख्या: कुनै पनि देशको एक वर्षको कुल राष्ट्रिय आयलाई त्यस देशको कुल जनसङ्ख्याले भाग गर्दा प्रतिव्यक्ति आय निस्कन्छ।

56. मानव विकास सूचकाङ्कका आधारमा सार्क (SAARC) राष्ट्रहरूमध्ये सामान्यतया सबैभन्दा उच्च स्थानमा कुन देश रहेको छ?

क) नेपाल ख) भारत ग) श्रीलङ्का घ) अफगानिस्तान

व्याख्या: शिक्षा, स्वास्थ्य र आयस्तर राम्रो भएको कारण श्रीलङ्का (र मालदिभ्स) सार्क राष्ट्रहरूमध्ये मानव विकास सूचकाङ्कमा अगाडि छन्।

57. नेपाल मानव विकास सूचकाङ्कको कुन श्रेणीमा पर्दछ?

क) अति उच्च मानव विकास ख) उच्च मानव विकास ग) मध्यम मानव विकास घ) न्यून मानव विकास

व्याख्या: नेपाल हालको सूचकाङ्क अनुसार मध्यम मानव विकास (Medium Human Development) भएको देशको श्रेणीमा पर्दछ।

58. ‘दिगो विकास’ (Sustainable Development) को अवधारणा कुन आयोगको प्रतिवेदनबाट सुरु भएको मानिन्छ?

क) ब्रुन्टल्यान्ड आयोग (Brundtland Commission) ख) योजना आयोग ग) मानवाधिकार आयोग घ) विश्व बैङ्क आयोग

व्याख्या: सन् १९८७ मा नर्वेकी प्रधानमन्त्री ग्रो हार्लेम ब्रुन्टल्यान्डको अध्यक्षतामा गठित आयोगले दिगो विकासको अवधारणा ल्याएको हो।

59. ब्रुन्टल्यान्ड आयोगले सन् १९८७ मा प्रकाशन गरेको प्रतिवेदनको नाम के थियो?

क) हाम्रो पृथ्वी (Our Earth) ख) हाम्रो साझा भविष्य (Our Common Future) ग) दिगो संसार (Sustainable World) घ) विकास र वातावरण (Dev & Env)

व्याख्या: यस प्रतिवेदनको नाम ‘Our Common Future’ (हाम्रो साझा भविष्य) थियो जसले पहिलोपटक दिगो विकासलाई परिभाषित गर्‍यो।

60. भावी पुस्ताको आवश्यकता पूर्ति गर्ने क्षमतामा ह्रास नआउने गरी वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूर्ति गर्नुलाई के भनिन्छ?

क) तीव्र विकास ख) सन्तुलित विकास ग) दिगो विकास घ) आर्थिक विकास

व्याख्या: यो दिगो विकासको सबैभन्दा सर्वमान्य र आधिकारिक परिभाषा हो।

61. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०१५ मा पारित गरेको दिगो विकास लक्ष्य (SDGs) मा कतिवटा लक्ष्यहरू निर्धारण गरिएका छन्?

क) ८ वटा ख) १५ वटा ग) १७ वटा घ) २० वटा

व्याख्या: सन् २०१५ देखि २०३० सम्मका लागि प्राप्त गर्न १७ वटा दिगो विकास लक्ष्यहरू (Sustainable Development Goals) तोकिएका छन्।

62. दिगो विकास लक्ष्यहरूको समयावधि कुन हो?

क) सन् २००० देखि २०१५ सम्म ख) सन् २०१५ देखि २०३० सम्म ग) सन् २०२० देखि २०३५ सम्म घ) सन् २०२५ देखि २०४० सम्म

व्याख्या: विश्वभर गरिबी अन्त्य गर्ने र पृथ्वीको संरक्षण गर्ने उद्देश्यले सन् २०१५ देखि २०३० सम्मको १५ वर्षे कार्ययोजना लागू गरिएको छ।

63. दिगो विकास लक्ष्यको लक्ष्य नम्बर १ (Goal 1) ले कुन विषयलाई समेट्छ?

क) गुणस्तरीय शिक्षा ख) लैङ्गिक समानता ग) सबै प्रकारका गरिबीको अन्त्य घ) जलवायु कार्य

व्याख्या: No Poverty (सबैतिर सबै प्रकारका गरिबीको अन्त्य गर्ने) दिगो विकासको पहिलो लक्ष्य हो।

64. पृथ्वीको ‘वहन क्षमता’ (Carrying Capacity) को सिद्धान्त कुन विकाससँग सम्बन्धित छ?

क) पूर्वाधार विकास ख) औद्योगिक विकास ग) दिगो विकास घ) सहरी विकास

व्याख्या: प्रकृतिले धान्न सक्ने सीमाभित्र रहेर प्राकृतिक स्रोतसाधनको उपयोग गर्नु नै वहन क्षमताको सिद्धान्त हो, जुन दिगो विकासको आधार हो।

65. दिगो विकासका तीन मुख्य स्तम्भहरू के-के हुन्?

क) आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय ख) कृषि, उद्योग र व्यापार ग) शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगार घ) सडक, खानेपानी र बिजुली

व्याख्या: दिगो विकासले आर्थिक वृद्धि, सामाजिक समावेशीकरण र वातावरणीय संरक्षण यी तीन कुराको सन्तुलन खोज्छ।

66. वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न कुन ऊर्जाको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ?

क) जीवाश्म इन्धन (पेट्रोलियम पदार्थ) ख) दाउरा र कोइला ग) वैकल्पिक तथा नवीकरणीय ऊर्जा घ) आणविक ऊर्जा

व्याख्या: सौर्य ऊर्जा, वायु ऊर्जा, जलविद्युत् जस्ता नवीकरणीय ऊर्जाले वातावरण प्रदूषण कम गरी दिगो विकासमा मद्दत गर्छन्।

67. नेपालको संविधानअनुसार विकास निर्माणका कार्यहरू सञ्चालन गर्न कति तहका सरकारको व्यवस्था छ?

क) दुई तह (सङ्घ र प्रदेश) ख) तीन तह (सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय) ग) चार तह घ) पाँच तह

व्याख्या: नेपालमा सङ्घीय संरचना अनुसार सङ्घीय (केन्द्रीय), प्रादेशिक र स्थानीय गरी ३ तहका सरकारहरू रहेका छन्।

68. राष्ट्रिय स्तरका ठूला राजमार्ग, रेलमार्ग र मेगा प्रोजेक्ट निर्माण गर्ने जिम्मेवारी कुन सरकारको हो?

क) सङ्घीय सरकार ख) प्रदेश सरकार ग) स्थानीय सरकार घ) जिल्ला समन्वय समिति

व्याख्या: संविधानको अनुसूची ५ अनुसार राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय महत्त्वका ठूला पूर्वाधारहरू निर्माण गर्ने अधिकार सङ्घीय सरकारको हो।

69. आधारभूत स्वास्थ्य, सरसफाइ र आधारभूत शिक्षाको व्यवस्थापन गर्ने जिम्मेवारी मुख्यतया कुन सरकारलाई दिइएको छ?

क) सङ्घीय सरकार ख) प्रदेश सरकार ग) स्थानीय सरकार घ) सबैको साझा अधिकार

व्याख्या: संविधानको अनुसूची ८ अनुसार आधारभूत शिक्षा र स्वास्थ्य स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका) को एकल अधिकारभित्र पर्दछ।

70. सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबीच राजस्वको बाँडफाँड गर्ने ढाँचा निर्धारण कुन आयोगले गर्दछ?

क) राष्ट्रिय योजना आयोग ख) राष्ट्रिय प्राकृतिक स्रोत तथा वित्त आयोग ग) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग घ) लोक सेवा आयोग

व्याख्या: यस आयोगले तीनवटै तहका सरकारबीच राजस्व र अनुदानको न्यायोचित वितरण गर्ने काम गर्दछ।

71. केन्द्र सरकारले तल्ला तहका सरकारलाई दिने वित्तीय अनुदान कति प्रकारका हुन्छन्?

क) दुई प्रकारका ख) तीन प्रकारका ग) चार प्रकारका घ) पाँच प्रकारका

व्याख्या: नेपालमा समानीकरण अनुदान, ससर्त अनुदान, समपूरक अनुदान र विशेष अनुदान गरी ४ प्रकारका वित्तीय अनुदान दिइन्छ।

72. स्थानीय तहलाई आफ्नो आवश्यकता अनुसार खर्च गर्न दिइने बिनासर्तको अनुदानलाई के भनिन्छ?

क) ससर्त अनुदान ख) समानीकरण अनुदान ग) समपूरक अनुदान घ) विशेष अनुदान

व्याख्या: समानीकरण अनुदान (Equalization Grant) स्थानीय तहले आफ्नो बजेट बनाएर स्वतन्त्र रूपमा खर्च गर्न पाउने अनुदान हो।

73. कुनै निश्चित आयोजना कार्यान्वयन गर्नका लागि तोकेरै पठाइने अनुदानलाई के भनिन्छ?

क) समानीकरण अनुदान ख) ससर्त अनुदान ग) समपूरक अनुदान घ) विशेष अनुदान

व्याख्या: ससर्त अनुदान (Conditional Grant) सङ्घले तोकेको क्षेत्र र कार्यक्रममा मात्र खर्च गर्न पाइन्छ।

74. केन्द्रिकृत विकास प्रणालीको विकल्पमा ल्याइएको, स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोग स्थानीय जनताले नै गर्ने प्रणाली कुन हो?

क) विकेन्द्रीकरण तथा सङ्घीयता ख) निजीकरण ग) भूमण्डलीकरण घ) एकात्मक प्रणाली

व्याख्या: सङ्घीयता र विकेन्द्रीकरणले शक्तिको बाँडफाँड गरी विकासमा स्थानीय जनताको प्रत्यक्ष सहभागिता सुनिश्चित गर्दछ।

75. नेपालमा ‘राष्ट्रिय गौरवका आयोजना’ (National Pride Projects) को अवधारणा किन ल्याइएको हो?

क) देशको आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणमा द्रुत प्रभाव पार्न ख) विदेशी कामदारलाई रोजगारी दिन ग) साना गाउँका सडक मर्मत गर्न घ) जनसङ्ख्या वृद्धि नियन्त्रण गर्न

व्याख्या: देशको कायापलट गर्न सक्ने रणनीतिक महत्त्वका ठूला आयोजनाहरूलाई स्रोतको कमी नहुने गरी राष्ट्रिय गौरवका आयोजना घोषणा गरिएको हो।

76. हाल नेपालमा सामान्यतया कतिवटा आयोजनाहरूलाई राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाका रूपमा वर्गीकरण गरिएको छ?

क) १५ वटा ख) २१ वटा ग) २४ वटा घ) ५० वटा

व्याख्या: नेपाल सरकारले हालसम्म २४ वटा आयोजनाहरूलाई (अद्यावधिक विवरण अनुसार) राष्ट्रिय गौरवका आयोजनाका रूपमा तोकेको छ।

77. ४५६ मेगावाट क्षमताको ‘माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत् आयोजना’ कुन जिल्लामा अवस्थित छ?

क) सिन्धुपाल्चोक ख) दोलखा ग) रसुवा घ) मनाङ

व्याख्या: स्वदेशी लगानीमा निर्माण सम्पन्न भएको यो सबैभन्दा ठूलो जलविद्युत् आयोजना दोलखा जिल्लामा पर्दछ।

78. काठमाडौँ उपत्यकामा खानेपानीको समस्या समाधान गर्न कुन राष्ट्रिय गौरवको आयोजना निर्माण गरिएको छ?

क) सिक्टा सिँचाइ आयोजना ख) मेलम्ची खानेपानी आयोजना ग) बबई डाइभर्सन आयोजना घ) सुनकोसी मरिन डाइभर्सन

व्याख्या: सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची नदीको पानी सुरुङमार्फत ल्याई काठमाडौँमा वितरण गर्ने यो महत्त्वपूर्ण आयोजना हो।

79. नेपाली सेनाद्वारा निर्माण कार्य भइरहेको ‘काठमाडौँ-तराई/मधेस द्रुतमार्ग’ (Fast Track) को अनुमानित लम्बाइ कति छ?

क) ५०.५ किलोमिटर ख) ७२.५ किलोमिटर ग) ९५ किलोमिटर घ) ११० किलोमिटर

व्याख्या: ललितपुरको खोकनादेखि बाराको निजगढसम्म जोड्ने यस द्रुतमार्गको लम्बाइ करिब ७२.५ किमी रहेको छ।

80. काठमाडौँ-तराई द्रुतमार्गले कुन-कुन ठाउँलाई जोड्ने लक्ष्य राखेको छ?

क) काठमाडौँदेखि वीरगन्ज ख) खोकना (ललितपुर) देखि निजगढ (बारा) ग) काठमाडौँदेखि जनकपुर घ) बल्खुदेखि हेटौँडा

व्याख्या: यसले सङ्घीय राजधानी काठमाडौँलाई तराईको बारा (निजगढ) सँग छोटो दूरीमा जोड्दछ।

81. तराईका जिल्लाहरूलाई पूर्वदेखि पश्चिमसम्म जोड्ने राष्ट्रिय गौरवको सडक आयोजना कुन हो?

क) मध्यपहाडी लोकमार्ग ख) हुलाकी राजमार्ग ग) मदन भण्डारी राजमार्ग घ) पूर्व-पश्चिम राजमार्ग

व्याख्या: हुलाकी राजमार्गले तराई/मधेसका दक्षिणी भेगका बस्तीहरूलाई पूर्व-पश्चिम जोड्ने काम गर्छ।

82. पाँचथरको चियोभञ्ज्याङदेखि बैतडीको झुलाघाटसम्म पहाडी जिल्लाहरू जोड्ने राजमार्ग कुन हो?

क) पुष्पलाल (मध्यपहाडी) लोकमार्ग ख) हुलाकी राजमार्ग ग) बी.पी. राजमार्ग घ) कर्णाली राजमार्ग

व्याख्या: मध्यपहाडी लोकमार्ग (पुष्पलाल लोकमार्ग) ले नेपालका पहाडी क्षेत्रका २६ वटा जिल्लाहरूलाई जोड्छ।

83. सिक्टा सिँचाइ आयोजना (Sikta Irrigation Project) कुन जिल्लामा निर्माणाधीन छ?

क) कैलाली ख) बाँके ग) बर्दिया घ) दाङ

व्याख्या: राप्ती नदीको पानी प्रयोग गरी बाँके जिल्लाका कृषियोग्य भूमिमा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउने यो राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो।

84. नेपालमा पहिलोपटक ‘टनेल बोरिङ मेसिन’ (TBM) प्रविधिको प्रयोग कुन आयोजनामा गरिएको थियो?

क) मेलम्ची खानेपानी आयोजना ख) भेरी-बबई डाइभर्सन बहुउद्देश्यीय आयोजना ग) माथिल्लो तामाकोसी आयोजना घ) काठमाडौँ तराई द्रुतमार्ग

व्याख्या: भेरी नदीको पानी बबई नदीमा खसालेर सिँचाइ र विद्युत् निकाल्ने यस आयोजनामा छिटो सुरुङ खन्न TBM मेसिन प्रयोग गरिएको थियो।

85. बुढीगण्डकी जलविद्युत् आयोजनाको अनुमानित उत्पादन क्षमता कति मेगावाट रहेको छ?

क) ४५६ मेगावाट ख) ७५० मेगावाट ग) १२०० मेगावाट घ) ९०० मेगावाट

व्याख्या: गोरखा र धादिङको सिमानामा पर्ने जलाशययुक्त बुढीगण्डकी आयोजनाको क्षमता १२०० मेगावाट रहेको छ।

86. गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल कुन ठाउँमा निर्माण सम्पन्न भएको छ?

क) काठमाडौँ ख) पोखरा ग) भैरहवा (रुपन्देही) घ) निजगढ (बारा)

व्याख्या: लुम्बिनीको पर्यटन प्रवर्धन गर्न र अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि भैरहवामा यो विमानस्थल निर्माण गरिएको हो।

87. रानी जमरा कुलरिया सिँचाइ आयोजना कुन जिल्लामा पर्दछ?

क) कञ्चनपुर ख) कैलाली ग) बर्दिया घ) सुर्खेत

व्याख्या: कर्णाली नदीको पानीबाट कैलाली जिल्लामा सिँचाइ सुविधा पुर्‍याउने यो कृषकहरूद्वारा सुरु गरिएको ऐतिहासिक आयोजना हो।

88. लुम्बिनी क्षेत्र विकास कोष कुन प्रकारको आयोजना अन्तर्गत पर्दछ?

क) विदेशी आयोजना ख) प्रदेश स्तरीय आयोजना ग) राष्ट्रिय गौरवको आयोजना घ) स्थानीय आयोजना

व्याख्या: भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीको बृहत्तर विकासका लागि यसलाई राष्ट्रिय गौरवको आयोजनामा समावेश गरिएको छ।

89. पश्चिम सेती जलविद्युत् आयोजना (West Seti) मुख्यतया कुन प्रदेशमा पर्दछ?

क) कर्णाली प्रदेश ख) सुदूरपश्चिम प्रदेश ग) लुम्बिनी प्रदेश घ) गण्डकी प्रदेश

व्याख्या: ७५० मेगावाट क्षमताको यो जलाशययुक्त आयोजना सुदूरपश्चिम प्रदेशका डोटी, डडेलधुरा र बैतडी जिल्ला आसपास पर्दछ।

90. नेपालका उत्तर-दक्षिण जोड्ने प्रमुख कोरिडोरहरू (Corridors) कुन-कुन हुन्?

क) कोसी, कालिगण्डकी र कर्णाली कोरिडोर ख) मेची, बागमती र नारायणी कोरिडोर ग) सगरमाथा, लुम्बिनी र सेती कोरिडोर घ) जनकपुर, पोखरा र सुर्खेत कोरिडोर

व्याख्या: यी तीनवटै कोरिडोरहरू राष्ट्रिय गौरवका सडक आयोजना हुन् जसले भारतीय सिमानादेखि चिनियाँ सिमानासम्म जोड्छन्।

91. सुनकोसी-मरिन डाइभर्सन आयोजनाको मुख्य उद्देश्य के हो?

क) काठमाडौँमा खानेपानी ल्याउने ख) सुनकोसीको पानी मरिन नदीमा खसाली तराईमा सिँचाइ गर्ने ग) जलविद्युत् मात्र उत्पादन गर्ने घ) भारततर्फ पानी निर्यात गर्ने

व्याख्या: यसले सुनकोसीको पानी टनेल मार्फत बागमती (मरिन) मा मिसाएर सिन्धुली, सर्लाही, महोत्तरी, रौतहट आदि जिल्लामा सिँचाइ र विद्युत् उत्पादन गर्छ।

92. कुन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल राष्ट्रिय गौरवको आयोजनाअन्तर्गत निर्माण सम्पन्न भई सञ्चालनमा आएको छ?

क) पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल ख) विराटनगर विमानस्थल ग) नेपालगन्ज विमानस्थल घ) भरतपुर विमानस्थल

व्याख्या: पर्यटकीय सहर पोखरामा निर्माण सम्पन्न भएको पोखरा क्षेत्रीय अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो।

93. पशुपति क्षेत्र विकास कोषको मुख्य कार्य के हो?

क) नयाँ मन्दिरहरू निर्माण गर्ने ख) पशुपतिनाथ क्षेत्रको बृहत्तर गुरुयोजना निर्माण तथा संरक्षण गर्ने ग) बागमती नदीको विद्युत् उत्पादन गर्ने घ) काठमाडौँको खानेपानी व्यवस्थापन गर्ने

व्याख्या: यो पनि एक राष्ट्रिय गौरवको आयोजना हो जसले युनेस्को सम्पदा सूचीमा रहेको पशुपति क्षेत्रको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्वको संरक्षण गर्छ।

94. सङ्घर्यात्मा स्थानीय स्रोतसाधनको परिचालन गर्दा ध्यान दिनुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो?

क) सबै स्रोत केन्द्रमा पठाउने ख) वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्दै स्थानीय जनताको आवश्यकता पूरा गर्ने ग) वनजङ्गल पूर्ण रूपमा फँडानी गर्ने घ) करको दर अत्यधिक बढाउने

व्याख्या: स्थानीय स्रोतको प्रयोग गर्दा दिगो विकासको सिद्धान्त अपनाई वातावरण संरक्षण र जनसहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

95. सङ्घीय शासन प्रणालीमा ‘समपूरक अनुदान’ (Matching Grant) को अर्थ के हो?

क) विना कुनै सर्त दिइने रकम ख) कुनै आयोजनामा प्रदेश वा स्थानीय तहले गर्ने लगानीमा केन्द्र सरकारले थप गरिदिने साझेदारी रकम ग) कर्मचारीको तलब खान दिइने रकम घ) विदेशी दातृ निकायले सिधै गाउँपालिकालाई दिने रकम

व्याख्या: कुनै निश्चित परियोजनामा स्थानीय वा प्रदेश सरकारले ५०% बेहोरेमा बाँकी ५०% केन्द्रले बेहोर्ने जस्ता साझेदारीलाई समपूरक अनुदान भनिन्छ।

96. नेपालमा विकास प्रशासनलाई प्रभावकारी बनाउन कुन सिद्धान्त अपनाइएको छ?

क) सन्तुलित क्षेत्रीय विकास ख) एकात्मक शासन ग) निजी एकाधिकार घ) पूर्ण नियन्त्रित अर्थतन्त्र

व्याख्या: सबै प्रदेश र क्षेत्रको समानुपातिक विकास होस् भनेर नेपालले सन्तुलित क्षेत्रीय विकास र सङ्घीयताको मोडेल अपनाएको छ।

97. राष्ट्रिय गौरवका आयोजना तोकिएको समयमै सम्पन्न हुन नसक्नुको मुख्य कारण कुन हो?

क) बजेटको अत्यधिक अभाव मात्र ख) जग्गा प्राप्तिमा विवाद, निर्माण सामग्रीको अभाव र कमजोर व्यवस्थापन ग) जनताले काम गर्न नचाहेर घ) विदेशी सहयोग पूर्ण रूपमा रोकिएर

व्याख्या: मुआब्जा विवाद, वन कटानी स्वीकृतिमा ढिलाइ, सुशासनको कमी र ठेकेदारको लापरबाहीले आयोजनाहरू ढिला हुने गरेका छन्।

98. विकासको अर्थशास्त्रमा ‘मानव पुँजी’ (Human Capital) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) बैङ्कमा रहेको पैसा ख) देशमा रहेको सुनचाँदी ग) मानिसमा रहेको शिक्षा, सिप, स्वास्थ्य र क्षमता घ) कलकारखानाका मेसिनहरू

व्याख्या: दक्ष, स्वस्थ र शिक्षित जनशक्ति नै मानव पुँजी हो, जसले विकासको गतिलाई तीव्रता दिन्छ।

99. औद्योगिक विकास र भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्दा अनिवार्य रूपमा गर्नुपर्ने वातावरणीय अध्ययनलाई के भनिन्छ?

क) आर्थिक सम्भाव्यता अध्ययन ख) वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) ग) सामाजिक जनसाङ्ख्यिक अध्ययन घ) राजनीतिक प्रभाव मूल्याङ्कन

व्याख्या: EIA (Environmental Impact Assessment) ले आयोजनाले वातावरणमा पार्ने असर र त्यसको न्यूनीकरणका उपायहरू पहिल्याउँछ।

100. नेपालको संविधानको कुन भागमा राज्यको संरचना र राज्यशक्तिको बाँडफाँडको व्यवस्था गरिएको छ?

क) भाग ३ ख) भाग ४ ग) भाग ५ घ) भाग ६

व्याख्या: संविधानको भाग ५ मा राज्यको संरचना सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह गरी ३ तहको हुने र शक्तिको बाँडफाँड हुने व्यवस्था छ।

एकाइ ३: हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता (प्रश्न १०१ – १५०)

101. हाम्रा ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्त्वका क्षेत्र, कला, र संस्कृतिलाई समग्रमा के भनिन्छ?

क) पर्यटन ख) सम्पदा ग) संस्कृति घ) पुरातत्त्व

व्याख्या: ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्त्वका क्षेत्र र भौतिक/अभौतिक कला संस्कृतिहरूलाई सम्पदा (Heritage) भनिन्छ।

102. तलका मध्ये कुन ‘मूर्त सम्पदा’ (Tangible Heritage) को उदाहरण हो?

क) पूजा गर्ने विधि ख) योमरी बनाउने तरिका ग) मठमन्दिर र गुम्बाहरू घ) विभिन्न चाडपर्वका संस्कार

व्याख्या: छुन र देख्न सकिने भौतिक संरचनाहरू जस्तै मठमन्दिर, मस्जिद, गुम्बा आदि मूर्त सम्पदा हुन्।

103. कुनै कला, सिप वा संस्कार पुस्तान्तरण हुँदै जाने तर त्यसलाई भौतिक रूपमा छुन नसकिने सम्पदालाई के भनिन्छ?

क) मूर्त सम्पदा ख) प्राकृतिक सम्पदा ग) अमूर्त सम्पदा घ) ऐतिहासिक सम्पदा

व्याख्या: संस्कार, पूजा विधि, कथा, भाषा र सिपहरू अमूर्त (Intangible) सम्पदा हुन्।

104. युनेस्को (UNESCO) को विश्व सम्पदा सूचीमा नेपालका कतिवटा सम्पदाहरू सूचीकृत भएका छन्?

क) ८ वटा ख) १० वटा ग) १२ वटा घ) १५ वटा

व्याख्या: नेपालका ४ वटा (काठमाडौँ उपत्यकाका ७ वटालाई एउटै मानेर, लुम्बिनी, सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज) गरी जम्मा १० वटा सम्पदा सूचीकृत छन्।

105. नेपालका प्राकृतिक सम्पदाअन्तर्गत युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत भएका सम्पदा कुन-कुन हुन्?

क) रारा र फोक्सुण्डो ताल ख) सगरमाथा र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज ग) बर्दिया र शिवपुरी निकुञ्ज घ) कोसी टप्पु र अन्नपूर्ण क्षेत्र

व्याख्या: सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९७९) र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९८४) विश्व प्राकृतिक सम्पदा सूचीमा परेका हुन्।

106. काठमाडौँ उपत्यकाका कतिवटा सांस्कृतिक सम्पदालाई युनेस्कोले एउटै समूहमा राखेर विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको छ?

क) ३ वटा ख) ५ वटा ग) ७ वटा घ) ९ वटा

व्याख्या: काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्रका साथै पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ, स्वयम्भूनाथ र चाँगुनारायण गरी ७ वटा सम्पदा यसमा पर्छन्।

107. लुम्बिनीलाई युनेस्कोले कुन वर्ष विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरेको थियो?

क) सन् १९७९ ख) सन् १९८४ ग) सन् १९९७ घ) सन् २००६

व्याख्या: भगवान् बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीलाई युनेस्कोले सन् १९९७ मा विश्व सांस्कृतिक सम्पदा सूचीमा समावेश गरेको हो।

108. पाटन दरबार क्षेत्रमा रहेको प्रसिद्ध कृष्ण मन्दिर कुन वास्तुकला शैलीमा निर्माण गरिएको छ?

क) प्यागोडा शैली ख) शिखर शैली ग) स्तुप शैली घ) राजपूत शैली

व्याख्या: ढुङ्गाबाट निर्मित २१ गजुर भएको पाटनको कृष्ण मन्दिर शिखर शैली (Shikhara style) को उत्कृष्ट नमुना हो।

109. भक्तपुरको प्रसिद्ध ङातापोल (पाँचतले) मन्दिर कुन राजाको पालामा निर्माण भएको हो?

क) प्रताप मल्ल ख) सिद्धिनरसिंह मल्ल ग) भूपतीन्द्र मल्ल घ) योगनरसिंह मल्ल

व्याख्या: प्यागोडा शैलीको यो उत्कृष्ट मन्दिर राजा भूपतीन्द्र मल्लको शासनकालमा निर्माण भएको हो।

110. हनुमानढोका दरबार क्षेत्रमा रहेको ‘कालभैरव’को मूर्ति कुन मल्ल राजाले स्थापना गरेका हुन्?

क) प्रताप मल्ल ख) जयस्थिति मल्ल ग) अंशुवर्मा घ) मानदेव

व्याख्या: काठमाडौँका राजा प्रताप मल्लले हनुमानढोका दरबार अगाडि कालभैरवको विशाल मूर्ति स्थापना गराएका हुन्।

111. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई कहिले विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत गरियो?

क) सन् १९७९ ख) सन् १९८४ ग) सन् १९९७ घ) सन् १९८७

व्याख्या: सन् १९७९ मा काठमाडौँ उपत्यकाका सम्पदाहरूसँगै सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई पनि विश्व सम्पदा सूचीमा राखिएको थियो।

112. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज मुख्यतया कुन दुर्लभ वन्यजन्तुको संरक्षणका लागि विश्व प्रसिद्ध छ?

क) हिउँ चितुवा ख) एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ ग) हात्ती घ) जङ्गली कुकुर

व्याख्या: एकसिङ्गे गैँडा र पाटे बाघ जस्ता लोपोन्मुख जनावरहरूको सफल संरक्षणका लागि चितवन निकुञ्ज चिनिन्छ।

113. वास्तुकलाको ‘स्तुप शैली’ (Stupa Architecture) सँग सम्बन्धित सम्पदा कुन हो?

क) चाँगुनारायण मन्दिर ख) स्वयम्भूनाथ ग) पशुपतिनाथ घ) कृष्ण मन्दिर

व्याख्या: स्वयम्भूनाथ र बौद्धनाथ नेपालका उत्कृष्ट स्तुप (चैत्य) शैलीका बौद्ध वास्तुकलाका नमुना हुन्।

114. नेपालको सबैभन्दा पुरानो प्रामाणिक मन्दिर मानिने र लिच्छविकालमा निर्माण भएको मन्दिर कुन हो?

क) चाँगुनारायण ख) पशुपतिनाथ ग) तलेजु भवानी घ) कृष्ण मन्दिर

व्याख्या: भक्तपुरमा अवस्थित चाँगुनारायण मन्दिरलाई नेपालको सबैभन्दा पुरानो प्रामाणिक प्यागोडा मन्दिर मानिन्छ, जुन लिच्छवि राजा मानदेवसँग जोडिएको छ।

115. नेपालका लोक र शास्त्रीय कलालाई मुख्यतया कुन-कुन भागमा विभाजन गरिन्छ?

क) गायन र वादन ख) वास्तुकला, मूर्तिकला र चित्रकला ग) कविता र निबन्ध घ) नृत्य र सङ्गीत

व्याख्या: नेपाली कलालाई मुख्य रूपमा वास्तुकला (Architecture), मूर्तिकला (Sculpture), र चित्रकला (Painting) गरी तीन भागमा वर्गीकरण गरिन्छ।

116. छानाहरू एकमाथि अर्को गर्दै खप्टिएर बनाइने मन्दिरको वास्तुकला शैलीलाई के भनिन्छ?

क) शिखर शैली ख) प्यागोडा शैली ग) चैत्य शैली घ) युरोपेली शैली

व्याख्या: यसरी छाना खप्टिएर बनाइने शैलीलाई प्यागोडा (Pagoda style) भनिन्छ, जुन नेपालको मौलिक वास्तुकला मानिन्छ।

117. थङ्का (Thangka) कुन कलासँग सम्बन्धित छ?

क) वास्तुकला ख) मूर्तिकला ग) चित्रकला घ) काष्ठकला

व्याख्या: थङ्का कपडामा बौद्ध दर्शन र देवीदेवताका चित्र कोर्ने परम्परागत नेपाली-तिब्बती चित्रकला हो।

118. नेपालमा ‘प्रजातन्त्र दिवस’ (Democracy Day) कहिले मनाइन्छ?

क) फागुन ७ ख) वैशाख ११ ग) जेठ १५ घ) असोज ३

व्याख्या: वि.सं. २००७ फागुन ७ गते राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भएको सम्झनामा फागुन ७ मा प्रजातन्त्र दिवस मनाइन्छ।

119. नेपालमा ‘गणतन्त्र दिवस’ (Republic Day) कहिले मनाइन्छ?

क) फागुन ७ ख) वैशाख ११ ग) जेठ १५ घ) असोज ३

व्याख्या: वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको दिनको सम्झनामा यो दिवस मनाइन्छ।

120. नेपालमा ‘संविधान दिवस’ (Constitution Day) कहिले मनाइन्छ?

क) जेठ १५ ख) असोज ३ ग) फागुन ७ घ) मङ्सिर ४

व्याख्या: वि.सं. २०७२ असोज ३ गते नेपालको वर्तमान संविधान जारी भएको ऐतिहासिक दिनको अवसरमा संविधान दिवस मनाइन्छ।

121. नेपालमा ‘सहिद दिवस’ (Martyrs’ Day) कुन महिनामा मनाइन्छ?

क) पुस १६ ख) माघ १६ ग) फागुन ७ घ) चैत २४

व्याख्या: राणा शासनविरुद्ध लड्ने चार सहिदहरू (शुक्रराज, धर्मभक्त, दशरथ, गङ्गालाल) को सम्झनामा प्रत्येक वर्ष माघ १६ गते सहिद दिवस मनाइन्छ।

122. नेपालमा ‘लोकतन्त्र दिवस’ कहिले मनाइन्छ?

क) वैशाख ११ ख) फागुन ७ ग) जेठ १५ घ) चैत २४

व्याख्या: २०६२/०६३ को जनआन्दोलन सफल भई २०६३ वैशाख ११ गते संसद् पुनर्स्थापना भएको दिनलाई लोकतन्त्र दिवसको रूपमा मनाइन्छ।

123. फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल (Florence Nightingale) लाई कुन उपनामले चिनिन्छ?

क) लेडी विथ द ल्याम्प ख) मदर अफ पिस ग) आइरन लेडी घ) एन्जल अफ मर्सी

व्याख्या: क्रिमियन युद्धमा घाइते सिपाहीहरूको रातदिन सेवा गरेकीले उनलाई ‘लेडी विथ द ल्याम्प’ भनिन्छ। उनी आधुनिक नर्सिङकी जन्मदाता हुन्।

124. फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेलको जन्म कुन देशमा भएको थियो?

क) इङ्गल्यान्ड ख) इटाली ग) फ्रान्स घ) जर्मनी

व्याख्या: उनको जन्म १२ मे १८२० मा इटालीको फ्लोरेन्स सहरमा भएको थियो, यद्यपि उनी बेलायती नागरिक थिइन्।

125. महात्मा गान्धीले भारतलाई ब्रिटिस शासनबाट मुक्त गर्न अपनाएको मुख्य सिद्धान्त के थियो?

क) सशस्त्र क्रान्ति ख) अहिंसा र सत्याग्रह ग) कूटनीतिक सम्झौता घ) सैन्य विद्रोह

व्याख्या: गान्धीले सत्य, अहिंसा र असहयोग आन्दोलन (सत्याग्रह) को शान्तिपूर्ण बाटो अपनाएर भारतलाई स्वतन्त्र गराए।

126. रङ्गभेद (Apartheid) विरुद्ध आजीवन लडेका दक्षिण अफ्रिकाका महान् नेता को हुन्?

क) अब्राहम लिङ्कन ख) मार्टिन लुथर किङ जुनियर ग) नेल्सन मण्डेला घ) कोफी अन्नान

व्याख्या: नेल्सन मण्डेलाले २७ वर्ष जेल जीवन बिताएर दक्षिण अफ्रिकामा रङ्गभेदी शासनको अन्त्य गर्दै पहिलो अश्वेत राष्ट्रपति बने।

127. नेल्सन मण्डेलालाई कुन वर्ष नोबेल शान्ति पुरस्कारबाट सम्मानित गरिएको थियो?

क) सन् १९९० ख) सन् १९९३ ग) सन् १९९५ घ) सन् १९९९

व्याख्या: दक्षिण अफ्रिकामा रङ्गभेदको शान्तिपूर्ण अन्त्य गरेकोमा सन् १९९३ मा उनलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार दिइएको थियो।

128. संसारका सबै मानिसलाई आफ्नै परिवारका सदस्य जस्तै ठान्ने र माया गर्ने भावनालाई के भनिन्छ?

क) राष्ट्रवाद ख) विश्वबन्धुत्व (Universal Brotherhood) ग) क्षेत्रीयतावाद घ) भूमण्डलीकरण

व्याख्या: ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ (पूरै पृथ्वी एक परिवार हो) को भावना नै विश्वबन्धुत्व हो जसले विश्व शान्ति र मानवता प्रवर्धन गर्छ।

129. विश्वबन्धुत्वको भावनाले कुन कुरालाई अस्वीकार गर्छ?

क) समानता ख) सहकार्य ग) युद्ध र भेदभाव घ) सहिष्णुता

व्याख्या: विश्वबन्धुत्वले मानिस-मानिस बिचको भेदभाव, हिंसा, र युद्धलाई अस्वीकार गर्दै शान्ति र भ्रातृत्वलाई जोड दिन्छ।

130. नेपालको कानुन अनुसार ‘ज्येष्ठ नागरिक’ (Senior Citizen) भन्नाले कति वर्ष उमेर पूरा गरेका नागरिकलाई बुझिन्छ?

क) ५५ वर्ष ख) ६० वर्ष ग) ६५ वर्ष घ) ७० वर्ष

व्याख्या: नेपालको ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, २०६३ अनुसार ६० वर्ष उमेर पूरा गरेका नेपाली नागरिकलाई ज्येष्ठ नागरिक भनिन्छ।

131. ज्येष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई राज्यले कस्तो विशेष अधिकार प्रदान गरेको छ?

क) सामाजिक सुरक्षाको हक ख) कर छुटको पूर्ण अधिकार ग) वैदेशिक रोजगारीको हक घ) सैनिक सेवामा भर्ना हुने हक

व्याख्या: संविधानको धारा ४३ अनुसार असहाय, अपाङ्गता भएका र ज्येष्ठ नागरिकलाई कानुन बमोजिम सामाजिक सुरक्षा (जस्तै भत्ता) पाउने हक छ।

132. अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई सार्वजनिक यातायात र सुविधाहरूमा सहज पहुँच पुर्‍याउन कस्तो संरचना निर्माण गर्नुपर्छ?

क) बहुचर्चित संरचना ख) अपाङ्गतामैत्री संरचना (Disability-friendly) ग) व्यावसायिक संरचना घ) अस्थायी संरचना

व्याख्या: ह्विलचियर र्‍याम्प, ब्रेल लिपिका सङ्केतहरू, र सहज शौचालय जस्ता अपाङ्गतामैत्री संरचनाहरू निर्माण गर्नु राज्य र समाजको दायित्व हो।

133. आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने, सहाराविहीन र कमजोर आर्थिक अवस्था भएका व्यक्तिलाई के भनिन्छ?

क) सम्पन्न व्यक्ति ख) असहाय व्यक्ति (Helpless) ग) स्वतन्त्र व्यक्ति घ) सबल व्यक्ति

व्याख्या: परिवार वा राज्यको संरक्षण आवश्यक पर्ने निमुखा तथा कमजोर व्यक्तिहरूलाई असहाय भनिन्छ।

134. सार्वजनिक यातायातमा ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूका लागि के व्यवस्था गरिएको छ?

क) निःशुल्क यात्रा मात्र ख) सिट आरक्षण र भाडामा ५०% छुट ग) अगाडिको ढोकाबाट मात्र प्रवेश घ) कुनै विशेष व्यवस्था छैन

व्याख्या: नेपालको कानुनअनुसार सार्वजनिक यातायातमा उनीहरूका लागि निश्चित सिट सुरक्षित (आरक्षण) गर्नुका साथै भाडामा ५०% छुट दिने व्यवस्था छ।

135. ज्येष्ठ नागरिकहरूप्रति परिवारका सदस्यहरूको मुख्य दायित्व के हो?

क) उनीहरूको सम्पत्ति बाँडफाँड गर्ने ख) वृद्धाश्रममा लगेर राख्ने ग) सम्मानपूर्वक पालनपोषण, स्वास्थ्योपचार र हेरचाह गर्ने घ) एक्लै बस्न बाध्य पार्ने

व्याख्या: ज्येष्ठ नागरिकहरू ज्ञान र अनुभवका खानी हुन्, उनीहरूलाई परिवारभित्रै माया, सम्मान र उचित स्याहारसुसार गर्नु नैतिक र कानुनी दायित्व हो।

136. अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस (International Day of Older Persons) कहिले मनाइन्छ?

क) सेप्टेम्बर १ ख) अक्टोबर १ ग) नोभेम्बर १ घ) डिसेम्बर १

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा हरेक वर्ष अक्टोबर १ तारिखमा अन्तर्राष्ट्रिय ज्येष्ठ नागरिक दिवस मनाइन्छ।

137. शारीरिक वा मानसिक रूपमा अङ्गहरूको कार्यक्षमता गुमेको अवस्थालाई के भनिन्छ?

क) दीर्घायु ख) अपाङ्गता (Disability) ग) रोगीपन घ) दुर्बलता

व्याख्या: जन्मजात वा पछि कुनै कारणले शारीरिक वा मानसिक अङ्गले सामान्य रूपमा काम गर्न नसक्ने अवस्था अपाङ्गता हो।

138. वि.सं. २०७२ को महाभूकम्पले क्षति पुर्‍याएको, तर पछि पुनर्निर्माण गरिएको काठमाडौँको ऐतिहासिक धरोहर कुन हो?

क) सिंहदरबार ख) धरहरा र काष्ठमण्डप ग) नारायणहिटी दरबार घ) तलेजु मन्दिर

व्याख्या: भूकम्पले पूर्ण रूपमा भत्काएको धरहरा (भीमसेन स्तम्भ) र काष्ठमण्डपलाई पछि मौलिक र आधुनिक प्रविधि मिलाएर पुनर्निर्माण गरिएको छ।

139. नेपालका अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदाहरूको संरक्षण गर्न के गर्नुपर्छ?

क) सङ्ग्रहालयमा बन्द गर्ने ख) नयाँ पुस्तालाई सिकाउने र अभ्यासमा ल्याउने ग) विदेशमा बेच्ने घ) ती चलनहरूलाई प्रतिबन्ध लगाउने

व्याख्या: अमूर्त सम्पदा (जस्तै भाषा, नाच, गीत) अभ्यास र पुस्तान्तरणबाट मात्र जीवित रहन सक्छन्।

140. कुन अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वले ‘अन्धकारमा पनि प्रकाश छ’ भन्ने प्रमाणित गर्दै दृष्टिविहीन र श्रवणविहीन भएर पनि उच्च शिक्षा हासिल गरिन्?

क) मदर टेरेसा ख) हेलेन केलर (Helen Keller) ग) फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल घ) मेरी क्युरी

व्याख्या: हेलेन केलरले आँखा नदेख्ने र कान नसुन्ने भएर पनि ब्रेल लिपि र स्पर्श सञ्चारको माध्यमबाट स्नातक पूरा गरी अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकारका लागि अभियान चलाइन्।

141. मानवताको सेवामा सम्पूर्ण जीवन समर्पण गरेकी ‘मदर टेरेसा’ (Mother Teresa) ले कुन संस्थाको स्थापना गरेकी थिइन्?

क) रेडक्रस ख) मिसनरिज अफ च्यारिटी ग) युनिसेफ घ) एमनेस्टी इन्टरनेसनल

व्याख्या: उनले भारतको कोलकातामा गरिब, अनाथ र बिरामीहरूको सेवा गर्न ‘मिसनरिज अफ च्यारिटी’ स्थापना गरेकी थिइन् र सन् १९७९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार पाइन्।

142. वास्तुशास्त्र र काष्ठकला (Woodcarving) को उत्कृष्ट नमुना ‘५५ झ्याले दरबार’ कुन सहरमा अवस्थित छ?

क) काठमाडौँ ख) पाटन ग) भक्तपुर घ) पनौती

व्याख्या: राजा भूपतीन्द्र मल्लद्वारा निर्मित ५५ झ्याले दरबार भक्तपुर दरबार क्षेत्रको प्रमुख आकर्षण र काष्ठकलाको अनुपम नमुना हो।

143. राष्ट्रिय दिवसहरू किन मनाइन्छन्?

क) सार्वजनिक बिदा पाउनका लागि ख) देशको ऐतिहासिक महत्त्व र उपलब्धिलाई स्मरण गर्न र राष्ट्रिय एकता बढाउन ग) विदेशीहरूलाई देखाउन घ) सरकारी खर्च बढाउन

व्याख्या: राष्ट्रिय दिवसहरूले नागरिकमा देशभक्ति जगाउन, ऐतिहासिक परिवर्तनलाई सम्मान गर्न र राष्ट्रिय एकता प्रवर्धन गर्न मद्दत गर्छन्।

144. अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको अधिकारसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय महासन्धि (CRPD) ले कुन कुरामा जोड दिन्छ?

क) उनीहरूलाई छुट्टै समाजमा राख्ने ख) उनीहरूलाई दया गर्ने ग) उनीहरूको मानव अधिकारको सम्मान र समान सहभागिता घ) उनीहरूलाई शिक्षाबाट वञ्चित गर्ने

व्याख्या: CRPDले अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई दयाको पात्रको रूपमा नभई समान अधिकार र अवसर भएको नागरिकको रूपमा हेर्न जोड दिन्छ।

145. विश्वबन्धुत्वको भावना विकास गर्न एक विद्यार्थीले के गर्न सक्छ?

क) आफ्नो संस्कृतिलाई मात्र उत्कृष्ट मान्ने ख) विदेशी नागरिक र संस्कृतिलाई घृणा गर्ने ग) सबै धर्म, संस्कृति र राष्ट्रका मानिसप्रति सम्मान र सद्भाव राख्ने घ) अन्तर्राष्ट्रिय समाचार कहिल्यै नहेर्ने

व्याख्या: पारस्परिक सम्मान, सहिष्णुता र अरूको संस्कृति बुझ्ने प्रयासले नै विश्वबन्धुत्वको भावना विकास हुन्छ।

146. प्रसिद्ध ‘अरनिको’ कुन कलासँग सम्बन्धित ऐतिहासिक व्यक्तित्व हुन्?

क) सङ्गीतकला ख) वास्तुकला र मूर्तिकला ग) साहित्य घ) नृत्यकला

व्याख्या: बलबाहु (अरनिको) १३ औँ शताब्दीमा चीन गएर नेपाली वास्तुकला (प्यागोडा शैली) र मूर्तिकलाको प्रचार गर्ने महान् कलाकार हुन्।

147. अरनिकोले चीनको बेइजिङमा बनाएको विश्वप्रसिद्ध सेतो स्तुप (White Stupa) कुन मन्दिर परिसरमा छ?

क) मियाओयिङ मन्दिर (Miaoying Temple) ख) शाओलिन मन्दिर ग) पोताला दरबार घ) फर्बिडन सिटी

व्याख्या: उनले कुब्लाइ खाँको पालामा बेइजिङको मियाओयिङ मन्दिरमा ७५५ फिट अग्लो सेतो स्तुप (White Dagoba) निर्माण गरेका थिए।

148. नेपालका कुन राजाको पालालाई कला र संस्कृतिको ‘स्वर्ण युग’ (Golden Age) मानिन्छ?

क) किराँतकाल ख) लिच्छविकाल ग) मल्लकाल घ) शाहकाल

व्याख्या: मल्लकालमा उपत्यकाका राजाहरूबीच कला, वास्तुकला र जात्रा/पर्वहरू निर्माण गर्ने प्रतिस्पर्धा नै चलेको हुनाले यसलाई कलाको स्वर्ण युग भनिन्छ।

149. विश्व सम्पदा क्षेत्रमा पूर्वाधार निर्माण वा जीर्णोद्धार गर्दा कुन कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

क) सस्तो र आधुनिक सिमेन्टको प्रयोग गर्ने ख) पुराना संरचना भत्काएर नयाँ डिजाइन बनाउने ग) मौलिक स्वरूप, परम्परागत सामग्री र शैली नबिग्रने गरी काम गर्ने घ) विदेशी वास्तुकलाको नक्कल गर्ने

व्याख्या: सम्पदाको विश्वव्यापी मान्यता नै यसको मौलिकता हो, त्यसैले जीर्णोद्धार गर्दा परम्परागत प्रविधि र सामग्री (जस्तै सुर्खी, इँटा, काठ) को प्रयोग गर्नुपर्छ।

150. कुनै असहाय वा सडक बालबालिका देखेमा एक सचेत नागरिकको रूपमा तपाईंको पहिलो दायित्व के हुन्छ?

क) देखेर पनि नदेखेझैँ गरी हिँड्ने ख) उनीहरूलाई गाली गर्ने ग) सम्बन्धित निकाय, प्रहरी वा उद्धार संस्थालाई खबर गर्ने घ) तस्बिर खिचेर सामाजिक सञ्जालमा मात्र राख्ने

व्याख्या: राज्य वा बाल हेल्पलाइन (जस्तै १०४ वा १०९८) लाई खबर गरी उनीहरूको उचित उद्धार र संरक्षणमा सहयोग गर्नु असल नागरिकको दायित्व हो।

एकाइ ४: सामाजिक समस्या र समाधान (प्रश्न १५१ – २००)

151. कुनै पनि व्यक्तिलाई डर, धम्की, प्रलोभन वा बल प्रयोग गरी आफ्नो इच्छाविपरीत बेचबिखन गर्ने वा बँधुवा बनाउने कार्यलाई के भनिन्छ?

क) मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार ख) बसाइँसराइ ग) रोजगार व्यवस्थापन घ) सार्वजनिक श्रम

व्याख्या: मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (Human Trafficking) एक गम्भीर सामाजिक अपराध र मानव अधिकारको उल्लङ्घन हो।

152. नेपालमा ‘मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन’ कहिले जारी भएको हो?

क) वि.सं. २०५० ख) वि.सं. २०६४ ग) वि.सं. २०७० घ) वि.सं. २०७२

व्याख्या: नेपाल सरकारले मानव बेचबिखन नियन्त्रण गर्न वि.सं. २०६४ मा ‘मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार (नियन्त्रण) ऐन’ जारी गरेको हो।

153. मानव बेचबिखन हुनुको मुख्य सामाजिक-आर्थिक कारण तलका मध्ये कुन हो?

क) उच्च शिक्षाको सहज पहुँच ख) समानुपातिक सामाजिक विकास ग) गरिबी, अशिक्षा, र वैदेशिक रोजगारीको प्रलोभन घ) यातायात र सञ्चारको तीव्र विकास

व्याख्या: गरिबी, अशिक्षा, चेतनाको कमी र वैदेशिक रोजगारीका नाममा देखाइने आकर्षक प्रलोभन नै मानव बेचबिखनका मुख्य कारक तत्व हुन्।

154. कुनै पनि व्यक्तिलाई परिवार वा घरभित्रै शारीरिक, मानसिक, वा यौनजन्य यातना दिनुलाई के भनिन्छ?

क) घरेलु हिंसा (Domestic Violence) ख) सामाजिक कुप्रथा ग) कानुनी अधिकार घ) व्यक्तिगत स्वतन्त्रता

व्याख्या: नातेदार वा पारिवारिक सम्बन्धमा रहेका व्यक्तिले घरभित्रै दिने शारीरिक, मानसिक वा यौनजन्य पीडा घरेलु हिंसा हो।

155. नेपालमा ‘घरेलु हिंसा (कसुर सजाय) ऐन’ कहिले पारित भएको हो?

क) वि.सं. २०६३ ख) वि.सं. २०६६ ग) वि.सं. २०७२ घ) वि.सं. २०७५

व्याख्या: घरेलु हिंसा अन्त्य गरी पिडितलाई कानुनी संरक्षण र उपचार दिन वि.सं. २०६६ मा घरेलु हिंसा सम्बन्धी ऐन ल्याइएको हो।

156. विवाहको समयमा दुलहा पक्षले दुलही पक्षसँग नगद, जिन्सी वा सुनचाँदी माग गर्ने कुप्रथालाई के भनिन्छ?

क) दाइजो वा दहेज प्रथा ख) तिलक प्रथा ग) घुम्टो प्रथा घ) छुवाछुत प्रथा

व्याख्या: विशेषगरी तराई र मधेश क्षेत्रमा गम्भीर रूपमा रहेको यो कुप्रथा दाइजो (Dowry) वा दहेज प्रथा हो, जुन सामाजिक विकृति हो।

157. महिनावारी (रजस्वला) भएका महिलालाई अपवित्र मानेर घरभन्दा टाढा गोठ वा छाप्रोमा राख्ने हानिकारक प्रथा कुन हो?

क) देउकी प्रथा ख) झुमा प्रथा ग) छाउपडी प्रथा घ) सती प्रथा

व्याख्या: विशेष गरी सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशमा रजस्वला भएका महिलालाई असुरक्षित छाप्रोमा राख्ने कुप्रथा छाउपडी (Chhaupadi) हो।

158. मुलुकी अपराध संहिता ऐन, २०७४ अनुसार छाउपडी प्रथालाई कुन प्रकारको अपराध मानिएको छ?

क) सामान्य सामाजिक व्यवहार ख) दण्डनीय फौजदारी कसुर ग) परम्परागत धार्मिक अधिकार घ) दीवानी अधिकार

व्याख्या: नयाँ कानुन अनुसार रजस्वला वा सुत्केरी अवस्थामा कसैलाई छाउपडीमा राखेमा वा भेदभाव गरेमा कैद वा जरिबाना हुने गरी दण्डनीय कसुर मानिएको छ।

159. आफ्नी छोरीलाई मन्दिरमा देवीको सेवाका लागि चढाउने र जीवनभर विवाह गर्न नपाउने प्राचीन हानिकारक प्रथा कुन हो?

क) देउकी प्रथा ख) झुमा प्रथा ग) कमलरी प्रथा घ) सती प्रथा

व्याख्या: सुदूरपश्चिमका कतिपय क्षेत्रमा मन्दिरमा छोरी चढाउने हानिकारक धार्मिक अन्धविश्वासको रूपमा रहेको प्रथा देउकी (Deuki) प्रथा हो।

160. बौद्ध परम्पराअनुसार परिवारकी माइली छोरीलाई बौद्ध गुम्बामा भिक्षुणी (आनी) बनाएर चढाउने प्रथा कुन हो?

क) देउकी प्रथा ख) झुमा प्रथा ग) कमैया प्रथा घ) कमलरी प्रथा

व्याख्या: हिमाली क्षेत्रका बौद्ध धर्मावलम्बीहरूमा माइली छोरीलाई गुम्बामा चढाउने प्रथा झुमा (Jhuma) प्रथा हो।

161. व्यक्तिगत लाभका लागि सार्वजनिक पद र शक्तिको दुरुपयोग गर्नुलाई के भनिन्छ?

क) भ्रष्टाचार (Corruption) ख) सुशासन ग) वित्तीय अनुशासन घ) प्रशासनिक क्षमता

व्याख्या: सार्वजनिक पदमा बसेर घुस लिनु, सरकारी बजेट हिनामिना गर्नु र शक्तिको गलत फाइदा उठाउनु नै भ्रष्टाचार हो।

162. नेपालमा भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्ने र सार्वजनिक पद धारण गरेका व्यक्तिको अनुसन्धान गर्ने संवैधानिक निकाय कुन हो?

क) राष्ट्रिय योजना आयोग ख) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग (CIAA) ग) महालेखा परीक्षकको कार्यालय घ) लोक सेवा आयोग

व्याख्या: संविधानको भाग २१ अनुसार अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले भ्रष्टाचारजन्य कार्यको अनुसन्धान र अभियोजन गर्छ।

163. भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९ अनुसार भ्रष्टाचारविरुद्ध कस्तो नीति लिइएको छ?

क) सामान्य जरिबाना मात्र ख) शून्य सहनशीलता (Zero Tolerance) र कडा सजाय ग) केही पदका लागि छुट घ) कुनै दण्डको व्यवस्था छैन

व्याख्या: भ्रष्टाचार रोक्न र कानुनी सुशासन कायम गर्न शून्य सहनशीलताको नीति अपनाइने परिकल्पना गरिएको छ।

164. भ्रष्टाचारले देशको विकासमा कस्तो प्रभाव पार्छ?

क) विकास निर्माण सुस्त र गुणस्तरहीन हुन्छ र वैदेशिक लगानी घट्छ ख) रोजगारीका अवसर सिर्जना हुन्छ ग) आर्थिक समानता ल्याउँछ घ) प्रशासनिक खर्च घट्छ

व्याख्या: भ्रष्टाचारका कारण गुणस्तरहीन भौतिक संरचना निर्माण हुने र राज्यको ढुकुटी दुरुपयोग भई विकास ठप्प हुन्छ।

165. दैनिक जीवनमा आइपर्ने विभिन्न समस्याहरूलाई रचनात्मक, तार्किक र शान्तिपूर्ण तरिकाले हल गर्ने क्षमतालाई के भनिन्छ?

क) समस्या समाधान सिप (Problem-solving skills) ख) सञ्चार सिप ग) नेतृत्व सिप घ) निर्णय क्षमता

व्याख्या: तनाव र विवाद व्यवस्थापन गर्दै तर्कसङ्गत निर्णयमा पुग्ने क्षमतालाई नै समस्या समाधान सिप भनिन्छ।

166. समस्या समाधान प्रक्रियाको पहिलो चरण (First step) कुन हो?

क) विकल्पहरूको खोजी गर्ने ख) समस्याको पहिचान र बुझाइ ग) निर्णय कार्यान्वयन घ) मूल्याङ्कन गर्ने

व्याख्या: कुनै भी समस्या समाधान गर्नुअघि समस्या के हो र किन उत्पन्न भयो भनी स्पष्ट रूपमा चिन्नु (Problem Identification) आवश्यक हुन्छ।

167. विवाद वा समस्या समाधान गर्दा दुवै पक्षले आ-आफ्नो हठ त्यागेर सहमतिमा पुग्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) सम्झौता वा मध्यस्थता (Compromise/Mediation) ख) द्वन्द्व बढाउने कार्य ग) पूर्ण आत्मसमर्पण घ) पक्षपातपूर्ण व्यवहार

व्याख्या: आपसी संवाद र लचकता देखाएर मध्यस्थता वा सम्झौता मार्फत दिगो समाधान पहिल्याउन सकिन्छ।

168. बालबालिकालाई जबर्जस्ती श्रम वा जोखिमपूर्ण काममा लगाउने कार्य कुन समस्याअन्तर्गत पर्छ?

क) बालश्रम (Child Labor) ख) बाल विवाह ग) छुवाछुत घ) मानव बेचबिखन

व्याख्या: १८ वर्षमुनिका बालबालिकालाई शिक्षा र बाल्यकाल खोसेर श्रममा लगाउनु बालश्रम हो, जुन कानुनतः वर्जित छ।

169. नेपालमा ‘कमैया’ र ‘कमलरी’ प्रथाको अन्त्यको घोषणा कहिले भएको हो?

क) वि.सं. २०५७ र २०७० मा ख) वि.सं. २०६० र २०७२ मा ग) वि.सं. २०६३ र २०७५ मा घ) वि.सं. २०४६ र २०५० मा

व्याख्या: नेपाल सरकारले कमैया मुक्तिको घोषणा वि.सं. २०५७ साउन २ र कमलरी मुक्तिको घोषणा वि.सं. २०७० असार १३ मा गरेको हो।

170. अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था ‘एम्नेस्टी इन्टरनेसनल’ (Amnesty International) को मुख्य कार्यक्षेत्र कुन हो?

क) विश्वभर मानवाधिकारको रक्षा र प्रवर्धन गर्नु ख) भ्रष्टाचार निवारण गर्नु ग) स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्नु घ) खाद्य सुरक्षा सुनिश्चित गर्नु

व्याख्या: सन् १९६१ मा स्थापना भएको एम्नेस्टी इन्टरनेसनलले विश्वभर मानव अधिकारको हननविरुद्ध र बन्दीहरूको अधिकारका लागि काम गर्छ।

171. एम्नेस्टी इन्टरनेसनलको मुख्यालय (Headquarters) कहाँ रहेको छ?

क) जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड ख) लन्डन, संयुक्त अधिराज्य (UK) ग) न्युयोर्क, संयुक्त राज्य अमेरिका (USA) घ) पेरिस, फ्रान्स

व्याख्या: यो प्रख्यात मानव अधिकारवादी संस्थाको केन्द्रीय कार्यालय संयुक्त अधिराज्यको लन्डनमा अवस्थित छ।

172. विश्वव्यापी रूपमा भ्रष्टाचारको अनुगमन गर्ने र हरेक वर्ष ‘भ्रष्टाचार सूचकाङ्क’ (CPI) प्रकाशन गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय संस्था कुन हो?

क) ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनल (Transparency International) ख) विश्व बैङ्क ग) अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष घ) रेडक्रस

व्याख्या: सन् १९९३ मा जर्मनीको बर्लिनमा स्थापित ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले भ्रष्टाचारविरुद्ध पैरवी र यसको सूचकाङ्क प्रकाशन गर्छ।

173. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले प्रकाशन गर्ने ‘CPI’ को पूर्ण रूप के हो?

क) Consumer Price Index ख) Corruption Perceptions Index ग) Child Protection Initiative घ) Climate Policy Integration

व्याख्या: CPI को अर्थ ‘Corruption Perceptions Index’ (भ्रष्टाचार अनुभूति सूचकाङ्क) हो, जसले देशहरूको भ्रष्टाचारको स्थिति मापन गर्छ।

174. युद्ध वा प्राकृतिक विपत्तिको समयमा घाइते र पीडितलाई निष्पक्ष मानवीय सेवा प्रदान गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय संस्था कुन हो?

क) रेडक्रस (Red Cross) ख) एम्नेस्टी इन्टरनेसनल ग) विश्व व्यापार सङ्गठन घ) युनेस्को

व्याख्या: सन् १८६३ मा जीन हेनरी ड्युनाको पहलमा स्थापित रेडक्रसले मानवीय संकट र युद्धको समयमा तटस्थ सेवा प्रदान गर्दछ।

175. रेडक्रसको संस्थापक को हुन्?

क) जीन हेनरी ड्युना (Jean Henri Dunant) ख) फ्लोरेन्स नाइटिङ्गेल ग) नेल्सन मण्डेला घ) कोफी अन्नान

व्याख्या: स्विट्जरल्यान्डका व्यवसायी जीन हेनरी ड्युनाले सोल्फेरिनोको युद्धको पीडा देखेपछि रेडक्रस अभियान सुरु गरेका हुन्।

176. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको कुन विशिष्टीकृत संस्थाले विश्वभरका बालबालिकाको स्वास्थ्य, शिक्षा र कल्याणका लागि कार्य गर्छ?

क) युनेस्को (UNESCO) ख) युनिसेफ (UNICEF) ग) डब्लु.एच.ओ (WHO) घ) आई.एल.ओ (ILO)

व्याख्या: UNICEF (United Nations International Children’s Emergency Fund) बालबालिकाको अधिकार र विकासका लागि समर्पित छ।

177. नेपालमा सामाजिक सुधार र चेतना अभिवृद्धिका लागि कार्यरत ‘माइती नेपाल’ (Maiti Nepal) संस्थाले मुख्यतया कुन समस्याविरुद्ध काम गर्छ?

क) जातीय भेदभाव ख) मानव बेचबिखन तथा चेलीबेटी ओसारपसार ग) बालश्रम घ) वातावरण प्रदूषण

व्याख्या: अनुराधा कोइरालाद्वारा स्थापित माइती नेपालले मानव बेचबिखन रोक्न, सीमामा निगरानी गर्न र उद्धार गरिएका चेलीहरूको पुनःस्थापना गर्न काम गर्छ।

178. सीमान्तकृत र अल्पसङ्ख्यक जातिलाई अवसर प्रदान गरी सामाजिक विभेद अन्त्य गर्न अपनाइने सकारात्मक कदमलाई के भनिन्छ?

क) सकारात्मक विभेद वा आरक्षण (Affirmative Action/Reservation) ख) धार्मिक रूपान्तरण ग) निजीकरण घ) अन्तर्राष्ट्रियकरण

व्याख्या: पछाडि पारिएका वर्गलाई अगाडि ल्याउन संविधानले रोजगारी र शिक्षामा प्रदान गरेको विशेष व्यवस्था नै सकारात्मक विभेद वा आरक्षण हो।

179. मुलुकी देवानी संहिता, २०७४ अनुसार नेपालमा विवाह गर्नका लागि केटा र केटी दुवैको न्यूनतम उमेर कति तोकिएको छ?

क) १८ वर्ष ख) २० वर्ष ग) २१ वर्ष घ) २५ वर्ष

व्याख्या: नेपालको विद्यमान कानुनअनुसार केटा र केटी दुवैको विवाह गर्ने उमेर २० वर्ष पूरा भएको हुनुपर्छ, अन्यथा बाल विवाह मानिन्छ।

180. कम उमेरमा विवाह गर्दा (बाल विवाह) महिलामा पर्ने सबैभन्दा ठूलो नकारात्मक स्वास्थ्य असर कुन हो?

क) पाठेघर खस्ने, शिशु मृत्युदर बढ्ने र प्रसूति जटिलता आउने ख) अत्यधिक शारीरिक बल बढ्ने ग) मानसिक परिपक्वता आउने घ) चाँडै रोग निको हुने

व्याख्या: शारीरिक रूपमा पूर्ण परिपक्व नभई गर्भवती हुँदा आमा र बच्चा दुवैको ज्यान जोखिममा पर्दछ।

181. कुनै व्यक्तिले लागूऔषध (Drugs) दुर्व्यसनमा फसेको आफ्नो साथीलाई बचाउन कस्तो कदम चाल्नुपर्छ?

क) प्रहरीमा थुनाउन प्रोत्साहन गर्ने ख) सम्बन्ध विच्छेद गर्ने ग) पुनःस्थापना केन्द्र (Rehab Center) र परामर्शमा लैजान सहयोग गर्ने घ) दुर्व्यसनमा आफू पनि सामेल हुने

व्याख्या: दुर्व्यसनी रोगी हो, उसलाई सुधार गृह वा पुनःस्थापना केन्द्रमा राखेर माया, सद्भाव र मनोपरामर्श दिएर नयाँ जीवन दिनुपर्छ।

182. समाजमा रहेको दाइजो प्रथा र बोक्सी आरोप जस्ता कुप्रथाहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाउन सबैभन्दा बढी प्रभावकारी उपाय कुन हो?

क) विद्यालय स्तरमा व्यावहारिक शिक्षा र कडा कानुनी सजाय ख) परम्परालाई त्यत्तिकै छोड्ने ग) विवाद मात्र गर्ने घ) मन्दिरहरू बन्द गर्ने

व्याख्या: चेतनामूलक व्यावहारिक शिक्षा र कानुनको कडा कार्यान्वयनले नै सामाजिक कुप्रथाहरू निर्मूल पार्न सकिन्छ।

183. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले कुन वर्षदेखि भ्रष्टाचार सूचकाङ्क (CPI) सार्वजनिक गर्न थालेको हो?

क) सन् १९९० ख) सन् १९९३ ग) सन् १९९५ घ) सन् २०००

व्याख्या: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलले सन् १९९५ देखि विश्वभरका देशहरूको भ्रष्टाचार स्थिति मूल्याङ्कन गर्ने CPI सूचकाङ्क प्रकाशन गर्न थालेको हो।

184. नेपालमा बालश्रम उन्मूलनका लागि काम गर्ने राष्ट्रिय समिति वा संयन्त्र कुन हो?

क) केन्द्रीय बाल कल्याण समिति (राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद्) ख) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग ग) लोक सेवा आयोग घ) महालेखा परीक्षकको कार्यालय

व्याख्या: बालबालिकाको अधिकारको संरक्षण र बालश्रम रोक्न राष्ट्रिय बाल अधिकार परिषद् क्रियाशील छ।

185. मुलुकी अपराध संहिताअनुसार जाति वा उत्पत्तिको आधारमा छुवाछुत वा भेदभाव गरेमा कस्तो सजायको व्यवस्था छ?

क) सामान्य गाली मात्र ख) कैद र जरिबाना दुवै हुन सक्ने कडा सजाय ग) कुनै कानुनी कारबाही हुँदैन घ) सामाजिक बहिष्करण मात्र

व्याख्या: नेपालको संविधान र नयाँ अपराध संहिताअनुसार जातीय विभेद तथा छुवाछुतलाई गम्भीर दण्डनीय अपराध मानी कैद र जरिबानाको व्यवस्था गरिएको छ।

186. नेपालको सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा प्रचलित ‘हलिया प्रथा’ को औपचारिक अन्त्यको घोषणा कहिले भएको हो?

क) वि.सं. २०६३ भदौ २१ ख) वि.सं. २०६५ भदौ २१ ग) वि.सं. २०७० साउन १ घ) वि.सं. २०७२ असोज ३

व्याख्या: नेपाल सरकारले सुदूरपश्चिम र कर्णालीका कृषि बँधुवा मजदुरका रूपमा रहेका हलियाहरूको मुक्तिको घोषणा वि.सं. २०६५ भदौ २१ मा गरेको हो।

187. बालबालिकालाई सशस्त्र द्वन्द्व वा सेनामा प्रयोग गर्नु कुन अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको उल्लङ्घन हो?

क) विश्व व्यापार सङ्गठनको नियम ख) बाल अधिकारसम्बन्धी राष्ट्रसङ्घीय महासन्धि (CRC) ग) मन्टेभिडियो महासन्धि घ) सार्क घोषणापत्र

व्याख्या: बाल अधिकार महासन्धि (Convention on the Rights of the Child) ले बालबालिकालाई युद्ध र सैन्य कार्यमा प्रयोग गर्न पूर्ण निषेध गरेको छ।

188. कुनै सामाजिक समस्याको समाधान गर्दा समाजका सबै वर्गको प्रतिनिधित्व र आवाज सुनिने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) केन्द्रीकृत निर्णय ख) समावेशी र सहभागितामूलक प्रक्रिया (Inclusive/Participatory) ग) अधिनायकवादी निर्णय घ) एकपक्षीय सम्झौता

व्याख्या: सबै वर्ग, जाति, लिङ्गको समान सहभागिताले मात्र सामाजिक समस्याको दिगो र सर्वमान्य समाधान निस्कन्छ।

189. नेपालमा घरेलु हिंसाको सिकार भएका महिलाका लागि सहायता पुर्‍याउन स्थापना गरिएको सरकारी हेल्पलाइन नम्बर कुन हो?

क) १०० ख) १०४ ग) ११४५ घ) १०९८

व्याख्या: राष्ट्रिय महिला आयोगले घरेलु हिंसामा परेका महिलाका लागि तत्काल उजुरी र सहयोग गर्न ‘११४५’ (खबर गरौँ हेल्पलाइन) सञ्चालन गरेको छ।

190. हराएका वा जोखिममा परेका बालबालिकाको तत्काल उद्धारका लागि सञ्चालित बाल हेल्पलाइन नम्बर कुन हो?

क) १०० ख) १०४ ग) १०९८ घ) १०२

व्याख्या: ‘१०९८’ (Child Helpline 1098) जोखिममा परेका बालबालिकाको संरक्षण र उद्धारका लागि चौबीसै घण्टा खुला रहने निःशुल्क फोन सेवा हो।

191. समाजमा मदिरा वा लागूऔषधको अत्यधिक प्रयोगले कुन क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी नकारात्मक प्रभाव पार्छ?

क) घरेलु हिंसा र सडक दुर्घटना बढ्नुका साथै पारिवारिक सम्बन्ध बिग्रनु ख) आर्थिक आम्दानी अत्यधिक वृद्धि हुनु ग) कानुनी शासन सुदृढ हुनु घ) स्वास्थ्य राम्रो हुनु

व्याख्या: मदिरा र लागूऔषध दुर्व्यसनले पारिवारिक कलह, घरेलु हिंसा, आर्थिक क्षति र सडक दुर्घटना जस्ता गम्भीर अपराध बढाउँछ।

192. नेपालमा ‘भ्रष्टाचार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस’ कहिले मनाइन्छ?

क) डिसेम्बर ९ ख) डिसेम्बर १० ग) अक्टोबर २४ घ) सेप्टेम्बर १५

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासन्धि अनुसार विश्वभर डिसेम्बर ९ मा भ्रष्टाचार विरुद्धको अन्तर्राष्ट्रिय दिवस (International Anti-Corruption Day) मनाइन्छ।

193. मानव अधिकारसम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र (UDHR) कहिले जारी भएको हो?

क) १० डिसेम्बर १९४८ ख) २४ अक्टोबर १९४५ ग) १ जनवरी १९५० घ) १५ सेप्टेम्बर २००१

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले १० डिसेम्बर १९४८ मा यो घोषणापत्र जारी गरेको हो, जसको सम्झनामा हरेक वर्ष डिसेम्बर १० मा मानव अधिकार दिवस मनाइन्छ।

194. सामाजिक सुधारमा ‘सञ्चार माध्यम’ (Media) को मुख्य भूमिका के हुनुपर्छ?

क) अफवाह फैलाउने र विवाद बढाउने ख) सामाजिक समस्याहरूबारे सचेतना जगाउने र सत्यतथ्य सूचना प्रवाह गर्ने ग) मनोरञ्जन मात्र गराउने घ) सधैँ विज्ञापन मात्र देखाउने

व्याख्या: सञ्चार माध्यम समाजको ऐना र चौथो अङ्ग हो, जसले चेतना फैलाउन र विकृतिविरुद्ध जनमत सिर्जना गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

195. दाइजो प्रथा अन्त्य गर्न युवा पुस्ताले गर्न सक्ने सबैभन्दा राम्रो सङ्कल्प कुन हो?

क) विवाहमा दाइजो नलिने र नदिने दृढ निश्चय गर्ने र अरूलाई पनि सिकाउने ख) दाइजो अत्यधिक मात्रामा मात्र लिने ग) विवाह नै नगर्ने घ) अन्धविश्वासलाई संरक्षण गर्ने

व्याख्या: युवा वर्गको सोच र व्यक्तिगत व्यवहारमा परिवर्तन आउनासाथ दाइजो जस्ता प्रथा स्वतः निर्मूल हुन्छ।

196. नेपालमा गैरकानुनी रूपमा चेलीबेटी बेचबिखन रोक्न भारतसँगको सीमानाकामा खटिएका सङ्घसंस्थाहरूले कुन कार्य गर्छन्?

क) विदेशी नागरिकलाई कर उठाउने ख) शङ्कास्पद आवतजावतको निगरानी, सोधपुछ र सम्भावित पीडितको उद्धार ग) सिमाना पूर्ण रूपमा बन्द गर्ने घ) व्यापारिक कर उठाउने

व्याख्या: माइती नेपाल जस्ता संस्थाहरूले नाकामा परामर्श केन्द्र स्थापना गरी शङ्कास्पद सोधपुछ मार्फत सम्भावित बेचबिखन रोक्ने काम गर्छन्।

197. ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको स्थापना कहिले भएको थियो?

क) सन् १९६१ मा ख) सन् १९८३ मा ग) सन् १९९३ मा घ) सन् १९९९ मा

व्याख्या: ट्रान्सपरेन्सी इन्टरनेसनलको स्थापना सन् १९९३ को मे महिनामा भएको हो र यसको मुख्यालय बर्लिन, जर्मनीमा छ।

198. अपाङ्गता भएका वा सीमान्तकृत बालबालिकालाई समाजको मूलधारको शिक्षामा सामेल गराउन अपनाइने प्रणाली कुन हो?

क) विशेष तथा समावेशी शिक्षा (Inclusive Education) ख) केन्द्रीकृत शिक्षा ग) व्यावसायिक शिक्षा मात्र घ) दूर शिक्षा मात्र

व्याख्या: समावेशी शिक्षाले सबै प्रकारका शारीरिक वा मानसिक अवस्था भएका बालबालिकालाई विभेदरहित वातावरणमा सँगै पढ्ने अवसर दिन्छ।

199. नागरिक बडापत्र (Citizen Charter) ले सार्वजनिक कार्यालयहरूमा कुन कुरा सुनिश्चित गर्दछ?

क) भ्रष्टाचार बढाउने वातावरण ख) सेवा प्रवाहमा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र गुणस्तरीयता ग) कर्मचारीको व्यक्तिगत विवरण घ) कुनै विशेष अर्थ राख्दैन

व्याख्या: बडापत्रले सेवाग्राहीलाई कार्यालयबाट पाइने सेवा, लाग्ने दस्तुर, समय र जिम्मेवार अधिकारीबारे जानकारी दिई पारदर्शिता कायम गर्छ।

200. हाम्रो समाजलाई सुन्दर, सभ्य र मर्यादित बनाउन हरेक नागरिकले पालना गर्नुपर्ने आधारभूत गुण कुन हो?

क) अन्धविश्वासको संरक्षण ख) नैतिक आचरण, कानुनको पालना र सामाजिक उत्तरदायित्व ग) व्यक्तिवादी सोच घ) अरूको अधिकार हनन गर्ने प्रवृत्ति

व्याख्या: असल नैतिक मूल्य, कानुनको आदर र सामाजिक उत्तरदायित्वले नै सभ्य र विकसित समाज निर्माण गर्छ।

एकाइ ५: नागरिक चेतना (प्रश्न २०१ – २५०)

201. राज्य सञ्चालनका प्रमुख तीन अङ्गहरू के-के हुन्?

क) राजनीतिक दल, निर्वाचन र अदालत ख) व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिका ग) सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह घ) सेना, प्रहरी र प्रशासन

व्याख्या: कुनै पनि लोकतान्त्रिक देशमा राज्य सञ्चालनका लागि व्यवस्थापिका (कानुन बनाउने), कार्यपालिका (कानुन लागू गर्ने) र न्यायपालिका (कानुनको व्याख्या गर्ने) प्रमुख तीन अङ्ग हुन्छन्।

202. देशको लागि आवश्यक पर्ने कानुन निर्माण गर्ने राज्यको प्रमुख अङ्ग कुन हो?

क) कार्यपालिका ख) न्यायपालिका ग) व्यवस्थापिका घ) निर्वाचन आयोग

व्याख्या: व्यवस्थापिका (संसद्) को मुख्य कार्य देशलाई आवश्यक पर्ने नयाँ कानुन निर्माण गर्नु र पुराना कानुन संशोधन वा खारेज गर्नु हो।

203. नेपालको सङ्घीय व्यवस्थापिका (सङ्घीय संसद्) कति सदनात्मक रहेको छ?

क) एक सदनात्मक ख) दुई सदनात्मक ग) तीन सदनात्मक घ) चार सदनात्मक

व्याख्या: नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय संसद् दुई सदनात्मक (Bicameral) छ, जसमा प्रतिनिधि सभा (तल्लो सदन) र राष्ट्रिय सभा (माथिल्लो सदन) पर्छन्।

204. नेपालको प्रतिनिधि सभा (House of Representatives) मा जम्मा कति जना सदस्यहरू रहने व्यवस्था छ?

क) १६५ जना ख) २७५ जना ग) ५९ जना घ) ३३४ जना

व्याख्या: प्रतिनिधि सभामा प्रत्यक्ष निर्वाचित १६५ र समानुपातिकतर्फ ११० गरी जम्मा २७५ सदस्य हुन्छन्।

205. प्रतिनिधि सभाका सदस्यहरूको कार्यकाल सामान्यतया कति वर्षको हुन्छ?

क) ४ वर्ष ख) ५ वर्ष ग) ६ वर्ष घ) ७ वर्ष

व्याख्या: संविधान बमोजिम प्रतिनिधि सभा अगावै विघटन नभएमा यसको कार्यकाल ५ वर्षको हुन्छ।

206. नेपालको राष्ट्रिय सभा (National Assembly) मा जम्मा कति जना सदस्यहरू रहन्छन्?

क) ५९ जना ख) ११० जना ग) १६५ जना घ) २७५ जना

व्याख्या: राष्ट्रिय सभा (माथिल्लो सदन) मा सातवटै प्रदेशबाट ५६ जना र मन्त्रिपरिषद्को सिफारिसमा राष्ट्रपतिबाट मनोनीत ३ जना गरी जम्मा ५९ जना सदस्य हुन्छन्।

207. राष्ट्रिय सभाका सदस्यहरूको कार्यकाल कति वर्षको हुन्छ?

क) ४ वर्ष ख) ५ वर्ष ग) ६ वर्ष घ) आजीवन

व्याख्या: राष्ट्रिय सभा एक स्थायी सदन हो, जसका सदस्यहरूको कार्यकाल ६ वर्षको हुन्छ (एक तिहाइ सदस्यको पदावधि प्रत्येक दोस्रो वर्षमा समाप्त हुन्छ)।

208. राज्यको शासन व्यवस्था सञ्चालन गर्ने र कानुनको कार्यान्वयन गर्ने अङ्ग कुन हो?

क) व्यवस्थापिका ख) कार्यपालिका ग) न्यायपालिका घ) संवैधानिक परिषद्

व्याख्या: संसद्ले बनाएको कानुन लागू गर्ने, देशको दैनिक प्रशासन चलाउने र शान्ति सुरक्षा कायम गर्ने काम कार्यपालिका (सरकार) ले गर्छ।

209. नेपालको सङ्घीय कार्यपालिकाको प्रमुख (सरकार प्रमुख) को हुन्?

क) राष्ट्रपति ख) प्रधानमन्त्री ग) सभामुख घ) प्रधानन्यायाधीश

व्याख्या: नेपालमा संसदीय शासन प्रणाली भएकोले सङ्घीय कार्यपालिकाको प्रमुख (Executive Head) प्रधानमन्त्री हुन्छन्, जबकि राष्ट्रपति राष्ट्राध्यक्ष हुन्।

210. सङ्घीय मन्त्रिपरिषद् (Council of Ministers) को गठन कसको अध्यक्षतामा हुन्छ?

क) राष्ट्रपति ख) उपराष्ट्रपति ग) प्रधानमन्त्री घ) सभामुख

व्याख्या: सङ्घीय मन्त्रिपरिषद् प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा गठन हुन्छ जसमा प्रधानमन्त्रीसहित बढीमा २५ जना मन्त्रीहरू रहन सक्छन्।

211. संविधान र कानुनको व्याख्या गर्ने तथा न्याय सम्पादन गर्ने राज्यको अङ्ग कुन हो?

क) कार्यपालिका ख) व्यवस्थापिका ग) न्यायपालिका घ) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग

व्याख्या: कानुनको व्याख्या गर्ने, विवादहरूको निरूपण गर्ने र नागरिकको मौलिक हकको संरक्षण गर्ने स्वतन्त्र निकाय न्यायपालिका (Judiciary) हो।

212. नेपालको न्यायपालिका संरचना कति तहको छ?

क) दुई तह ख) तीन तह ग) चार तह घ) पाँच तह

व्याख्या: नेपालमा सर्वोच्च अदालत, उच्च अदालत र जिल्ला अदालत गरी ३ तहका अदालतहरू रहेका छन्।

213. नेपालको सर्वोच्च अदालत (Supreme Court) मा प्रधानन्यायाधीशका अतिरिक्त बढीमा कति जना स्थायी न्यायाधीशहरू रहन सक्छन्?

क) १० जना ख) १५ जना ग) २० जना घ) २५ जना

व्याख्या: नेपालको संविधान अनुसार सर्वोच्च अदालतमा १ जना प्रधानन्यायाधीश र बढीमा २० जना स्थायी न्यायाधीशहरू रहने व्यवस्था छ।

214. राज्यका तीन अङ्ग (व्यवस्थापिका, कार्यपालिका, न्यायपालिका) ले एकअर्काको काममा हस्तक्षेप नगरी आ-आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्ने सिद्धान्तलाई के भनिन्छ?

क) सन्तुलन र नियन्त्रण (Checks and Balances) ख) शक्ति पृथकीकरण (Separation of Powers) ग) विकेन्द्रीकरण घ) सङ्घीयता

व्याख्या: फ्रेन्च दार्शनिक मोन्टेस्क्युद्वारा प्रतिपादित यो सिद्धान्तले राज्यको शक्ति एउटै अङ्ग वा व्यक्तिमा केन्द्रित हुन नदिई स्वतन्त्र रूपमा प्रयोग गर्ने व्यवस्था गर्छ।

215. राज्यका कुनै एक अङ्गले स्वेच्छाचारी ढङ्गले काम गर्न नपाओस् भनेर अर्को अङ्गले निगरानी राख्ने विधिलाई के भनिन्छ?

क) शक्ति पृथकीकरण ख) नियन्त्रण र सन्तुलन (Checks and Balances) ग) पूर्ण अधिकार घ) विशेषाधिकार

व्याख्या: जस्तै: सरकारले गरेको काम कानुनसम्मत नभए अदालतले बदर गर्नु वा संसद्ले सरकारविरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव ल्याउनु नियन्त्रण र सन्तुलनको उदाहरण हो।

216. लोकतान्त्रिक प्रणालीमा जनताको प्रतिनिधित्व गर्दै चुनाव लड्ने र सरकार बनाउने वा प्रतिपक्षमा बस्ने संस्था कुन हो?

क) सञ्चार माध्यम ख) राजनीतिक दल (Political Parties) ग) गैरसरकारी संस्था घ) नागरिक समाज

व्याख्या: राजनीतिक दलहरूले जनताको विचारलाई सङ्गठित गरी चुनावमा भाग लिने र राज्य सञ्चालनमा प्रत्यक्ष भूमिका खेल्ने गर्छन्।

217. नेपालमा राजनीतिक दल दर्ता गर्नका लागि कुन निकायमा निवेदन दिनुपर्छ?

क) सर्वोच्च अदालत ख) निर्वाचन आयोग (Election Commission) ग) प्रधानमन्त्रीको कार्यालय घ) संसद् सचिवालय

व्याख्या: संविधानअनुसार राजनीतिक दलको रूपमा मान्यता प्राप्त गर्न निर्वाचन आयोगमा दल दर्ता गर्नुपर्ने अनिवार्य व्यवस्था छ।

218. लोकतान्त्रिक देशमा बालिग नागरिकले मतदानद्वारा आफ्ना प्रतिनिधि छान्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) निर्वाचन (Election) ख) मनोनयन ग) सहमति घ) सत्याग्रह

व्याख्या: निर्वाचन भनेको जनताले मतदानको माध्यमबाट शान्तिपूर्ण रूपमा आफ्ना योग्य प्रतिनिधि र सरकार छान्ने प्रजातान्त्रिक विधि हो।

219. नेपालमा मतदान गर्न (Voter हुन) का लागि कति वर्ष उमेर पूरा भएको हुनुपर्छ?

क) १६ वर्ष ख) १८ वर्ष ग) २१ वर्ष घ) २५ वर्ष

व्याख्या: नेपालको संविधानअनुसार १८ वर्ष उमेर पूरा भएका प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई मतदान गर्ने (मताधिकार) अधिकार हुन्छ।

220. नेपालमा सङ्घीय तथा प्रादेशिक निर्वाचनमा कुन-कुन निर्वाचन प्रणाली अपनाइन्छ?

क) पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणाली (FPTP) मात्र ख) समानुपातिक निर्वाचन प्रणाली मात्र ग) मिश्रित निर्वाचन प्रणाली (FPTP र समानुपातिक दुवै) घ) अप्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणाली

व्याख्या: नेपालमा प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको चुनावमा ६०% सदस्य प्रत्यक्ष (FPTP) र ४०% सदस्य समानुपातिक (PR) प्रणालीबाट चुनिने मिश्रित व्यवस्था छ।

221. निर्वाचनलाई स्वच्छ, निष्पक्ष र भयरहित बनाउने मुख्य जिम्मेवारी कसको हो?

क) राजनीतिक दलहरूको ख) निर्वाचन आयोगको ग) सरकारको घ) अदालतको

व्याख्या: निर्वाचन आयोग एक संवैधानिक निकाय हो जसको मुख्य काम निष्पक्ष र धाँधलीरहित निर्वाचन सञ्चालन र व्यवस्थापन गर्नु हो।

222. कुनै पनि मानिसले मानिस भएर जन्मेकै कारणले पाउनुपर्ने नैसर्गिक (जन्मसिद्ध) अधिकारलाई के भनिन्छ?

क) मौलिक हक ख) मानव अधिकार (Human Rights) ग) कानुनी अधिकार घ) राजनीतिक अधिकार

व्याख्या: मानव अधिकार यस्तो अधिकार हो जुन विश्वका सबै मानिसलाई विना भेदभाव समान रूपमा प्राप्त हुन्छ (जस्तै: बाँच्न पाउने अधिकार, स्वतन्त्रताको अधिकार)।

223. संयुक्त राष्ट्रसङ्घले मानव अधिकारसम्बन्धी विश्वव्यापी घोषणापत्र (UDHR) कहिले जारी गरेको थियो?

क) सन् १९४५ अक्टोबर २४ ख) सन् १९४८ डिसेम्बर १० ग) सन् १९९० नोभेम्बर २० घ) सन् २००६ मे १५

व्याख्या: राष्ट्रसङ्घको महासभाले १० डिसेम्बर १९४८ मा ३० वटा धारा भएको मानव अधिकारको विश्वव्यापी घोषणापत्र जारी गरेको थियो।

224. नेपालको संविधानको कुन भागमा नागरिकका मौलिक हकहरूको व्यवस्था गरिएको छ?

क) भाग १ ख) भाग २ ग) भाग ३ घ) भाग ४

व्याख्या: नेपालको वर्तमान संविधान (२०७२) को भाग ३ (धारा १६ देखि ४६ सम्म) मा जम्मा ३१ वटा मौलिक हकहरूको व्यवस्था छ।

225. मानव अधिकार र मौलिक हकबीचको मुख्य भिन्नता के हो?

क) मौलिक हक विश्वव्यापी हुन्छ, मानव अधिकार देशअनुसार फरक हुन्छ ख) मानव अधिकार विश्वव्यापी र नैसर्गिक हुन्छ, मौलिक हक संविधानद्वारा नागरिकलाई मात्र दिइन्छ ग) दुवै एउटै हुन्, कुनै भिन्नता छैन घ) मौलिक हक अदालतबाट लागू हुँदैन

व्याख्या: मानव अधिकार पृथ्वीका सबै मानिसले पाउँछन् भने मौलिक हक देशको संविधानले आफ्ना नागरिकलाई मात्र सुनिश्चित गरेको हुन्छ (र यो अदालतबाट लागू गराउन सकिन्छ)।

226. नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षण, संवर्द्धन र अनुगमन गर्ने प्रमुख संवैधानिक निकाय कुन हो?

क) राष्ट्रिय महिला आयोग ख) राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग (NHRC) ग) राष्ट्रिय सूचना आयोग घ) सर्वोच्च अदालत

व्याख्या: राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोगले नेपालभित्र मानव अधिकारको उल्लङ्घन भए/नभएको अनुगमन गर्ने र दोषीलाई कारबाहीको सिफारिस गर्छ।

227. मानव अधिकारसम्बन्धी काम गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय गैरसरकारी संस्था (INGO) तलका मध्ये कुन हो?

क) एम्नेस्टी इन्टरनेसनल (Amnesty International) ख) विश्व बैङ्क ग) सार्क घ) युनेस्को

व्याख्या: सन् १९६१ मा स्थापना भएको एम्नेस्टी इन्टरनेसनल विश्वव्यापी रूपमा मानव अधिकारको रक्षाको लागि अभियान चलाउने संस्था हो।

228. बजारबाट वस्तु वा सेवा खरिद गरी प्रयोग गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई के भनिन्छ?

क) उत्पादक ख) वितरक ग) उपभोक्ता (Consumer) घ) व्यापारी

व्याख्या: आफ्नो व्यक्तिगत आवश्यकता पूरा गर्न मूल्य तिरेर सामान किन्ने वा सेवा लिने व्यक्तिलाई उपभोक्ता भनिन्छ।

229. उपभोक्ता अधिकार भन्नाले के बुझिन्छ?

क) व्यापारीले मनपरी मूल्य लिन पाउने अधिकार ख) उपभोक्ताले गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा सही मूल्यमा छनोट गर्न पाउने र क्षतिपूर्ति पाउने अधिकार ग) कर नतिरी सामान किन्ने अधिकार घ) उधारोमा मात्र सामान किन्ने अधिकार

व्याख्या: वस्तुको शुद्धता, सही तौल, मूल्य, र हानि पुगेमा क्षतिपूर्ति पाउने कानुनी हक नै उपभोक्ता अधिकार हो।

230. नेपालमा ‘उपभोक्ता संरक्षण ऐन’ पछिल्लो पटक कहिले जारी भएको हो?

क) वि.सं. २०५४ ख) वि.सं. २०६४ ग) वि.सं. २०७५ घ) वि.सं. २०७९

व्याख्या: उपभोक्ताको हकहित संरक्षण गर्न नेपाल सरकारले वि.सं. २०७५ सालमा नयाँ ‘उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५’ जारी गरेको हो।

231. विश्व उपभोक्ता अधिकार दिवस (World Consumer Rights Day) हरेक वर्ष कहिले मनाइन्छ?

क) मार्च १५ ख) अप्रिल १ ग) मे १ घ) अक्टोबर २४

व्याख्या: सन् १९६२ मार्च १५ मा अमेरिकी राष्ट्रपति जोन एफ. केनेडीले उपभोक्ताका चारवटा अधिकार घोषणा गरेको दिनको सम्झनामा यो दिवस मनाइन्छ।

232. उपभोक्ताले बजारमा सामान खरिद गर्दा मुख्यतया कुन कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

क) प्याकेजिङको रङमा ख) उत्पादन मिति, म्याद सकिने मिति र मूल्यसूची (Labeling & Expiry Date) ग) दुकानको सजावटमा घ) धेरै विज्ञापन आउने सामानमा

व्याख्या: स्वास्थ्य र सुरक्षाको लागि लेबल पढ्ने, उत्पादन र उपभोग्य मिति (Expiry Date) हेर्ने तथा बिल माग्ने गर्नु सचेत उपभोक्ताको दायित्व हो।

233. कालाबजारी, मिसावट वा ठगीमा परेमा उपभोक्ताले कहाँ उजुरी गर्न सक्छन्?

क) प्रहरी कार्यालय वा वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागमा ख) स्वास्थ्य मन्त्रालयमा ग) शिक्षा विभागमा घ) मालपोत कार्यालयमा

व्याख्या: उपभोक्ता ठगिएमा क्षतिपूर्ति दाबी गर्दै जिल्ला प्रशासन कार्यालय, प्रहरी वा उपभोक्ता संरक्षण विभागमा उजुरी दिन सकिन्छ।

234. नागरिकले राज्यप्रति निर्वाह गर्नुपर्ने प्रमुख दायित्व कुन हो?

क) कर नतिर्ने ख) संविधान र कानुनको पालना गर्ने ग) राज्यको सम्पत्ति नष्ट गर्ने घ) निर्वाचनमा भाग नलिने

व्याख्या: कानुनको पालना गर्नु, इमान्दारीपूर्वक कर तिर्नु, राज्यलाई सङ्कट पर्दा सहयोग गर्नु नागरिकको मुख्य कर्तव्य हो।

235. संविधानको कुन धारामा ‘नागरिकका कर्तव्यहरू’ (Duties of Citizens) उल्लेख गरिएको छ?

क) धारा १६ ख) धारा २४ ग) धारा ३९ घ) धारा ४८

व्याख्या: नेपालको संविधानको भाग ३, धारा ४८ मा प्रत्येक नागरिकले पालना गर्नुपर्ने ४ वटा मुख्य कर्तव्यहरूको व्यवस्था गरिएको छ।

236. नेपालको संविधानको धारा ४८ अनुसार तलका मध्ये कुन नागरिकको कर्तव्य होइन?

क) राष्ट्रप्रति निष्ठावान हुँदै नेपालको राष्ट्रियता, सार्वभौमसत्ता र अखण्डताको रक्षा गर्नु ख) संविधान र कानुनको पालना गर्नु ग) राज्यले चाहेका बखत अनिवार्य सेवा गर्नु घ) आफ्नो धर्मलाई मात्र राष्ट्रिय धर्म मान्न बाध्य पार्नु

व्याख्या: धर्मको नाममा बाध्य पार्ने वा विभेद गर्ने काम कर्तव्यमा पर्दैन, यो असंवैधानिक हो। अन्य तीनवटा संविधानमा तोकिएका कर्तव्य हुन्।

237. अदालतबाट दोषी प्रमाणित नभएसम्म कुनै पनि व्यक्तिलाई कस्तो मानिने कानुनी सिद्धान्त छ?

क) दोषी ख) अपराधी ग) निर्दोष घ) सन्दिग्ध

व्याख्या: मानव अधिकार र न्यायको सिद्धान्तअनुसार अन्तिम फैसला नआएसम्म आरोपित व्यक्तिलाई निर्दोष मानिने र सम्मानजनक व्यवहार गरिने व्यवस्था छ।

238. स्वतन्त्र र निष्पक्ष न्यायपालिका किन आवश्यक हुन्छ?

क) सरकारका सबै कामलाई सही सावित गर्न ख) नागरिकका हकअधिकारको रक्षा गर्न र कानुनी शासन (Rule of Law) कायम गर्न ग) राजनीतिक दलहरूलाई सहयोग गर्न घ) कानुन निर्माण गर्न

व्याख्या: निष्पक्ष न्यायपालिकाले मात्र सरकारको स्वेच्छाचारिता रोक्न सक्छ र नागरिकलाई बिना पक्षपात न्याय दिन सक्छ।

239. कुनै नयाँ विधेयक (Bill) कानुन बन्नका लागि अन्तिम प्रमाणीकरण कसले गर्नुपर्छ?

क) सभामुख ख) प्रधानमन्त्री ग) राष्ट्रपति घ) प्रधानन्यायाधीश

व्याख्या: सङ्घीय संसद्का दुवै सदनबाट पारित भएको विधेयकलाई राष्ट्रपतिले प्रमाणीकरण (हस्ताक्षर) गरेपछि मात्र त्यो कानुन (ऐन) बन्छ।

240. नेपालमा ‘अविश्वासको प्रस्ताव’ (Vote of No Confidence) कसका विरुद्ध पेस गरिन्छ?

क) राष्ट्रपति ख) सभामुख ग) प्रधानमन्त्री (सरकार प्रमुख) घ) प्रधानन्यायाधीश

व्याख्या: सरकारले संसद्को विश्वास गुमाएको लागेमा प्रतिनिधि सभामा प्रधानमन्त्रीविरुद्ध अविश्वासको प्रस्ताव ल्याइन्छ (संविधानको धारा १०० अनुसार)।

241. संसदीय सुनुवाइ समिति (Parliamentary Hearing Committee) ले मुख्यतया कसको नियुक्तिको अनुमोदन गर्छ?

क) शिक्षकहरूको ख) प्रहरी जवानको ग) प्रधानन्यायाधीश, राजदूत र संवैधानिक अङ्गका प्रमुखहरूको घ) निजामती कर्मचारीको

व्याख्या: उच्च पदस्थ अधिकारीहरूको नियुक्ति हुनुअघि उनीहरूको योग्यता र आचरण परीक्षण गर्न संसद्मा संसदीय सुनुवाइ गरिन्छ।

242. स्थानीय तहको कार्यपालिकालाई के भनिन्छ?

क) गाउँ सभा वा नगर सभा ख) गाउँ कार्यपालिका वा नगर कार्यपालिका ग) जिल्ला अदालत घ) सङ्घीय मन्त्रिपरिषद्

व्याख्या: स्थानीय तह (गाउँपालिका/नगरपालिका) को दैनिक प्रशासन चलाउने कार्यकारिणी अङ्ग गाउँ वा नगर कार्यपालिका हो।

243. प्रदेशको व्यवस्थापिका (कानुन बनाउने निकाय) कुन हो?

क) प्रतिनिधि सभा ख) प्रदेश सभा ग) प्रदेश कार्यपालिका घ) उच्च अदालत

व्याख्या: सङ्घीयतामा प्रत्येक प्रदेशका लागि प्रदेश स्तरको कानुन बनाउन एक सदनात्मक ‘प्रदेश सभा’ (Provincial Assembly) हुन्छ।

244. नेपालमा प्रदेश सरकारको प्रमुख (मुख्यमन्त्री) को नियुक्ति कसले गर्छ?

क) राष्ट्रपतिले ख) प्रधानमन्त्रीले ग) प्रदेश प्रमुखले घ) सभामुखले

व्याख्या: प्रदेश सभामा बहुमत प्राप्त संसदीय दलको नेतालाई प्रदेश प्रमुख (जसलाई राष्ट्रपतिले नियुक्त गरेका हुन्छन्) ले मुख्यमन्त्री नियुक्त गर्छन्।

245. नागरिकले राज्यको नीति निर्माणमा कसरी प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष सहभागिता जनाउन सक्छन्?

क) निर्वाचनमा मतदान गरेर र जनचासोका विषयमा खबरदारी गरेर ख) राज्यलाई कर नतिरेर ग) विदेशी नागरिकता लिएर घ) संसद् भवन भत्काएर

व्याख्या: असल जनप्रतिनिधि छान्नु, नागरिक समाजमार्फत दबाब दिनु र सुझाव दिनु नै नागरिक सहभागिता हो।

246. मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटनाहरूको सत्यतथ्य छानबिन गरी मेलमिलाप गराउन नेपालमा कुन आयोग गठन गरिएको थियो?

क) अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोग ख) सत्य निरूपण तथा मेलमिलाप आयोग ग) निर्वाचन आयोग घ) भाषा आयोग

व्याख्या: दशवर्षे सशस्त्र द्वन्द्वकालमा भएका गम्भीर मानव अधिकार उल्लङ्घनका घटनाको छानबिन गर्न यो सङ्क्रमणकालीन न्यायसम्बन्धी आयोग गठन गरिएको हो।

247. उपभोक्ता सचेतना अभिवृद्धि गर्न कुन माध्यम सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ?

क) जेल सजाय मात्र ख) विद्यालय शिक्षा, सञ्चार माध्यम र विज्ञापन ग) विदेशी सामानमा प्रतिबन्ध घ) कर वृद्धि

व्याख्या: जनतालाई उनीहरूको अधिकार र बजारको ठगीबारे सचेत गराउन शिक्षा र मिडिया (रेडियो, टिभी, सामाजिक सञ्जाल) सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छन्।

248. राजनीतिक दलहरूले आफ्नो चुनावी घोषणापत्र (Manifesto) मा के कुरा समावेश गरेका हुन्छन्?

क) दलको विधान मात्र ख) चुनाव जितेपछि गर्ने विकासका कार्यक्रम, नीति र प्रतिबद्धताहरू ग) अन्य दललाई गाली गर्ने कुरा घ) देशको बजेट

व्याख्या: आफूले चुनाव जितेमा पाँच वर्षभित्र देश र जनताका लागि के-के गर्नेछौँ भनी जनतासामु पेस गरिने लिखित प्रतिबद्धता नै घोषणापत्र हो।

249. निर्वाचनमा ‘मतपत्र बदर’ (Invalid Vote) कस्तो अवस्थामा हुन्छ?

क) एउटै चिह्नमा प्रस्ट छाप लगाएमा ख) छाप नलगाएमा, दुईभन्दा बढी चिह्नमा छाप लगाएमा वा मसी लतपतिएमा ग) बिहान सबेरै भोट हालेमा घ) वृद्ध व्यक्तिले भोट हालेमा

व्याख्या: मतदानको नियम उल्लङ्घन गरी भोट हाल्दा उक्त मत गन्न अयोग्य हुन्छ र त्यसलाई बदर मत भनिन्छ।

250. ‘सुशासन’ (Good Governance) को मुख्य विशेषता कुन हो?

क) भ्रष्टाचार ख) पारदर्शिता, जवाफदेहिता र विधिको शासन ग) नातावाद घ) एकतन्त्रीय शासन

व्याख्या: सरकारले जनताका लागि पारदर्शी ढङ्गले, कानुनको परिधिमा रहेर र उत्तरदायी भएर काम गर्नु नै सुशासन हो।

एकाइ ६: हाम्रो पृथ्वी (प्रश्न २५१ – ३००)

251. कुनै स्थान विशेषको कम्तीमा कति वर्षको वायुमण्डलीय औसत अवस्थालाई हावापानी (Climate) भनिन्छ?

क) १० वर्ष ख) २० वर्ष ग) ३० वर्ष घ) ५० वर्ष

व्याख्या: हावापानी निर्धारण गर्न कुनै निश्चित स्थानको कम्तीमा ३० वर्ष वा सोभन्दा बढी अवधिको मौसमी अवस्थाको औसत निकालिन्छ।

252. हावापानीमा प्रभाव पार्ने सबैभन्दा मुख्य भौगोलिक तत्व कुन हो?

क) अक्षांश (Latitude) ख) देशान्तर (Longitude) ग) माटोको प्रकार घ) स्थानीय वनस्पति

व्याख्या: अक्षांशले सूर्यको किरण कति छड्के वा सीधा पर्छ भन्ने निर्धारण गर्ने हुनाले यो हावापानी परिवर्तन गर्ने सबैभन्दा मुख्य कारक हो।

253. भूमध्यरेखा (Equator) बाट उत्तर वा दक्षिणतिर जाँदा तापक्रममा कस्तो परिवर्तन आउँछ?

क) तापक्रम बढ्दै जान्छ ख) तापक्रम घट्दै जान्छ ग) तापक्रम स्थिर रहन्छ घ) तापक्रम पहिले घट्छ अनि एक्कासि बढ्छ

व्याख्या: भूमध्यरेखामा सूर्यको किरण सीधा पर्ने भएकाले अत्यधिक गर्मी हुन्छ र ध्रुवतिर जाँदा किरण छड्के पर्ने हुनाले तापक्रम घट्दै जान्छ।

254. समुद्र सतहबाट कति उचाइमा जाँदा सामान्यतया १ डिग्री सेल्सियस तापक्रम घट्छ?

क) प्रत्येक १०० मिटरमा ख) प्रत्येक १६५ मिटरमा ग) प्रत्येक ३०० मिटरमा घ) प्रत्येक १००० मिटरमा

व्याख्या: वायुमण्डलको तल्लो तहमा उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्छ, जसलाई सामान्य ह्रास दर भनिन्छ र यो प्रति १६५ मिटर उचाइमा १ डिग्री से. हुन्छ।

255. सूर्यको मोहडा (Aspect of Mountain Slope) ले हावापानीमा कसरी प्रभाव पार्छ?

क) पहाडको सूर्यतर्फ फर्केको भिरालो भाग तातो हुन्छ र अर्कोतर्फ ओसिलो वा चिसो हुन्छ ख) दुवैतर्फ सधैँ हिउँ पर्छ ग) यसले हावापानीमा कुनै प्रभाव पार्दैन घ) तापक्रम सधैँ शून्य हुन्छ

व्याख्या: घाम लाग्ने मोहडा (ढलान) मा न्यानो हावापानी र घाम नलाग्ने ओझेल परेको ढलान चिसो र छायादार हुन्छ।

256. भूमध्यरेखाको दायाँबायाँ ० डिग्रीदेखि ५ डिग्री (कतिपय पुस्तकमा १० डिग्री) उत्तर र दक्षिण अक्षांशसम्म पाइने हावापानीलाई के भनिन्छ?

क) उष्ण मनसुनी हावापानी ख) भूमध्यरेखीय हावापानी (Equatorial Climate) ग) भूमध्यसागरीय हावापानी घ) टुन्ड्रा हावापानी

व्याख्या: भूमध्यरेखा आसपासको क्षेत्रमा वर्षभरि अत्यधिक गर्मी र दैनिक अपराह्नतिर संवहनीय वर्षा (Convectional Rain) हुने भूमध्यरेखीय हावापानी पाइन्छ।

257. भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा दैनिकजसो दिउँसो ४ बजेपछि मेघगर्जनसहित हुने मुसलधारे वर्षालाई के भनिन्छ?

क) पर्वतीय वर्षा ख) चक्रवातीय वर्षा ग) ४ बजेको वर्षा (4 o’clock rain / Convectional Rain) घ) मनसुनी वर्षा

व्याख्या: यस क्षेत्रमा दिउँसो अत्यधिक गर्मीले बाफ बनेर हावा माथि जान्छ र प्रत्येक दिन अपराह्न ४ बजेतिर ठुलो वर्षा हुन्छ।

258. संसारका ठुला र उष्ण मरुभूमिहरू (जस्तै सहारा, थार, अरबी मरुभूमि) प्रायः महादेशको कुन भागमा अवस्थित छन्?

क) पूर्वी भागमा ख) उत्तरी मध्य भागमा ग) पश्चिमी भागमा घ) सधैँ तटीय टापुहरूमा

व्याख्या: व्यापारिक हावा (Trade Winds) महादेशको पूर्वबाट पश्चिम बहँदा पानी सकिने हुनाले र चिसो सामुद्रिक बहावका कारण उष्ण मरुभूमिहरू प्रायः महादेशको पश्चिमी किनारमा पर्छन्।

259. गृष्म ऋतुमा समुद्रबाट जमिनतर्फ र हिउँदमा जमिनबाट समुद्रतर्फ बहने मौसमी हावाको प्रभावबाट कुन हावापानी सिर्जना हुन्छ?

क) भूमध्यरेखीय हावापानी ख) उष्ण मनसुनी हावापानी (Tropical Monsoon) ग) इरानी हावापानी घ) ध्रुवीय हावापानी

व्याख्या: ऋतु अनुसार बहने दिशा परिवर्तन गर्ने हावालाई मनसुन भनिन्छ, जसले वर्षा गराउँछ। नेपालमा पनि यही उष्ण मनसुनी हावापानी पाइन्छ।

260. हिउँदमा वर्षा हुने तर गृष्म ऋतु सुख्खा र तातो हुने संसारकै अनौठो हावापानी कुन हो?

क) भूमध्यसागरीय हावापानी (Mediterranean Climate) ख) पश्चिम युरोपेली हावापानी ग) मनसुनी हावापानी घ) सवाना हावापानी

व्याख्या: भूमध्यसागरीय हावापानीको मुख्य विशेषता नै जाडो महिनामा पश्चिमी वायुले पानी पार्नु र गर्मी महिना सुख्खा हुनु हो।

261. भूमध्यसागरीय हावापानी क्षेत्र कुन उत्पादनका लागि संसारभरि प्रख्यात छ?

क) धान र गहुँ ख) चिया र कफी ग) अमिलो रसदार फलफूल र ओलिभ (Citrus Fruits & Wine Industry) घ) नरिवल र सुपारी

व्याख्या: तातो र सुख्खा गृष्म तथा ओसिलो हिउँदका कारण यहाँ सुन्तला, कागती, अङ्गुर, जैतुन जस्ता अमिला फलफूल अत्यधिक उत्पादन भई रक्सी (वाइन) उद्योग फस्टाएको छ।

262. हावापानीको दृष्टिकोणले कुन क्षेत्रलाई ‘संसारको चिडियाखाना’ (Zoo of the World) भनिन्छ?

क) भूमध्यरेखीय क्षेत्र ख) सवाना वा सुडानतुल्य हावापानी क्षेत्र (Savanna Grassland) ग) स्टेप्स घाँसे मैदान घ) टुन्ड्रा क्षेत्र

व्याख्या: लामो र अग्लो हात्ती घाँस (Elephant Grass) पाइने सवाना क्षेत्रमा संसारका सबैभन्दा धेरै हिंस्रक र शाकाहारी जङ्गली जनावरहरू पाइने हुनाले यसलाई संसारका प्राकृतिक चिडियाखाना भनिन्छ।

263. उत्तर अमेरिका र यूरेशियाको भित्री भागमा पाइने शीतोष्ण घाँसे मैदान (Temperate Grassland) लाई क्रमशः के भनिन्छ?

क) प्रेयरी (Prairies) र स्टेप्स (Steppes) ख) पम्पास र भेल्ड ग) डाउन र लानास घ) सवाना र क्याम्पोस

व्याख्या: उत्तर अमेरिकाको शीतोष्ण घाँसे मैदानलाई प्रेयरी र यूरेशिया (युरोप र एसिया) को मैदानलाई स्टेप्स भनिन्छ।

264. प्रेयरी घाँसे मैदान क्षेत्र अत्यधिक गहुँ उत्पादन हुने हुनाले यसलाई कुन उपनामले चिनिन्छ?

क) संसारको अन्नको भाँडो (Bread Basket of the World) ख) संसारको बगैँचा ग) चिनीको भाँडो घ) कफीको घर

व्याख्या: आधुनिक कृषि प्रणाली र मलिलो माटोका कारण यहाँ व्यापक गहुँ खेती गरिन्छ, त्यसैले यसलाई ‘Bread Basket of the World’ भनिन्छ।

265. अत्यधिक चिसो हावापानी, वर्षैभरि हिउँ जम्ने र केवल लेउ तथा झ्याउ (Mosses and Lichens) मात्र उम्रने ध्रुवीय क्षेत्रको हावापानीलाई के भनिन्छ?

क) ताइगा हावापानी ख) टुन्ड्रा वा ध्रुवीय हावापानी (Tundra Climate) ग) पहाडी हावापानी घ) साइबेरियन हावापानी

व्याख्या: ६६.५ डिग्री अक्षांशभन्दा माथिको अति चिसो ध्रुवीय क्षेत्रको वनस्पतविहीन हावापानीलाई टुन्ड्रा भनिन्छ।

266. उत्तर अमेरिका महादेशको उत्तरमा कुन महासागर अवस्थित छ?

क) प्रशान्त महासागर ख) आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean) ग) सुमेरु महासागर (Arctic Ocean) घ) हिन्द महासागर

व्याख्या: उत्तर अमेरिकाको उत्तरी सिमाना सुमेरु (Arctic) महासागरले घेरिएको छ।

267. उत्तर अमेरिका र दक्षिण अमेरिका महादेशलाई कुन नहर (Canal) ले छुट्याएको छ?

क) सुएज नहर (Suez Canal) ख) पनामा नहर (Panama Canal) ग) कील नहर घ) इरी नहर

व्याख्या: पनामा नहरले उत्तर र दक्षिण अमेरिका महादेशलाई छुट्याउनुका साथै प्रशान्त र आन्ध्र महासागरलाई जोड्छ।

268. उत्तर अमेरिका महादेशको सबैभन्दा अग्लो पर्वत शिखर कुन हो?

क) माउन्ट के२ ख) माउन्ट एकान्कागुआ … ग) माउन्ट डेनाली / म्याकिनले (Mount Denali / McKinley) घ) माउन्ट किलिमन्जारो

व्याख्या: अलास्कामा अवस्थित माउन्ट डेनाली (उचाइ ६,१९४ मिटर) उत्तर अमेरिकाको सर्वोच्च शिखर हो।

269. उत्तर अमेरिका महादेशमा बग्ने संसारकै लामो नदी प्रणालीमध्ये एक कुन हो?

क) नाइल नदी ख) अमेजन नदी ग) मिसिसिपी-मिसौरी (Mississippi-Missouri) घ) कङ्गो नदी

व्याख्या: मिसिसिपी र यसको सहायक नदी मिसौरी मिलेर उत्तर अमेरिकाको सबैभन्दा लामो नदी प्रणाली बन्छ।

270. संसारको सबैभन्दा ठुलो ताजा पानीको ताल (Freshwater Lake) कुन हो, जुन उत्तर अमेरिकामा पर्दछ?

क) सुपेरियर ताल (Lake Superior) ख) बैकाल ताल ग) क्यास्पियन सागर घ) भन्तर्राष्ट्रिय ताल (भिक्टोरिया ताल)

व्याख्या: अमेरिका र क्यानाडाको सिमानामा रहेका ‘महान् तालहरू’ (Great Lakes) मध्ये सुपेरियर ताल संसारकै सबैभन्दा ठुलो ताजा पानीको ताल हो।

271. दक्षिण अमेरिका महादेश कुन गोलार्द्धमा बढी फैलिएको छ?

क) उत्तरी गोलार्द्ध ख) दक्षिणी गोलार्द्ध (Southern Hemisphere) ग) पूर्वी गोलार्द्ध घ) पश्चिमी गोलार्द्ध मात्र

व्याख्या: दक्षिण अमेरिकाको अधिकांश भूभाग भूमध्यरेखाभन्दा दक्षिण अर्थात् दक्षिणी गोलार्द्धमा पर्दछ।

272. संसारकै सबैभन्दा लामो पर्वतमाला ‘एन्डिज पर्वतमाला’ (Andes Mountain Range) कुन महादेशमा अवस्थित छ?

क) उत्तर अमेरिका ख) अफ्रिका ग) एसिया घ) दक्षिण अमेरिका

व्याख्या: एन्डिज पर्वतमाला दक्षिण अमेरिका महादेशको पश्चिमी किनारैकिनार उत्तर-दक्षिण फैलिएको संसारकै लामो (करिब ७,००० किमी) पर्वत शृङ्खला हो।

273. दक्षिण अमेरिका महादेशको सबैभन्दा अग्लो हिमशिखर कुन हो?

क) माउन्ट म्याकिनले ख) माउन्ट एकान्कागुआ (Mount Aconcagua) ग) माउन्ट एभरेष्ट घ) माउन्ट कोटोप्याक्सी

व्याख्या: एन्डिज पर्वतमालामा पर्ने माउन्ट एकान्कागुआ (उचाइ ६,९६२ मिटर) दक्षिण अमेरिका र दक्षिणी गोलार्द्धकै सर्वोच्च शिखर हो।

274. पानीको बहाव वा आयतनका आधारमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो नदी अमेजन (Amazon) कुन महादेशमा बग्दछ?

क) अफ्रिका ख) एसिया ग) दक्षिण अमेरिका घ) उत्तर अमेरिका

व्याख्या: पेरुको एन्डिजबाट सुरु भई ब्राजिल हुँदै आन्ध्र महासागरमा खस्ने अमेजन नदी पानीको मात्राका आधारमा विश्वकै सबैभन्दा ठुलो नदी हो।

275. विश्वकै सबैभन्दा उचाइमा रहेको व्यापारिक यातायात चल्ने ताल ‘टिटिकाका’ (Lake Titicaca) कुन महादेशमा पर्दछ?

क) उत्तर अमेरिका ख) दक्षिण अमेरिका ग) अफ्रिका घ) अस्ट्रेलिया

व्याख्या: पेरु र बोलिभियाको सिमानामा समुद्र सतहबाट ३,८१२ मिटर उचाइमा टिटिकाका ताल अवस्थित छ।

276. विश्वकै सबैभन्दा सुख्खा मरुभूमि ‘अटाकामा मरुभूमि’ (Atacama Desert) कुन देशमा पर्दछ?

क) ब्राजिल ख) चिली (दक्षिण अमेरिका) ग) अर्जेन्टिना घ) मिश्र

व्याख्या: दक्षिण अमेरिकाको चिली देशमा पर्ने अटाकामा मरुभूमि पृथ्वीकै सबैभन्दा सुख्खा निर्जल क्षेत्र मानिन्छ।

277. दक्षिण अमेरिकाको अर्जेन्टिनामा पाइने शीतोष्ण घाँसे मैदानलाई के भनिन्छ?

क) पम्पास (Pampas) ख) प्रेयरी ग) सवाना घ) भेल्ड

व्याख्या: दक्षिण अमेरिका (विशेषगरी अर्जेन्टिना) को उर्वर घाँसे मैदानलाई पम्पास भनिन्छ, जुन गहुँ खेती र पशुपालनका लागि प्रख्यात छ।

278. भूमध्यरेखा, कर्कट रेखा र मकर रेखा गरी तीनवटै प्रमुख काल्पनिक रेखाहरूले काट्ने एक मात्र महादेश कुन हो?

क) एसिया ख) अफ्रिका ग) दक्षिण अमेरिका घ) युरोप

व्याख्या: अफ्रिका महादेश पृथ्वीको मध्यभागमा पर्ने हुनाले यसलाई तीनवटै मुख्य अक्षांश रेखाहरूले काट्छन्।

279. अफ्रिका महादेशलाई युरोप महादेशबाट छुट्याउने जलभाग कुन हो?

क) लाल सागर (Red Sea) ख) भूमध्य सागर (Mediterranean Sea) ग) पनामा नहर घ) बेरिङ जलसंयोजक

व्याख्या: अफ्रिकाको उत्तरमा भूमध्य सागर छ जसले यसलाई युरोप महादेशबाट अलग गर्दछ।

280. विश्वकै सबैभन्दा लामो नदी ‘नाइल नदी’ (Nile River) कुन तालबाट उत्पत्ति हुन्छ?

क) टिटिकाका ताल ख) भन्तर्राष्ट्रिय ताल (Lake Victoria) ग) बैकाल ताल घ) ताङ्गानिका ताल

व्याख्या: अफ्रिकाको सबैभन्दा ठुलो ताल भन्तर्राष्ट्रिय (भिक्टोरिया) बाट नाइल नदी बहन्छ र भूमध्य सागरमा गएर मिसिन्छ।

281. विश्वकै सबैभन्दा ठुलो उष्ण मरुभूमि ‘सहारा मरुभूमि’ (Sahara Desert) कुन महादेशमा पर्दछ?

क) एसिया ख) अस्ट्रेलिया ग) अफ्रिका घ) दक्षिण अमेरिका

व्याख्या: अफ्रिका महादेशको उत्तरी भागमा अवस्थित सहारा मरुभूमि संसारकै सबैभन्दा ठुलो बालुवामय उष्ण मरुभूमि हो।

282. अफ्रिका महादेशको सबैभन्दा अग्लो पर्वत शिखर (मृत ज्वालामुखी) कुन हो?

क) माउन्ट केन्या ख) माउन्ट किलिमन्जारो (Mount Kilimanjaro) ग) माउन्ट एभरेष्ट घ) माउन्ट एकान्कागुआ

व्याख्या: तान्जानियामा अवस्थित माउन्ट किलिमन्जारो (उचाइ ५,८९५ मिटर) अफ्रिका महादेशको सर्वोच्च शिखर हो।

283. अफ्रिका महादेशको दक्षिण भागमा पाइने शीतोष्ण घाँसे मैदानलाई के भनिन्छ?

क) डाउन्स ख) भेल्ड (Veld) ग) लानास घ) स्टेप्स

व्याख्या: दक्षिण अफ्रिकाको पठारी भागमा पाइने शीतोष्ण घाँसे मैदानलाई भेल्ड भनिन्छ।

284. हावापानी र भौगोलिक विविधताका कारण अफ्रिका महादेशलाई कुन उपनामले पनि चिनिन्छ?

क) नयाँ संसार ख) अँध्यारो महादेश (Dark Continent) वा विविधताको महादेश ग) कङ्गारुको देश घ) हिमचादरको महादेश

व्याख्या: लामो समयसम्म भौगोलिक खोज नभएको र दुर्गम रहेका कारण यसलाई ‘Dark Continent’ भनिन्थ्यो भने हाल यसलाई जैविक र सांस्कृतिक विविधताको महादेश मानिन्छ।

285. पृथ्वीको भित्री तहमा रहेको शक्ति वा चापका कारण जमिन आकस्मिक रूपमा हल्लिने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) ज्वालामुखी ख) भूकम्प (Earthquake) ग) पहिरो घ) सुनामी

व्याख्या: पृथ्वीको टेक्टोनिक प्लेटहरू सर्ने वा भित्री हलचलका कारण जमिन थर्कने प्रक्रिया नै भूकम्प हो।

286. भूकम्पको कम्पन सुरु हुने पृथ्वीको भित्री केन्द्रलाई के भनिन्छ?

क) अधिकेन्द्र (Epicenter) ख) परिकेन्द्र वा हाइपोसेन्टर (Hypocenter / Focus) ग) ज्वालामुखी प्वाल घ) टेक्टोनिक प्लेट

व्याख्या: पृथ्वीको सतह मुनि जहाँबाट भूकम्पीय तरङ्ग सुरु हुन्छ, त्यसलाई परिकेन्द्र (Hypocenter / Focus) भनिन्छ।

287. हाइपोसेन्टरको ठीक माथि पृथ्वीको सतहमा पर्ने सबैभन्दा बढी कम्पन महसुस हुने बिन्दुलाई के भनिन्छ?

क) अधिकेन्द्र (Epicenter) ख) परिकेन्द्र ग) फल्ट लाइन घ) क्रस्ट

व्याख्या: हाइपोसेन्टरको सोझो माथि सतहमा पर्ने पहिलो विन्दु अधिकेन्द्र (Epicenter) हो, जहाँ भूकम्पको क्षति सबैभन्दा बढी हुन्छ।

288. भूकम्पको तीव्रता (Magnitude) नाप्ने यन्त्र र यसको शक्ति मापन गर्ने एकाइलाई क्रमशः के भनिन्छ?

क) ब्यारोमिटर र पास्कल ख) सिस्मोग्राफ र रेक्टर स्केल (Seismograph & Richter Scale) ग) थर्मोमिटर र फरेनहाइट घ) ल्याक्टोमिटर र डिग्री

व्याख्या: भूकम्पीय तरङ्ग मापन गर्ने यन्त्र सिस्मोग्राफ हो भने यसको शक्ति मापन रेक्टर स्केलमा गरिन्छ।

289. भूकम्प आउनुअघि पूर्वतयारीका लागि घरभित्र गर्नुपर्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कार्य कुन हो?

क) घरका भारी दराज र सामानहरू राम्ररी भित्तामा बाँधेर वा अड्काएर सुरक्षित राख्ने ख) घरका सबै झ्याल ढोका बन्द गरेर ताल्चा लगाउने ग) सबै पैसा बैङ्कबाट निकालेर घरमा राख्ने घ) ठुला रुखमुनि आश्रय लिने योजना बनाउने

व्याख्या: भूकम्प आउँदा धेरैजसो मानिस हल्लिएर खस्ने सामान र दराजले थिचिएर घाइते हुने हुनाले घरभित्रका फर्निचर सुरक्षित राख्नुपर्छ।

290. भूकम्प गइरहेको समयमा आत्मरक्षाका लागि अपनाइने ‘घुँडा टेक, टाउको ढाक र समात’ (Drop, Cover and Hold-on) विधिको अर्थ के हो?

क) भर्‍याङबाट हतारिएर तलतिर दौडिने ख) टेबुल वा खाटमुनि घुँडा टेकेर टाउको र गर्धन बचाई टेबुलको गोडा बलियोसँग समात्ने ग) घरको बार्दलीमा गएर चिच्याउने घ) सिधै भुईँमा लम्पसार पर्ने

व्याख्या: Drop, Cover & Hold on भूकम्पको कम्पन भइरहेका बेला खस्ने वस्तुहरूबाट टाउको जोगाउने सबैभन्दा सुरक्षित वैज्ञानिक उपाय हो।

291. ठुलो भूकम्प गएपछि आउने साना भूकम्पका धक्काहरूलाई के भनिन्छ?

क) पुनः कम्पन वा पराकम्प (Aftershocks) ख) पूर्व कम्पन (Foreshocks) ग) ज्वालामुखी कम्पन घ) सुनामी तरङ्ग

व्याख्या: मुख्य भूकम्प (Mainshock) पछि पृथ्वीका प्लेटहरू आफ्नो ठाउँमा मिल्ने क्रममा साना धक्काहरू आइरहन्छन् जसलाई पराकम्प भनिन्छ।

292. नक्सा (Map) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) पृथ्वी वा यसको निश्चित भागलाई स्केल र सङ्केतका आधारमा समतल सतहमा उतारिएको चित्र ख) पृथ्वीको जस्ताको त्यस्तै तस्बिर ग) केवल हिमालहरूको रेखाचित्र घ) काल्पनिक कथाहरूको सङ्ग्रह

व्याख्या: नक्सा भनेको पृथ्वीको गोलाकार सतहलाई निश्चित मापन (Scale) र सङ्केतहरू प्रयोग गरी कागज वा समतल सतहमा उतारिएको प्रतिनिधित्व हो।

293. नक्सामा दुई स्थानबिचको दूरी र पृथ्वीको वास्तविक दूरीबिचको अनुपातलाई के भनिन्छ?

क) सङ्केत (Legend) ख) मापन वा स्केल (Scale) ग) दिशा (Direction) घ) सिमाना

व्याख्या: स्केलले नक्साको दूरी र जमिनको दूरीको अनुपात बुझाउँछ (जस्तै: १ सेमी = १० किमी)।

294. नक्सा बनाउँदा साधारणतया नक्साको माथिल्लो भागले कुन दिशालाई सङ्केत गर्छ?

क) पूर्व ख) पश्चिम ग) उत्तर (North) घ) दक्षिण

व्याख्या: नक्सामा सधैँ माथिल्लो भाग उत्तर (North) दिशा हुन्छ र यसलाई ‘N’ अक्षर वा वाण चिन्हले देखाइन्छ।

295. नक्सामा प्रयोग गरिएका रङ, चिह्न र रेखाहरूको अर्थ बुझाउने सङ्ग्रहलाई के भनिन्छ?

क) स्केल ख) शीर्षक ग) सङ्केत सूची वा कुञ्जी (Legend / Key) घ) ग्रिड

व्याख्या: नक्साको कुना वा तल पट्टी रहेको सङ्केत सूची (Legend) ले विभिन्न रङ वा चिह्नले के बुझाउँछ (जस्तै: नीलो रङ = पानी, रातो रेखा = सडक) भन्ने स्पष्ट पार्छ।

296. भूगोल र नक्साङ्कनमा प्रयोग हुने आधुनिक प्रविधि ‘GIS’ को पूर्ण रूप के हो?

क) Global Information System ख) Geographic Information System ग) Geological Internet Service घ) General Image Standard

व्याख्या: GIS को अर्थ ‘Geographic Information System’ (भौगोलिक सूचना प्रणाली) हो, जसले कम्प्युटर सफ्टवेयरको मद्दतले भौगोलिक तथ्याङ्क सङ्कलन र विश्लेषण गर्छ।

297. उपग्रह (Satellite) को सहयोगमा पृथ्वीको कुनै पनि स्थानको अक्षांश र देशान्तर पत्ता लगाई अवस्थिति निर्धारण गर्ने प्रविधि कुन हो?

क) GIS ख) GPS (Global Positioning System) ग) GPRS घ) Google Earth

व्याख्या: GPSले उपग्रहहरूबाट प्राप्त सङ्केतका आधारमा मोबाइल वा अन्य यन्त्रहरूमा हामी कहाँ छौँ (Location) भनी ठ्याक्कै देखाउँछ।

298. गुगल (Google) ले विकास गरेको, उपग्रहबाट खिचिएका तस्बिरहरू प्रयोग गरी सिङ्गो पृथ्वीको ३डी (3D) नक्सा र भौगोलिक जानकारी दिने सफ्टवेयर कुन हो?

क) Google Earth ख) Google Maps ग) GIS Studio घ) GPS Tracker

व्याख्या: Google Earth ले विश्वभरका स्थानहरूको उपग्रह चित्र (Satellite Imagery) ३ डी मोडलमा हेर्न मद्दत गर्छ।

299. हावापानीका मुख्य सूचक तत्वहरू कुन-कुन हुन्?

क) तापक्रम, वर्षा र वायुको चाप (Temperature, Rainfall & Air Pressure) ख) माटो, ढुङ्गा र बालुवा ग) सडक, घर र उद्योग घ) पशु, पन्छी र वनस्पति

व्याख्या: तापक्रम, वर्षा, वायुको चाप र सापेक्षित आर्द्रता नै हावापानी निर्धारण गर्ने प्राथमिक वायुमण्डलीय सूचकहरू हुन्।

300. नेपालको नक्सा कोर्दा अपनाइने सबैभन्दा सजिलो र परम्परागत विधि कुन हो?

क) फ्री ह्यान्ड विधि ख) ट्रेसिङ विधि ग) ग्रिड विधि (Grid Method / Square Method) घ) प्रोजेक्टर विधि

व्याख्या: नेपालको नक्सालाई सही अनुपातमा कोर्नका लागि वर्गाकार कोठाहरू (Grids) बनाएर गरिने विधि सबैभन्दा व्यावहारिक मानिन्छ।

एकाइ ७: हाम्रो विगत / इतिहास (प्रश्न ३०१ – ३५०)

301. नेपालमा १०४ वर्षे जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्रको घोषणा कहिले भएको थियो?

क) वि.सं. २००४ फागुन ७ ख) वि.सं. २००७ फागुन ७ ग) वि.सं. २०१५ पुस १ घ) वि.सं. २०१७ पुस १

व्याख्या: जनताको बलिदानीपूर्ण सङ्घर्ष र राजा त्रिभुवनको साथका कारण वि.सं. २००७ साल फागुन ७ गते नेपालमा राणा शासनको अन्त्य भई प्रजातन्त्र स्थापना भयो।

302. वि.सं. २००७ सालको क्रान्तिलाई सफल बनाउन राजा त्रिभुवनले कहिले सपरिवार भारतीय दूतावासमा शरण लिएका थिए?

क) वि.सं. २००७ कात्तिक २१ ख) वि.सं. २००७ मङ्सिर १ ग) वि.सं. २००७ फागुन ७ घ) वि.सं. २००६ फागुन ७

व्याख्या: राणा शासनको अन्त्यका लागि राजा त्रिभुवनले राजगद्दी नै दाउमा राखेर वि.सं. २००७ कात्तिक २१ गते भारतीय दूतावास (शीतल निवास) मा शरण लिएका थिए।

303. राजा त्रिभुवनले भारतीय दूतावासमा शरण लिएपछि तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री मोहनशमशेरले कसलाई नेपालको राजा घोषणा गरेका थिए?

क) महेन्द्र ख) वीरेन्द्र ग) ज्ञानेन्द्र (तत्कालीन नवयुवराज) घ) दीपेन्द्र

व्याख्या: मोहनशमशेरले ३ वर्षका नवयुवराज ज्ञानेन्द्रलाई राजा घोषणा गरी वि.सं. २००७ कात्तिक २२ गते राज्यारोहण गराएका थिए (जसलाई भारतले मान्यता दिएन)।

304. २००७ सालको क्रान्तिपछि तत्कालीन राजा त्रिभुवन, राणा पक्ष र नेपाली काङ्ग्रेसबिच भारतको नयाँ दिल्लीमा भएको सम्झौतालाई के भनिन्छ?

क) सुगौली सन्धि ख) दिल्ली सम्झौता (Delhi Agreement) ग) कोसी सम्झौता घ) शान्ति सम्झौता

व्याख्या: वि.सं. २००७ साल फागुन १ गते दिल्लीमा भएको यसै त्रिपक्षीय सम्झौता (जसलाई ‘दिल्ली सम्झौता’ भनिन्छ) को आधारमा नेपालमा प्रजातन्त्र आएको हो।

305. दिल्ली सम्झौताअनुसार गठन भएको १० सदस्यीय मन्त्रिमण्डलमा प्रधानमन्त्री को बनेका थिए?

क) बिपी कोइराला ख) मातृकाप्रसाद कोइराला ग) मोहनशमशेर राणा घ) सुवर्णशमशेर राणा

व्याख्या: दिल्ली सम्झौताअनुसार ५ जना राणा र ५ जना काङ्ग्रेसका तर्फबाट मन्त्री रहने गरी मोहनशमशेरकै नेतृत्वमा सरकार बनेको थियो।

306. नेपालको इतिहासमा पहिलो पटक आम निर्वाचन (First General Election) कहिले सम्पन्न भएको थियो?

क) वि.सं. २००७ ख) वि.सं. २०१५ फागुन ७ ग) वि.सं. २०१७ घ) वि.सं. २०४६

व्याख्या: राजा महेन्द्रको पालामा वि.सं. २०१५ फागुन ७ गतेदेखि नेपालको पहिलो संसदीय निर्वाचन सुरु भएको थियो।

307. वि.सं. २०१५ सालको आम निर्वाचनपछि नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री को बनेका थिए?

क) मातृकाप्रसाद कोइराला ख) बिपी कोइराला (विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला) ग) टङ्कप्रसाद आचार्य घ) केआई सिंह

व्याख्या: नेपाली काङ्ग्रेसले दुई तिहाइ बहुमत ल्याएपछि बिपी कोइराला नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बनेका थिए।

308. नेपालमा ‘पञ्चायती व्यवस्था’ (Panchayat System) को सुरुवात कहिले भएको थियो?

क) वि.सं. २०१५ फागुन ७ ख) वि.सं. २०१७ पुस १ ग) वि.सं. २०३६ जेठ १० घ) वि.सं. २०४६ चैत २६

व्याख्या: वि.सं. २०१७ पुस १ गते राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकारलाई अपदस्थ गरी, संसद् भङ्ग गरी निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेका थिए। यसलाई ‘पुस १ को कदम’ पनि भनिन्छ।

309. २०१७ सालमा पञ्चायती व्यवस्था लागू गरेपछि राजा महेन्द्रले कस्तो प्रकारको शासन प्रणाली अपनाएका थिए?

क) बहुदलीय प्रजातन्त्र ख) निर्दलीय (दलविहीन) निरङ्कुश शासन ग) सङ्घीय गणतन्त्र घ) संवैधानिक राजतन्त्र

व्याख्या: राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाई पञ्चायतको नाममा राजाको सक्रिय र निरङ्कुश शासन (निर्दलीय प्रणाली) चलाइएको थियो।

310. नेपालमा ‘जनमत सङ्ग्रह’ (Referendum) कहिले सम्पन्न भएको थियो?

क) वि.सं. २०१७ ख) वि.सं. २०३६ ग) वि.सं. २०३७ वैशाख २० घ) वि.सं. २०४६

व्याख्या: वि.सं. २०३६ जेठ १० गते राजा वीरेन्द्रले घोषणा गरेबमोजिम ‘सुधारिएको पञ्चायत कि बहुदलीय व्यवस्था’ रोज्ने गरी २०३७ वैशाख २० मा जनमत सङ्ग्रह भएको थियो।

311. २०३७ सालको जनमत सङ्ग्रहमा कुन पक्षको विजय भएको घोषणा गरिएको थियो?

क) बहुदलीय व्यवस्था ख) सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्था ग) सङ्घीयता घ) गणतन्त्र

व्याख्या: जनमत सङ्ग्रहको नतिजामा सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्थाको पक्षमा ५४.७९% र बहुदलको पक्षमा ४५.2१% मत परेको घोषणा गरिएको थियो।

312. नेपालमा निर्दलीय पञ्चायती व्यवस्थाको अन्त्य र बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना कहिले भयो?

क) वि.सं. २०३६ चैत २६ ख) वि.सं. २०४६ चैत २६ ग) वि.सं. २०६३ वैशाख ११ घ) वि.सं. २०७२ असोज ३

व्याख्या: नेपाली काङ्ग्रेस र वाममोर्चाको संयुक्त जनआन्दोलन (पहिलो जनआन्दोलन) पछि वि.सं. २०४६ चैत २६ गते राजा वीरेन्द्रले बहुदलीय प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापना गरेका थिए।

313. वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलनका सर्वोच्च कमाण्डर को थिए?

क) गणेशमान सिंह ख) बिपी कोइराला ग) कृष्णप्रसाद भट्टराई घ) मनमोहन अधिकारी

व्याख्या: नेपाली काङ्ग्रेसका नेता सर्वमान्य नेता गणेशमान सिंहको कमान्ड र वाममोर्चाको सहकार्यमा २०४६ सालको जनआन्दोलन सफल भएको थियो। (नोट: कृष्णप्रसाद भट्टराई आन्दोलनपछि बनेको सरकारका प्रधानमन्त्री थिए)।

314. प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि २०४७ सालमा जारी भएको संविधानको नाम के थियो?

क) नेपालको अन्तरिम शासन विधान, २००७ ख) नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७ ग) नेपालको अन्तरिम संविधान, २०६३ घ) नेपालको संविधान (२०७२)

व्याख्या: २०४६ सालको परिवर्तनपछि संवैधानिक राजतन्त्र र बहुदलीय प्रजातन्त्रलाई संस्थागत गर्न ‘नेपाल अधिराज्यको संविधान, २०४७’ जारी गरियो।

315. नेपालमा सङ्क्रमणकाल वा आमूल परिवर्तनको माग गर्दै तत्कालीन नेकपा माओवादीद्वारा ‘जनयुद्ध’ (सशस्त्र सङ्घर्ष) को सुरुवात कहिले भएको थियो?

क) वि.सं. २०४६ फागुन १ ख) वि.सं. २०५२ फागुन १ ग) वि.सं. २०५८ जेठ १९ घ) वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७

व्याख्या: सामाजिक, आर्थिक र राजनीतिक परिवर्तनको माग राख्दै वि.सं. २०५२ फागुन १ गतेदेखि माओवादीले सशस्त्र सङ्घर्ष (जनयुद्ध) सुरु गरेको थियो।

316. नेपालको इतिहासमा अत्यन्तै दुःखद घटना मानिने ‘दरबार हत्याकाण्ड’ कहिले भएको थियो?

क) वि.सं. २०५५ जेठ १९ ख) वि.सं. २०५८ जेठ १९ ग) वि.सं. २०६१ माघ १९ घ) वि.सं. २०६२ वैशाख ११

व्याख्या: वि.सं. २०५८ जेठ १९ गते राति नारायणहिटी राजदरबारमा राजा वीरेन्द्रको सपरिवार हत्या हुने गरी अकल्पनीय दरबार हत्याकाण्ड भएको थियो।

317. वि.सं. २०६२/६३ को दोस्रो जनआन्दोलन (१९ दिने आन्दोलन) क-कसको बिचमा भएको सम्झौताको आधारमा सुरु भएको थियो?

क) नेपाली सेना र माओवादी ख) राजा र सात दलीय गठबन्धन ग) सात दलीय गठबन्धन (SPA) र तत्कालीन नेकपा माओवादी घ) भारत र नेपाल सरकार

व्याख्या: राजा ज्ञानेन्द्रको निरङ्कुश कदमविरुद्ध वि.सं. २०६२ मङ्सिर ७ गते भारतको दिल्लीमा सात दलीय गठबन्धन र माओवादीबिच भएको ‘१२ बुँदे समझदारी’ को आधारमा आन्दोलन सुरु भएको थियो।

318. दोस्रो जनआन्दोलनपछि राजा ज्ञानेन्द्रले विघटित प्रतिनिधि सभाको पुनर्स्थापना कहिले गरेका थिए?

क) वि.सं. २०६२ चैत २४ ख) वि.सं. २०६३ वैशाख ११ ग) वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ घ) वि.सं. २०६५ जेठ १५

व्याख्या: लाखौँ जनता सडकमा उत्रिएपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते राति राजा ज्ञानेन्द्रले संसद् पुनर्स्थापना गर्दै राजकीय सत्ता जनतालाई सुम्पेका थिए (जसलाई लोकतन्त्र दिवस भनिन्छ)।

319. नेपाल सरकार र तत्कालीन नेकपा माओवादीबिच ‘विस्तृत शान्ति सम्झौता’ (CPA) मा कहिले हस्ताक्षर भयो?

क) वि.सं. २०६३ वैशाख ११ ख) वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ ग) वि.सं. २०६४ चैत २८ घ) वि.सं. २०६५ जेठ १५

व्याख्या: प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइराला र माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’बिच २०६३ मङ्सिर ५ गते ऐतिहासिक विस्तृत शान्ति सम्झौता भई १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वको औपचारिक अन्त्य भयो।

320. नेपालमा पहिलो पटक संविधानसभाको निर्वाचन (First Constituent Assembly Election) कहिले सम्पन्न भएको थियो?

क) वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ ख) वि.सं. २०६४ चैत २८ ग) वि.सं. २०७० मङ्सिर ४ घ) वि.सं. २०७२ असोज ३

व्याख्या: नेपाली जनताले आफैँ संविधान लेख्नका लागि वि.सं. २०६४ चैत २८ गते पहिलो संविधानसभाको ऐतिहासिक निर्वाचन सम्पन्न गरेका थिए।

321. पहिलो संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपाललाई ‘सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र’ (Federal Democratic Republic) कहिले घोषणा गर्‍यो?

क) वि.सं. २०६३ वैशाख ११ ख) वि.सं. २०६४ चैत २८ ग) वि.सं. २०६५ जेठ १५ घ) वि.सं. २०७२ असोज ३

व्याख्या: वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते बसेको संविधानसभाको पहिलो बैठकले नेपालमा २४० वर्ष लामो राजतन्त्रको अन्त्य गर्दै गणतन्त्रको घोषणा गर्‍यो।

322. नेपालको गणतन्त्रको पहिलो राष्ट्रपति (First President of Republic Nepal) को हुन्?

क) डा. रामवरण यादव ख) विद्यादेवी भण्डारी ग) सुवासचन्द्र नेम्वाङ घ) पुष्पकमल दाहाल

व्याख्या: संविधानसभाबाट निर्वाचित भई डा. रामवरण यादव नेपालको पहिलो राष्ट्रपति बनेका थिए।

323. पहिलो संविधानसभाले तोकिएको समयभित्र संविधान बनाउन नसकेपछि दोस्रो संविधानसभाको निर्वाचन कहिले भयो?

क) वि.सं. २०६९ मङ्सिर ४ ख) वि.सं. २०७० मङ्सिर ४ ग) वि.सं. २०७२ वैशाख १२ घ) वि.सं. २०७२ असोज ३

व्याख्या: पहिलो संविधानसभा विघटन भएपछि खिलराज रेग्मीको चुनावी सरकारको नेतृत्वमा वि.सं. २०७० मङ्सिर ४ मा दोस्रो संविधानसभा निर्वाचन भयो।

324. संविधानसभाबाट निर्मित नेपालको वर्तमान ‘नेपालको संविधान’ कहिले जारी भएको हो?

क) वि.सं. २०६३ माघ १ ख) वि.सं. २०७० मङ्सिर ४ ग) वि.सं. २०७२ असोज ३ घ) वि.सं. २०७४ मङ्सिर १०

व्याख्या: दोस्रो संविधानसभाले बनाएको ‘नेपालको संविधान’ राष्ट्रपति डा. रामवरण यादवद्वारा वि.सं. २०७२ असोज ३ गते जारी गरिएको हो।

325. प्रथम विश्वयुद्ध (First World War) कहिलेदेखि कहिलेसम्म चलेको थियो?

क) सन् १९१२ – १९१६ ख) सन् १९१४ – १९१८ ग) सन् १९३९ – १९४५ घ) सन् १८१४ – १८१६

व्याख्या: प्रथम विश्वयुद्ध २८ जुलाई १९१४ मा सुरु भई ११ नोभेम्बर १९१८ मा (करिब ४ वर्ष ३ महिना) समाप्त भएको थियो।

326. प्रथम विश्वयुद्ध सुरु हुनुको तत्कालीन कारण (Immediate Cause) के थियो?

क) हिटलरको पोल्यान्ड आक्रमण ख) अस्ट्रियाका राजकुमार आर्चड्युक फर्डिनान्डको हत्या ग) जर्मनी र फ्रान्सको सिमाना विवाद घ) इटालीको एकीकरण

व्याख्या: २८ जुन १९१४ मा बोस्नियाको साराजेभोमा अस्ट्रिया-हङ्गेरीका राजकुमार फर्डिनान्ड र उनकी पत्नी सोफीको हत्या नै प्रथम विश्वयुद्धको तत्कालीन कारण थियो।

327. प्रथम विश्वयुद्धमा विश्व मुख्यतया कुन दुई गुटमा विभाजित भएको थियो?

क) धुरी राष्ट्र र मित्र राष्ट्र (Axis & Allied Powers) ख) ट्रिपल एलायन्स र ट्रिपल इन्टेन्ट (Triple Alliance & Triple Entente) ग) पुँजीवादी र साम्यावादी घ) युरोपेली र एसियाली

व्याख्या: प्रथम विश्वयुद्ध अघि युरोप ट्रिपल एलायन्स (जर्मनी, अस्ट्रिया-हङ्गेरी, इटाली) र ट्रिपल इन्टेन्ट (बेलायत, फ्रान्स, रुस) गरी दुई गुटमा विभाजित थियो।

328. प्रथम विश्वयुद्धमा नेपालले कुन देशलाई सहयोग गरेको थियो?

क) जर्मनी ख) फ्रान्स ग) बेलायत (ग्रेट ब्रिटेन) घ) रुस

व्याख्या: तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले बेलायतको पक्षबाट लड्न हजारौँ नेपाली गोर्खाली सेनाहरू भारत र युरोप पठाएका थिए।

329. प्रथम विश्वयुद्धको समाप्तिपछि कुन अपमानजनक सन्धिका कारण जर्मनीले ठुलो क्षति बेहोर्नु पर्यो र दोस्रो विश्वयुद्धको बिउ रोपियो?

क) सुगौली सन्धि ख) भर्सेलिजको सन्धि (Treaty of Versailles) ग) पेरिस सम्झौता घ) जेनेभा महासन्धि

व्याख्या: २८ जुन १९१९ मा मित्र राष्ट्रहरूले जर्मनीलाई जबरजस्ती ‘भर्सेलिजको सन्धि’ मा हस्ताक्षर गराए, जसमा जर्मनीले भारी क्षतिपूर्ति र भूभाग गुमाउनुपर्‍यो।

330. प्रथम विश्वयुद्धपछि विश्व शान्ति कायम गर्न कुन अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाको स्थापना भएको थियो?

क) संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (UN) ख) राष्ट्रसङ्घ (League of Nations) ग) युरोपेली सङ्घ (EU) घ) नेटो (NATO)

व्याख्या: अमेरिकी राष्ट्रपति उड्रो विल्सनको पहलमा १० जनवरी १९२० मा भविष्यमा युद्ध रोक्ने उद्देश्यले ‘राष्ट्रसङ्घ’ (League of Nations) को स्थापना भएको थियो।

331. दोस्रो विश्वयुद्ध (Second World War) कहिले सुरु भएको थियो?

क) १ सेप्टेम्बर १९३९ ख) १ सेप्टेम्बर १९४१ ग) २८ जुलाई १९१४ घ) ७ डिसेम्बर १९४५

व्याख्या: जर्मनीका तानाशाह एडोल्फ हिटलरले १ सेप्टेम्बर १९३९ मा पोल्यान्डमाथि आक्रमण गरेसँगै दोस्रो विश्वयुद्ध सुरु भएको मानिन्छ।

332. दोस्रो विश्वयुद्धमा विश्व कुन दुई गुटमा बाँडिएको थियो?

क) ट्रिपल एलायन्स र ट्रिपल इन्टेन्ट ख) धुरी राष्ट्र र मित्र राष्ट्र (Axis Powers & Allied Powers) ग) उत्तरी गुट र दक्षिणी गुट घ) साम्राज्यवादी र पञ्चशील

व्याख्या: युद्धमा जर्मनी, इटाली र जापान ‘धुरी राष्ट्र’ (Axis) थे भने बेलायत, फ्रान्स, सोभियत सङ्घ र अमेरिका ‘मित्र राष्ट्र’ (Allies) थिए।

333. दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालका कुन राणा प्रधानमन्त्रीले बेलायतलाई सैन्य सहयोग पठाएका थिए?

क) चन्द्रशमशेर ख) जुद्धशमशेर ग) पद्मशमशेर घ) मोहनशमशेर

व्याख्या: तत्कालीन प्रधानमन्त्री जुद्धशमशेरले बेलायतको पक्षमा लड्न एक लाखभन्दा बढी नेपाली गोर्खाली सेना पठाएका थिए।

334. जापानले अमेरिकाको ‘पर्ल हार्बर’ (Pearl Harbor) नौसैनिक अखडामा कहिले अचानक आक्रमण गर्‍यो, जसले गर्दा अमेरिका युद्धमा सामेल भयो?

क) सन् १९३९ सेप्टेम्बर १ ख) सन् १९४१ डिसेम्बर ७ ग) सन् १९४५ अगस्ट ६ घ) सन् १९१४ जुन २८

व्याख्या: ७ डिसेम्बर १९४१ मा जापानले हवाई टापुको पर्ल हार्बरमा आक्रमण गरेपछि तटस्थ बसेको अमेरिका मित्र राष्ट्रको पक्षबाट युद्धमा होमियो।

335. दोस्रो विश्वयुद्धको अन्त्यतिर अमेरिकाले जापानका कुन-कुन सहरमा परमाणु बम (Atomic Bomb) खसालेको थियो?

क) टोकियो र ओसाका ख) हिरोसिमा र नागासाकी ग) क्योतो र योकोहामा घ) सियोल र बेइजिङ

व्याख्या: अमेरिकाले ६ अगस्ट १९४५ मा हिरोसिमा (Little Boy) र ९ अगस्टमा नागासाकी (Fat Man) मा परमाणु बम खसालेपछि जापानले आत्मसमर्पण गर्‍यो।

336. दोस्रो विश्वयुद्धको विध्वंसपछि विश्व शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न कुन संस्थाको स्थापना भयो?

क) राष्ट्रसङ्घ (League of Nations) ख) संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (United Nations – UN) ग) अन्तर्राष्ट्रिय अदालत घ) विश्व बैङ्क

व्याख्या: दोस्रो विश्वयुद्धको समाप्तिपछि २४ अक्टोबर १९४५ मा ५१ वटा संस्थापक राष्ट्रहरू मिलेर ‘संयुक्त राष्ट्रसङ्घ’ को स्थापना गरे।

337. दोस्रो विश्वयुद्धपछि विश्वको शक्ति सन्तुलनमा कस्तो परिवर्तन आयो?

क) बेलायत एकमात्र महाशक्ति बन्यो ख) अमेरिका र सोभियत सङ्घ दुई महाशक्तिको रूपमा उदाए (Cold War सुरु) ग) जर्मनीले विश्वमा राज गर्‍यो घ) सबै देशहरू गरिब भए

व्याख्या: युद्धपछि युरोपेली देशहरू (बेलायत/फ्रान्स) कमजोर भए र अमेरिका (पुँजीवादी) र सोभियत सङ्घ (साम्यवादी) बिच शीतयुद्ध (Cold War) सुरु भयो।

338. नेपालमा प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्ध दुवैमा लडेर बहादुरी देखाउने गोर्खाली सेनाहरूले बेलायतको कुन सर्वोच्च पदक प्राप्त गरेका थिए?

क) परमवीर चक्र ख) भिक्टोरिया क्रस (Victoria Cross – VC) ग) मेडल अफ अनर घ) आयरन क्रस

व्याख्या: विश्वयुद्धहरूमा नेपाली सेनाको अदम्य साहसको कदर गर्दै कुल १३ जना नेपालीले बेलायतको सर्वोच्च सैन्य पदक ‘भिक्टोरिया क्रस’ प्राप्त गरेका छन्।

339. विश्वयुद्धमा नेपाली सेनाको सहभागिताले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा कस्तो प्रभाव पार्‍यो?

क) नेपालको बदनामी भयो ख) नेपाललाई ब्रिटिस उपनिवेश बनाइयो ग) वीर र साहसी गोर्खालीको रूपमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान बढ्यो घ) नेपालले धेरै जमिन गुमायो

व्याख्या: युद्धमा देखाएको इमान्दारी र बहादुरीले गर्दा विश्वभर ‘गोर्खाली’ (Gurkhas) भन्नासाथ साहसी र वीर जातिको रूपमा नेपालको पहिचान स्थापित भयो।

340. प्रथम विश्वयुद्ध पछि बेलायत र नेपालबिच वि.सं. १९८० (सन् १९२३) मा कुन सन्धि भएको थियो, जसले नेपाललाई सार्वभौम राष्ट्रको मान्यता दियो?

क) सुगौली सन्धि ख) शान्ति तथा मैत्री सन्धि, १९२३ (Treaty of 1923) ग) दिल्ली सम्झौता घ) कोसी सम्झौता

व्याख्या: नेपालले प्रथम विश्वयुद्धमा गरेको सहयोगको बदलामा २१ डिसेम्बर १९२३ मा बेलायतले नेपाललाई पूर्ण स्वतन्त्र र सार्वभौमसत्ता सम्पन्न राष्ट्रको मान्यता दिँदै यो सन्धि गरेको थियो।

341. जर्मनीका तानाशाह ‘एडोल्फ हिटलर’ कुन राजनीतिक विचारधारका पक्षपाती थिए?

क) साम्यवाद (Communism) ख) नाजीवाद (Nazism) ग) फाँसीवाद (Fascism) घ) लोकतान्त्रिक समाजवाद

व्याख्या: हिटलरले जर्मनीमा नाजी (Nazi) पार्टीको नेतृत्व गर्दै उग्र राष्ट्रवादी र तानाशाही विचारधारा ‘नाजीवाद’ लागू गरेका थिए।

342. इटालीका तानाशाह ‘बेनितो मुसोलिनी’ ले कुन विचारधाराको नेतृत्व गरेका थिए?

क) साम्यवाद ख) नाजीवाद ग) फाँसीवाद (Fascism) घ) पुँजीवाद

व्याख्या: मुसोलिनीले इटालीमा ‘फाँसीवाद’ (Fascism) को जन्म दिएका थिए, जुन राज्यलाई सर्वोपरि मान्ने उग्र तानाशाही विचारधारा हो।

343. वि.सं. २०६३ मङ्सिर ५ गते भएको विस्तृत शान्ति सम्झौतामा सरकारको तर्फबाट कसले हस्ताक्षर गरेका थिए?

क) माधवकुमार नेपाल ख) गिरिजाप्रसाद कोइराला ग) पुष्पकमल दाहाल घ) ज्ञानेन्द्र शाह

व्याख्या: तत्कालीन प्रधानमन्त्री तथा नेपाली काङ्ग्रेसका सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाले सात दलीय गठबन्धनको तर्फबाट सरकारको नेतृत्व गर्दै हस्ताक्षर गरेका थिए।

344. प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि २०४७ सालमा जारी संविधान निर्माण गर्न गठित आयोग वा अन्तरिम सरकारको प्रधानमन्त्री को थिए?

क) गणेशमान सिंह ख) कृष्णप्रसाद भट्टराई ग) मनमोहन अधिकारी घ) गिरिजाप्रसाद कोइराला

व्याख्या: प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि नयाँ संविधान बनाउन र चुनाव गराउन नेपाली काङ्ग्रेसका कार्यवाहक सभापति कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन भएको थियो।

345. नेपालमा ‘ऐतिहासिक संविधानसभाको पहिलो बैठक’ कुन मितिमा बसेको थियो?

क) वि.सं. २०६५ जेठ १५ ख) वि.सं. २०६४ चैत २८ ग) वि.सं. २०७२ असोज ३ घ) वि.सं. २०६३ वैशाख ११

व्याख्या: निर्वाचनपछि वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते संविधानसभाको पहिलो ऐतिहासिक बैठक बसेको थियो र त्यसै दिन राजतन्त्रको विधिवत् अन्त्य गरियो।

346. दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा जापानको हिरोसिमामा खसालिएको परमाणु बमको कोड नाम (Code Name) के थियो?

क) फ्याट म्यान (Fat Man) ख) लिटल ब्वाय (Little Boy) ग) कडा सङ्घर्ष घ) इनोला गे

व्याख्या: हिरोसिमामा ६ अगस्टमा खसालिएको युरेनियम बमको नाम ‘लिटल ब्वाय’ थियो भने नागासाकीमा खसालिएको प्लुटोनियम बमको नाम ‘फ्याट म्यान’ थियो।

347. प्रथम विश्वयुद्ध अघि जर्मनी, अस्ट्रिया-हङ्गेरी र इटालीबिच भएको सैन्य गठबन्धनलाई के भनिन्थ्यो?

क) ट्रिपल इन्टेन्ट ख) ट्रिपल एलायन्स (Triple Alliance) ग) वार्सा सम्झौता घ) नेटो

व्याख्या: सन् १८८२ मा यी तीन देशबिच एकअर्कालाई सैन्य सहयोग गर्ने गोप्य सम्झौता भएको थियो, जसलाई ट्रिपल एलायन्स भनिन्छ।

348. राष्ट्रिय इतिहासको अध्ययनले हामीलाई के कुरामा मद्दत गर्छ?

क) भविष्यको भविष्यवाणी गर्न ख) विगतका गल्तीबाट पाठ सिक्न, वर्तमान सुधार्न र राष्ट्रिय गौरव बढाउन ग) विदेश पलायन हुन घ) प्राचीन युद्धका हतियार बनाउन

व्याख्या: इतिहासले हाम्रो पुर्खाको सङ्घर्ष चिनाउँछ, जसबाट पाठ सिकेर सभ्य समाज निर्माण गर्न र देशभक्ति बढाउन मद्दत पुग्छ।

349. वि.सं. २०१७ पुस १ को कदमपछि पक्राउ परि सुन्दरीजल बन्दीगृहमा लामो समय जेल जीवन बिताउने जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री को थिए?

क) मातृकाप्रसाद कोइराला ख) बिपी कोइराला ग) सुवर्णशमशेर घ) पुष्पलाल श्रेष्ठ

व्याख्या: राजा महेन्द्रले बिपी कोइरालालगायतका मन्त्री र नेताहरूलाई पक्राउ गरी सुन्दरीजल जेलमा करिब ८ वर्ष बन्दी बनाएर राखेका थिए।

350. २०६२/६३ को जनआन्दोलनलाई अर्को कुन नामले पनि चिनिन्छ?

क) सशस्त्र क्रान्ति ख) शान्तिपूर्ण जनक्रान्ति वा दोस्रो जनआन्दोलन ग) सिपाही विद्रोह घ) जनमत सङ्ग्रह

व्याख्या: लाखौँ जनता सडकमा उत्रिएर शान्तिपूर्ण रूपमा राजतन्त्रलाई घुँडा टेकाएको हुनाले यसलाई शान्तिपूर्ण जनक्रान्ति वा दोस्रो जनआन्दोलन (People’s Movement II) भनिन्छ।

एकाइ ८: हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप (प्रश्न ३५१ – ४००)

351. अर्थतन्त्रका मुख्य तीन क्षेत्र (Sectors of Economy) मध्ये प्राथमिक क्षेत्र (Primary Sector) मा कुन पर्दछ?

क) उद्योग र कलकारखाना ख) कृषि, पशुपालन र वनजङ्गल ग) व्यापार र पर्यटन घ) बैङ्किङ र बिमा

व्याख्या: प्राकृतिक स्रोतसँग प्रत्यक्ष जोडिएका कृषि, पशुपालन, खानी र वनजङ्गल जस्ता कार्यहरू प्राथमिक क्षेत्रमा पर्दछन्।

352. नेपालको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड (Backbone) कुन क्षेत्रलाई मानिन्छ?

क) पर्यटन ख) व्यापार ग) कृषि (Agriculture) घ) उद्योग

व्याख्या: नेपालको अधिकांश जनसङ्ख्या (करिब ६०%) जीविकोपार्जन र रोजगारीका लागि कृषिमा निर्भर रहेकाले यसलाई अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड भनिन्छ।

353. निर्वाहमुखी कृषि (Subsistence Farming) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) बजारमा बेच्नका लागि मात्र गरिने खेती ख) आफ्नो र परिवारको आवश्यकता पूरा गर्नका लागि मात्र गरिने परम्परागत खेती ग) मेसिनको प्रयोग गरी गरिने ठुलो खेती घ) विदेशी निर्यातका लागि गरिने खेती

व्याख्या: आधुनिक प्रविधिको प्रयोग नगरी आफ्नै family पाल्न मात्र गरिने परम्परागत कृषिलाई निर्वाहमुखी कृषि भनिन्छ।

354. व्यावसायिक कृषि (Commercial Farming) को मुख्य उद्देश्य के हो?

क) परिवारको पालनपोषण मात्र ख) उत्पादनलाई बजारमा बिक्री गरी नाफा कमाउनु ग) जग्गा बाँझो नराख्नु घ) छिमेकीलाई बाँड्नु

व्याख्या: आधुनिक बिउ, मल र प्रविधिको प्रयोग गरी बजारमा बिक्री गर्ने र नाफा कमाउने उद्देश्यले गरिने कृषिलाई व्यावसायिक कृषि भनिन्छ।

355. नेपालमा ‘कृषि विकास बैङ्क’ को स्थापना कहिले भएको थियो?

क) वि.सं. २०२२ ख) वि.सं. २०२४ माघ ७ ग) वि.सं. २०३० घ) वि.सं. २०४६

व्याख्या: कृषकहरूलाई कृषि ऋण र सहुलियत प्रदान गरी कृषि क्षेत्रको विकास गर्ने उद्देश्यले वि.सं. २०२४ माघ ७ मा कृषि विकास बैङ्क स्थापना भएको हो।

356. कच्चा पदार्थलाई प्रशोधन गरी नयाँ र उपयोगी वस्तु निर्माण गर्ने कार्यलाई के भनिन्छ?

क) कृषि ख) व्यापार ग) उद्योग (Industry) घ) पर्यटन

व्याख्या: प्राथमिक क्षेत्रबाट प्राप्त कच्चा पदार्थलाई मेसिन वा श्रम प्रयोग गरी तयारी वस्तुमा परिणत गर्ने द्वितीयक क्षेत्र (Secondary Sector) नै उद्योग हो।

357. लगानी र पुँजीको आधारमा नेपालका उद्योगहरूलाई मुख्यतया कति भागमा वर्गीकरण गरिएको छ?

क) दुई भाग ख) तीन भाग (घरेलु/साना, मझौला, र ठुला) ग) चार भाग घ) पाँच भाग

व्याख्या: औद्योगिक व्यवसाय ऐन अनुसार उद्योगहरूलाई पुँजी र कामदारको सङ्ख्याको आधारमा साना (घरेलु), मझौला र ठुला उद्योग गरी वर्गीकरण गरिन्छ।

358. विद्युत् उपकरण प्रयोग नगरी घरमै परिवारका सदस्यहरू मिलेर परम्परागत सिपबाट चलाइने उद्योग कुन हो?

क) ठुला उद्योग ख) मझौला उद्योग ग) घरेलु उद्योग (Cottage Industry) घ) बहुराष्ट्रिय उद्योग

व्याख्या: राडीपाखी बुन्ने, डोको-नाम्लो बनाउने, माटोका भाँडा बनाउने जस्ता पुर्ख्यौली सिपमा आधारित उद्योगहरू घरेलु उद्योग हुन्।

359. नेपालको पहिलो उद्योग कुन हो?

क) विराटनगर जुट मिल्स ख) गोरखकाली रबर उद्योग ग) हेटौँडा सिमेन्ट कारखाना घ) रघुपति जुट मिल्स

व्याख्या: वि.सं. १९९३ सालमा स्थापना भएको ‘विराटनगर जुट मिल्स’ नेपालको पहिलो आधुनिक सङ्गठित उद्योग हो।

360. कच्चा पदार्थको प्रकृतिका आधारमा उद्योगहरूलाई कसरी वर्गीकरण गर्न सकिन्छ?

क) कृषिमा आधारित, वनमा आधारित र खानीमा आधारित ख) साना र ठुला ग) स्वदेशी र विदेशी घ) सरकारी र निजी

व्याख्या: कच्चा पदार्थ कहाँबाट आउँछ भन्ने आधारमा कृषि (चिनी मिल), वन (कागज उद्योग) र खानी (सिमेन्ट उद्योग) मा आधारित उद्योग भनी छुट्याइन्छ।

361. नेपालमा उद्योगको विकास सुस्त हुनुको मुख्य कारण के हो?

क) कच्चा पदार्थको प्रशस्त उपलब्धता ख) पुँजीको अभाव, ऊर्जा सङ्कट र दक्ष जनशक्तिको कमी ग) अत्यधिक विदेशी लगानी घ) यातायातको पूर्ण सुविधा

व्याख्या: पुँजीको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, दक्ष जनशक्तिको अभाव र बिजुली/यातायातको समस्याले गर्दा नेपालमा औद्योगिक विकास सुस्त छ।

362. वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्री गर्ने वा विनिमय गर्ने कार्यलाई के भनिन्छ?

क) उत्पादन ख) व्यापार (Trade) ग) उद्योग घ) वितरण

व्याख्या: उत्पादक र उपभोक्ताबीच वस्तु वा सेवाको पैसामार्फत वा वस्तु विनिमयमार्फत हुने लेनदेन नै व्यापार हो।

363. आफ्नै देशको सिमानाभित्र हुने वस्तु वा सेवाको खरिदबिक्रीलाई कुन व्यापार भनिन्छ?

क) अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार ख) आन्तरिक व्यापार (Internal Trade) ग) वैदेशिक व्यापार घ) खुला व्यापार

व्याख्या: देशको भौगोलिक सीमाभित्र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गरिने व्यापार आन्तरिक वा राष्ट्रिय व्यापार हो।

364. दुई वा दुईभन्दा बढी देशहरूबीच हुने वस्तु र सेवाको विनिमयलाई के भनिन्छ?

क) आन्तरिक व्यापार ख) अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार (International Trade) ग) स्थानीय व्यापार घ) घरेलु व्यापार

व्याख्या: देशको सिमाना नाघेर विदेशी राष्ट्रहरूसँग गरिने आयात र निर्यातको प्रक्रियालाई अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भनिन्छ।

365. कुनै देशले विदेशबाट वस्तु किनेर ल्याउने कार्यलाई आयात (Import) भनिन्छ भने, आफ्नो देशको वस्तु विदेशमा बेच्ने कार्यलाई के भनिन्छ?

क) खरिद ख) निर्यात (Export) ग) स्टक घ) सञ्चय

व्याख्या: स्वदेशमा बढी भएको वा उत्पादन भएको वस्तु विदेशी बजारमा लगेर बेच्ने कार्य निर्यात हो।

366. कुनै देशको कुल आयातभन्दा कुल निर्यात बढी भएमा त्यसलाई व्यापार सन्तुलनको कस्तो अवस्था मानिन्छ?

क) व्यापार घाटा ख) अनुकूल व्यापार सन्तुलन (Favorable Balance of Trade) ग) प्रतिकूल व्यापार सन्तुलन घ) सन्तुलित व्यापार

व्याख्या: जब आयात (किन्ने) भन्दा निर्यात (बेच्ने) बढी हुन्छ, तब देशले विदेशी मुद्रा कमाउँछ, जसलाई अनुकूल व्यापार भनिन्छ।

367. नेपालको हालको वैदेशिक व्यापारको अवस्था कस्तो छ?

क) निर्यात अत्यधिक बढी छ ख) आयात र निर्यात बराबर छ ग) आयात अत्यधिक बढी छ (व्यापार घाटा) घ) विदेशी व्यापार नै छैन

व्याख्या: नेपालले विदेशबाट धेरै सामान किन्छ तर थोरै मात्र बेच्छ, जसका कारण नेपालको व्यापार सन्तुलन अत्यधिक प्रतिकूल (व्यापार घाटामा) छ।

368. नेपालको सबैभन्दा ठुलो व्यापारिक साझेदार देश (सबैभन्दा बढी व्यापार हुने देश) कुन हो?

क) चीन ख) भारत ग) अमेरिका घ) बेलायत

व्याख्या: खुला सिमाना र भौगोलिक सहजताका कारण नेपालको कुल वैदेशिक व्यापारको करिब दुई-तिहाइ (६०% भन्दा बढी) भारतसँग मात्र हुन्छ।

369. नेपालबाट विदेशतर्फ निर्यात हुने प्रमुख वस्तुहरू कुन-कुन हुन्?

क) पेट्रोलियम पदार्थ र मेसिनरी ख) सुन र चाँदी ग) गलैँचा, पस्मिना, तयारी पोसाक र चिया घ) हवाईजहाज र गाडी

व्याख्या: नेपालले मुख्यतया कृषि तथा हस्तकलाका सामग्रीहरू जस्तै: गलैँचा (Carpet), पस्मिना, चिया, कफी र जडीबुटी निर्यात गर्छ।

370. प्राकृतिक, सांस्कृतिक र मनोरञ्जनात्मक उद्देश्यले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा घुम्न जाने व्यक्तिलाई के भनिन्छ?

क) व्यापारी ख) पर्यटक (Tourist) ग) आप्रवासी घ) शरणार्थी

व्याख्या: २४ घण्टाभन्दा बढी र १ वर्षभन्दा कम समयका लागि आफ्नो सामान्य बसोबास बाहिर घुम्न जाने व्यक्ति पर्यटक हो।

371. नेपालमा विदेशी पर्यटकहरू आकर्षित हुनुको मुख्य कारण के हो?

क) ठुला कलकारखाना र उद्योग ख) अग्ला हिमाल, प्राकृतिक सौन्दर्य र अद्वितीय सांस्कृतिक सम्पदा ग) विदेशी भाषाको प्रयोग घ) समुद्री तट

व्याख्या: सगरमाथालगायतका हिमाल, लुम्बिनी, पशुपतिनाथ, र यहाँको प्राकृतिक तथा जैविक विविधता नै नेपालको पर्यटनका मुख्य आकर्षण हुन्।

372. पर्यटन उद्योगले देशको अर्थतन्त्रमा कसरी मद्दत गर्छ?

क) विदेशी मुद्रा आर्जन र रोजगारी सिर्जना गरेर ख) व्यापार घाटा बढाएर ग) स्वदेशी मुद्रा विदेश पठाएर घ) कृषि उत्पादन घटाएर

व्याख्या: पर्यटकहरूले डलर/विदेशी मुद्रा खर्च गर्छन् जसले देशको अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ र होटेल, यातायात, गाइड जस्ता क्षेत्रमा रोजगारी बढ्छ।

373. आफ्नै देशका नागरिकहरू देशका विभिन्न भागमा घुम्न जाने कार्यलाई कुन पर्यटन भनिन्छ?

क) अन्तर्राष्ट्रिय पर्यटन ख) आन्तरिक पर्यटन (Domestic Tourism) . ग) साहसिक पर्यटन घ) पदयात्रा

व्याख्या: देशभित्रैका नागरिकहरूले आफ्नो देशका पर्यटकीय स्थलहरू भ्रमण गर्नुलाई आन्तरिक पर्यटन भनिन्छ।

374. विदेशी रोजगारीमा गएका नागरिकले काम गरेर आफ्नो देशमा (परिवारलाई) पठाएको पैसा वा विप्रेषणलाई के भनिन्छ?

क) विदेशी लगानी ख) रेमिट्यान्स (Remittance) ग) विदेशी अनुदान घ) राजस्व

व्याख्या: वैदेशिक रोजगारबाट प्राप्त आम्दानी (रेमिट्यान्स) ले नेपालको अर्थतन्त्र र कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP) मा ठुलो योगदान (करिब एक चौथाइ) पुर्‍याएको छ।

375. रेमिट्यान्स (Remittance) को अत्यधिक निर्भरताले अर्थतन्त्रमा कस्तो असर पारेको छ?

क) देश तत्काल धनी भएको छ ख) स्वदेशी कृषि र उद्योग ओझेलमा परेका छन् र अर्थतन्त्र परनिर्भर भएको छ ग) आयात घटेको छ घ) व्यापार घाटा कम भएको छ

व्याख्या: रेमिट्यान्सले तत्काल गरिबी कम गरे पनि युवा जनशक्ति विदेशिँदा देशको कृषि र उद्योग क्षेत्रमा कामदारको अभाव भई परनिर्भरता बढेको छ।

376. वैदेशिक रोजगारीमा जाँदा हुनसक्ने ठगी र जोखिमबाट बच्न मुख्यतया के गर्नुपर्छ?

क) दलालको विश्वासमा पर्नुपर्छ ख) अवैध बाटो (लुकेर) जानुपर्छ ग) सीप सिकेर, सही सूचना लिएर र वैधानिक (सरकारी) प्रक्रियाबाट मात्र जानुपर्छ घ) कुनै पूर्वतयारी नगरी जानुपर्छ

व्याख्या: श्रम स्वीकृति लिएर, सम्बन्धित देशको भाषा र सीप सिकेर, र आधिकारिक म्यानपावर कम्पनीमार्फत मात्र विदेश जानुपर्छ।

377. निश्चित समयभित्र निर्धारित लक्ष्य र उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि स्रोतसाधनको अनुमान गरी बनाइएको पूर्व खाकालाई के भनिन्छ?

क) आर्थिक योजना (Economic Planning) ख) बजेट ग) संविधान घ) कानुन

व्याख्या: देशको समग्र विकासका लागि कुन क्षेत्रमा कति लगानी गर्ने र के प्रतिफल प्राप्त गर्ने भनी बनाइएको योजना नै आर्थिक योजना हो।

378. नेपालमा योजनाबद्ध विकासको सुरुवात (प्रथम पञ्चवर्षीय योजना लागू) कहिलेदेखि भएको हो?

क) वि.सं. २००७ ख) वि.सं. २०१३ (सन् १९५६) ग) वि.सं. २०४६ घ) वि.सं. २०६३

व्याख्या: प्रधानमन्त्री टङ्कप्रसाद आचार्यको पालामा वि.सं. २०१३ सालमा प्रथम पञ्चवर्षीय योजना सुरु भएपछि नेपालमा योजनाबद्ध विकास थालनी भएको हो।

379. नेपालमा आर्थिक योजना निर्माण, कार्यान्वयन र अनुगमन गर्ने सर्वोच्च निकाय कुन हो?

क) अर्थ मन्त्रालय ख) राष्ट्रिय योजना आयोग (National Planning Commission) ग) नेपाल राष्ट्र बैङ्क घ) महालेखा परीक्षक

व्याख्या: प्रधानमन्त्रीको अध्यक्षतामा रहने राष्ट्रिय योजना आयोगले देशको आवधिक योजना बनाउने र विकास निर्माणको अनुगमन गर्ने गर्छ।

380. हाल (वि.सं. २०८१ को सन्दर्भमा) नेपालमा कुन आवधिक योजना कार्यान्वयनमा रहेको छ?

क) १४औँ योजना ख) १५औँ योजना ग) १६औँ योजना (१६औँ पञ्चवर्षीय योजना) घ) १७औँ योजना

व्याख्या: वि.सं. २०८१/८२ देखि २०८५/८६ सम्मका लागि नेपाल सरकारले १६औँ पञ्चवर्षीय योजना कार्यान्वयनमा ल्याएको छ।

381. सरकारले प्रत्येक वर्ष संसद्मा प्रस्तुत गर्ने देशको अनुमानित आय र व्यय (आम्दानी र खर्च) को विवरणलाई के भनिन्छ?

क) आर्थिक योजना ख) बजेट (Budget) ग) मौद्रिक नीति घ) लेखा परीक्षण

व्याख्या: एक आर्थिक वर्षका लागि सरकारलाई कहाँबाट कति कर वा अनुदान प्राप्त हुन्छ र कुन क्षेत्रमा कति खर्च गरिन्छ भन्ने कानुनी दस्तावेज नै बजेट हो।

382. नेपालको संविधानअनुसार सङ्घीय सरकारले प्रत्येक वर्ष कुन मितिमा संसद्मा बजेट पेस गर्नुपर्ने अनिवार्य व्यवस्था छ?

क) वैशाख १ गते ख) जेठ १५ गते ग) असार मसान्त घ) साउन १ गते

व्याख्या: संविधानको धारा ११९ अनुसार सङ्घीय अर्थमन्त्रीले प्रत्येक वर्ष जेठ १५ गते सङ्घीय संसद्मा बजेट पेस गर्नुपर्छ।

383. बजेटलाई मुख्यतया कुन-कुन शीर्षकमा विभाजन गरी खर्च गरिन्छ?

क) चालु खर्च, पुँजीगत (विकास) खर्च र वित्तीय व्यवस्था ख) कृषि, उद्योग र व्यापार ग) शिक्षा, स्वास्थ्य र सुरक्षा घ) स्वदेशी र विदेशी खर्च

व्याख्या: प्रशासनिक काम र तलबमा हुने ‘चालु खर्च’, भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा हुने ‘पुँजीगत खर्च’ र ऋण तिर्न गरिने ‘वित्तीय व्यवस्था’ बजेटका मुख्य भाग हुन्।

384. एकका लागि सबै र सबैका लागि एक (One for all and all for one) भन्ने भावनामा आधारित भई सदस्यहरू मिलेर चलाइने आर्थिक सङ्गठन कुन हो?

क) प्राइभेट कम्पनी ख) सहकारी (Cooperative) ग) बहुराष्ट्रिय कम्पनी घ) सार्वजनिक संस्थान

व्याख्या: समान आर्थिक र सामाजिक उद्देश्य भएका व्यक्तिहरूले स्वेच्छिक रूपमा मिलेर आपसी हितका लागि चलाउने संस्था नै सहकारी हो।

385. नेपालको अर्थतन्त्रलाई कतिवटा खम्बा (Pillars of Economy) मा आधारित मानिएको छ?

क) एक खम्बे ख) दुई खम्बे ग) तीन खम्बे (Three Pillars) घ) चार खम्बे

व्याख्या: नेपालको संविधानले सरकारी (सार्वजनिक), निजी र सहकारी क्षेत्रको सहभागितामा आधारित तीन खम्बे अर्थनीतिलाई स्वीकार गरेको छ।

386. सहकारी संस्थाको सबैभन्दा ठुलो विशेषता कुन हो?

क) नाफा मात्र कमाउनु ख) प्रजातान्त्रिक नियन्त्रण र सदस्यहरूको हित (Democratic Control & Mutual Help) ग) विदेशी लगानी भित्र्याउनु घ) सरकारको पूर्ण नियन्त्रण हुनु

व्याख्या: सहकारीमा प्रत्येक सदस्यको समान मताधिकार (एक व्यक्ति एक मत) हुन्छ र यसको मुख्य उद्देश्य नाफा भन्दा पनि सदस्यहरूको आपसी सेवा हो।

387. नेपालमा सर्वप्रथम ‘बखान ऋण सहकारी संस्था’ को स्थापना कहाँ भएको थियो?

क) काठमाडौँ ख) चितवन ग) विराटनगर घ) पोखरा

व्याख्या: नेपालको पहिलो सहकारीको रूपमा वि.सं. २०१३ साल चैत २० गते चितवनको शारदानगरमा बखानसिं गुरुङको नेतृत्वमा यो संस्था स्थापना भएको थियो।

388. सहकारीको माध्यमबाट ग्रामीण क्षेत्रका महिलाहरूको जीवनस्तरमा कसरी सुधार ल्याउन सकिन्छ?

क) उनीहरूलाई विदेश पठाएर ख) थोरै-थोरै रकम बचत गर्ने बानी बसाली सस्तो ब्याजमा ऋण उपलब्ध गराएर आयआर्जनमा जोडेर ग) उनीहरूलाई केवल घरको काम गर्न लगाएर घ) उनीहरूको सम्पत्ति कब्जा गरेर

व्याख्या: सहकारीले वित्तीय पहुँच बढाउँछ, जसले गर्दा महिलाहरूले सानो पुँजीबाट बाख्रापालन, कुखुरापालन जस्ता व्यवसाय गरी आत्मनिर्भर बन्न सक्छन्।

389. नेपालको केन्द्रीय बैङ्क (Central Bank) कुन हो?

क) नेपाल बैङ्क लिमिटेड ख) राष्ट्रिय वाणिज्य बैङ्क ग) नेपाल राष्ट्र बैङ्क (Nepal Rastra Bank) घ) कृषि विकास बैङ्क

व्याख्या: वि.सं. २०१३ वैशाख १४ गते स्थापना भएको नेपाल राष्ट्र बैङ्क देशको केन्द्रीय बैङ्क हो, जसले नोट निष्कासन र अन्य बैङ्कहरूको नियमन गर्छ।

390. देशभित्र मुद्रा (नोट) निष्कासन गर्ने एकाधिकार (Monopoly) कुन बैङ्कलाई मात्र हुन्छ?

क) वाणिज्य बैङ्कलाई ख) नेपाल राष्ट्र बैङ्कलाई (केन्द्रीय बैङ्क) ग) सहकारी संस्थालाई घ) विश्व बैङ्कलाई

व्याख्या: कागजी नोट छाप्ने र मुद्राको आपूर्ति नियन्त्रण गर्ने काम नेपाल राष्ट्र बैङ्कले मात्र गर्दछ।

391. कुनै पनि वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्दा लाग्ने लागत घटाउन कुन कुराले सबैभन्दा बढी मद्दत गर्छ?

क) आधुनिक प्रविधि र दक्ष जनशक्तिको प्रयोग ख) मजदुरलाई तलब नदिने ग) कमसल कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्ने घ) कर छली गर्ने

व्याख्या: आधुनिक मेसिन र तलिमप्राप्त जनशक्तिको प्रयोग गर्दा थोरै समयमा धेरै र गुणस्तरीय उत्पादन हुन्छ, जसले लागत (Cost of Production) घटाउँछ।

392. कुनै देशको कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (GDP – Gross Domestic Product) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) विदेशमा रहेका नागरिकले कमाएको पैसा ख) एक वर्षभित्र देशको भौगोलिक सिमानाभित्र उत्पादन भएका सम्पूर्ण अन्तिम वस्तु र सेवाको कुल मौद्रिक मूल्य ग) सरकारले सङ्कलन गरेको कुल कर घ) देशको कुल बैङ्क ब्यालेन्स

व्याख्या: देशभित्र स्वदेशी वा विदेशी जुनसुकै नागरिक/कम्पनीले उत्पादन गरेको भए पनि त्यसको कुल मूल्यलाई GDP भनिन्छ।

393. वित्तीय साक्षरता (Financial Literacy) ले मानिसलाई के गर्न सिकाउँछ?

क) धेरै ऋण लिएर खर्च गर्न ख) आम्दानी, बचत, लगानी र खर्चको सही व्यवस्थापन गर्न ग) बैङ्क नजान घ) पैसा घरमै लुकाएर राख्न

व्याख्या: आफ्नो पैसाको सही सदुपयोग कसरी गर्ने, कहाँ लगानी गर्ने र फजुल खर्च कसरी रोक्ने भन्ने ज्ञान नै वित्तीय साक्षरता हो।

394. बिमा (Insurance) किन गरिन्छ?

क) कर छल्नका लागि ख) भविष्यमा आउन सक्ने सम्भावित आर्थिक जोखिम वा क्षतिलाई न्यूनीकरण गर्न ग) पैसा दोब्बर बनाउन घ) सरकारलाई दान दिन

व्याख्या: दुर्घटना, आगलागी, बिमारी वा मृत्यु जस्ता घटनाबाट हुने आर्थिक क्षति बापत निश्चित रकम (प्रिमियम) तिरेर सुरक्षाको ग्यारेन्टी लिन बिमा गरिन्छ।

395. नेपालमा कृषि पर्यटन (Agro-tourism) को सम्भावना किन उच्च छ?

क) यहाँ धेरै समुद्रहरू भएकाले ख) परम्परागत कृषि प्रणाली, ग्रामीण जीवनशैली र प्राङ्गारिक उत्पादन पर्यटकका लागि नयाँ अनुभव हुने भएकाले ग) यहाँ ठुला कृषि उद्योग भएकाले घ) विदेशीहरूलाई कृषक बनाउन

व्याख्या: चिया बगान, स्याउ बगान, गाउँको होमस्टे (Homestay) र स्थानीय खानाले विदेशी र आन्तरिक पर्यटकलाई आकर्षित गर्दछ।

396. सार्वजनिक-निजी साझेदारी (PPP – Public-Private Partnership) मोडल विकास निर्माणमा किन प्रयोग गरिन्छ?

क) सरकारसँग पैसा धेरै भएर ख) सरकारको नीति/नियमन र निजी क्षेत्रको पुँजी/दक्षता मिलाएर ठुला पूर्वाधार छिटो र प्रभावकारी रूपमा निर्माण गर्न ग) निजी क्षेत्रलाई मात्र फाइदा गराउन घ) विदेशीलाई देश सुम्पन

व्याख्या: ठुला जलविद्युत्, राजमार्ग र विमानस्थल बनाउँदा सरकार र निजी कम्पनी मिलेर लगानी र जोखिम बाँड्ने प्रणाली नै PPP हो।

397. मुद्रास्फीति (Inflation) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) वस्तु र सेवाको मूल्य घट्नु ख) बजारमा वस्तु तथा सेवाको सामान्य मूल्यस्तर निरन्तर बढ्दै जानु (महँगी) ग) बजारमा सामान नै नपाइनु घ) सबैलाई सित्तैमा सामान बाँड्नु

व्याख्या: जब पैसाको क्रयशक्ति घट्छ र सामानको मूल्य बढ्छ, त्यसलाई मुद्रास्फीति वा महँगी भनिन्छ।

398. स्वदेशी उत्पादनलाई प्रोत्साहन गर्न उपभोक्ताले के गर्नुपर्छ?

क) सधैँ विदेशी सामान मात्र किन्ने ख) सकेसम्म आफ्नै देशमा उत्पादित वस्तुहरू खरिद गरी प्रयोग गर्ने ग) स्वदेशी उद्योग बन्द गराउने घ) सस्तोको नाममा गुणस्तरहीन सामान किन्ने

व्याख्या: स्वदेशी सामानको प्रयोगले आयात घट्छ, व्यापार घाटा कम हुन्छ र देशभित्रै रोजगारी सिर्जना भई अर्थतन्त्र बलियो हुन्छ।

399. नेपाल जस्तो भूपरिवेष्ठित देशको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा हुने सबैभन्दा ठुलो भौगोलिक चुनौती कुन हो?

क) हिमालहरूको बाटो ख) सामुद्रिक बन्दरगाहसम्मको प्रत्यक्ष पहुँच नहुनु (पारवहन समस्या) ग) नदीहरू सुक्नु घ) हावापानी तातो हुनु

व्याख्या: समुद्रसँग नजोडिएको हुनाले नेपालले अन्य देशसँग व्यापार गर्न भारत वा चीनको बन्दरगाह (Transit) प्रयोग गर्नुपर्छ, जसले ढुवानी खर्च बढाउँछ।

400. कर (Tax) भनेको के हो?

क) जनतालाई दिइने उपहार ख) नागरिकले राज्यको कानुनबमोजिम सरकारलाई तिर्नुपर्ने अनिवार्य रकम ग) बैङ्कले लिने ब्याज घ) विदेशीले दिने अनुदान

व्याख्या: राज्य सञ्चालन गर्न, सुरक्षा दिन र विकास निर्माण गर्न सरकारले नागरिक र व्यवसायबाट कानुन बनाएर अनिवार्य रूपमा लिने रकम नै कर हो।

एकाइ ९: हाम्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सहयोग (प्रश्न ४०१ – ४५०)

401. कुनै पनि देशले अन्य देशहरूसँग सम्बन्ध राख्दा र व्यवहार गर्दा अपनाउने नीतिलाई के भनिन्छ?

क) आर्थिक नीति ख) परराष्ट्र नीति (Foreign Policy) ग) गृह नीति घ) रक्षा नीति

व्याख्या: आफ्नो राष्ट्रिय हितलाई सर्वोपरि राखी अन्य राष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय सङ्घसंस्थाहरूसँग सम्बन्ध कायम गर्न बनाइएको नीति नै परराष्ट्र नीति हो।

402. नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख आधार कुन हो?

क) साम्राज्यवादको समर्थन ख) पञ्चशीलको सिद्धान्त र असंलग्नता (Panchasheel & Non-alignment) ग) सैनिक गुटबन्दीमा प्रवेश घ) आर्थिक नाकाबन्दी

व्याख्या: नेपालको परराष्ट्र नीति संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र, पञ्चशील, असंलग्नता र विश्व शान्तिको मान्यतामा आधारित छ।

403. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘पञ्चशीलका सिद्धान्त’ (Principles of Panchasheel) ले कतिवटा आचरणलाई जनाउँछ?

क) ३ वटा ख) ४ वटा ग) ५ वटा घ) ७ वटा

व्याख्या: पञ्चशीलमा ५ वटा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका सिद्धान्तहरू समावेश छन् (एकअर्काको सार्वभौमसत्ताको सम्मान, अहस्तक्षेप आदि)।

404. सन् १९५४ मा भारतका तत्कालीन प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू र चीनका प्रधानमन्त्री चाउ एन लाइबीच कुन सम्झौतामा हस्ताक्षर भएको थियो?

क) सुगौली सन्धि ख) पञ्चशील सम्झौता (Panchasheel Agreement) ग) शिमला सम्झौता घ) तासकन्द सम्झौता

व्याख्या: शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वका लागि सन् १९५४ अप्रिल २९ मा भारत र चीनबीच पञ्चशील सम्झौता भएको थियो, जसलाई पछि बाङ्डुङ सम्मेलनले अनुमोदन गर्‍यो।

405. तलका मध्ये कुन सिद्धान्त पञ्चशीलअन्तर्गत पर्दैन?

क) एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेप (Non-interference) ख) अनाक्रमण (Non-aggression) ग) सामरिक सैनिक गुटबन्दी (Military Alliance) घ) समानता र पारस्परिक लाभ

व्याख्या: सैनिक गुटबन्दी पञ्चशीलको विपरीत हो। पञ्चशीलले शान्ति, अहस्तक्षेप र अनाक्रमणको वकालत गर्छ।

406. कुनै पनि सैनिक वा शक्ति गुट (Power Blocs) मा सामेल नभई स्वतन्त्र र निष्पक्ष परराष्ट्र नीति अपनाउने सिद्धान्तलाई के भनिन्छ?

क) साम्राज्यवाद ख) असंलग्नता (Non-alignment) ग) उपनिवेशवाद घ) पुँजीवाद

व्याख्या: शीतयुद्धको समयमा अमेरिका र सोभियत सङ्घको कुनै पनि गुटमा नलागी तटस्थ बस्ने नीति नै असंलग्नता हो, जसको संस्थापक सदस्य नेपाल पनि हो।

407. नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (United Nations) को सदस्यता कहिले प्राप्त गरेको हो?

क) सन् १९४५ ख) सन् १९५५ डिसेम्बर १४ ग) सन् १९६१ घ) सन् १९७१

व्याख्या: स्थापनाको १० वर्षपछि सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९) मा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता प्राप्त गरेको थियो (प्याकेज डिलअन्तर्गत)।

408. विश्व शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न २४ अक्टोबर १९४५ मा स्थापित अन्तर्राष्ट्रिय संस्था कुन हो?

क) सार्क (SAARC) ख) संयुक्त राष्ट्रसङ्घ (UN) ग) युरोपेली सङ्घ (EU) घ) आसियान (ASEAN)

व्याख्या: दोस्रो विश्वयुद्धपछि तेस्रो विश्वयुद्ध हुन नदिने र विश्व शान्ति कायम गर्ने मुख्य उद्देश्यले ५१ संस्थापक राष्ट्रहरू मिलेर संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना गरेका हुन्।

409. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रधान कार्यालय (Headquarters) कहाँ रहेको छ?

क) जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड ख) लन्डन, बेलायत ग) न्युयोर्क, अमेरिका (New York, USA) घ) पेरिस, फ्रान्स

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मुख्य कार्यालय अमेरिकाको न्युयोर्क सहरको म्यानह्याटन (Manhattan) मा अवस्थित छ।

410. संयुक्त राष्ट्रसङ्घका मुख्य अङ्गहरू कतिवटा छन्?

क) ४ वटा ख) ५ वटा ग) ६ वटा घ) ८ वटा

व्याख्या: यसका ६ वटा मुख्य अङ्ग छन्: महासभा, सुरक्षा परिषद्, आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्, जिम्मा जमानी परिषद्, अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय र सचिवालय।

411. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको कुन अङ्गलाई विश्वको ‘व्यवस्थापिका संसद्’ (Parliament of the World) जस्तो मानिन्छ, जहाँ सबै सदस्य राष्ट्रहरूको प्रतिनिधित्व हुन्छ?

क) महासभा (General Assembly) ख) सुरक्षा परिषद् ग) सचिवालय घ) अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय

व्याख्या: महासभामा सबै १९३ सदस्य राष्ट्रहरूको समान प्रतिनिधित्व (प्रत्येक देशको एक भोट) हुन्छ, त्यसैले यसलाई विश्व संसद् पनि भनिन्छ।

412. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सुरक्षा परिषद् (Security Council) मा कतिवटा स्थायी सदस्य राष्ट्रहरू (Permanent Members) छन्?

क) ५ वटा ख) १० वटा ग) १५ वटा घ) २० वटा

व्याख्या: सुरक्षा परिषद्मा ५ वटा स्थायी सदस्य (अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, रुस र चीन) र १० वटा अस्थायी (दुई वर्षका लागि चुनिने) गरी जम्मा १५ सदस्य हुन्छन्।

413. सुरक्षा परिषद्का ५ स्थायी सदस्य राष्ट्रहरूसँग कुन विशेष अधिकार हुन्छ?

क) महासचिव नियुक्त गर्ने अधिकार ख) भिटो पावर (Veto Power – निषेधाधिकार) ग) सेना पठाउने अधिकार घ) कर उठाउने अधिकार

व्याख्या: स्थायी सदस्यलाई कुनै पनि महत्त्वपूर्ण प्रस्ताव रोक्न सक्ने विशेषाधिकार (Veto Power) प्राप्त हुन्छ।

414. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रशासनिक र दैनिक कार्य सञ्चालन गर्ने अङ्ग कुन हो, जसको प्रमुखलाई महासचिव (Secretary-General) भनिन्छ?

क) महासभा ख) अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय ग) सचिवालय (Secretariat) घ) आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्

व्याख्या: महासचिवको नेतृत्वमा रहेको सचिवालयले राष्ट्रसङ्घको दैनिक प्रशासनिक काम र अन्य अङ्गका निर्णयहरू कार्यान्वयन गर्छ।

415. अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय (International Court of Justice – ICJ) को मुख्यालय कहाँ रहेको छ?

क) न्युयोर्क ख) जेनेभा ग) हेग, नेदरल्यान्ड्स (The Hague, Netherlands) घ) पेरिस

व्याख्या: राष्ट्रसङ्घका ६ मुख्य अङ्गमध्ये अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय मात्र न्युयोर्कबाहिर नेदरल्यान्ड्सको हेगमा अवस्थित छ।

416. अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयमा जम्मा कति जना न्यायाधीशहरू (Judges) रहने व्यवस्था छ?

क) ९ जना ख) १५ जना ग) २१ जना घ) ३० जना

व्याख्या: महासभा र सुरक्षा परिषद्बाट निर्वाचित हुने गरी यस अदालतमा १५ जना स्वतन्त्र न्यायाधीशहरू हुन्छन्।

417. विश्वभरका श्रमिक तथा मजदुरहरूको हकहित र श्रम मापदण्ड सुनिश्चित गर्न स्थापित राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत संस्था कुन हो?

क) WHO ख) FAO ग) ILO (International Labour Organization) घ) UNESCO

व्याख्या: अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO) को स्थापना सन् १९१९ मा भएको हो र यसले श्रमिक अधिकारको वकालत गर्छ।

418. शिक्षा, विज्ञान र संस्कृतिको माध्यमबाट विश्व शान्ति प्रवर्धन गर्ने उद्देश्यले स्थापित विशिष्टीकृत संस्था (जसले विश्व सम्पदा सूची पनि घोषणा गर्छ) कुन हो?

क) UNESCO (युनेस्को) ख) UNICEF ग) UNDP घ) WHO

व्याख्या: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) ले शिक्षा र संस्कृति संरक्षणमा काम गर्छ।

419. विश्वभर जनस्वास्थ्य प्रवर्धन गर्न र महामारी नियन्त्रण गर्न कुन संस्थाले नेतृत्वदायी भूमिका खेल्छ?

क) विश्व बैङ्क ख) डब्लु.एच.ओ. (World Health Organization – WHO) ग) डब्लु.टी.ओ. (WTO) घ) युनिसेफ (UNICEF)

व्याख्या: सन् १९४८ अप्रिल ७ मा स्थापित विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले अन्तर्राष्ट्रिय जनस्वास्थ्यको क्षेत्रमा काम गर्छ।

420. कृषि उत्पादन बढाउन र विश्वबाट भोकमरी अन्त्य गर्न कार्यरत संयुक्त राष्ट्रसङ्घको विशिष्टीकृत निकाय कुन हो?

क) FAO (Food and Agriculture Organization) ख) IMF ग) ILO घ) UNESCO

व्याख्या: खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO) को मुख्य उद्देश्य कृषि विकास मार्फत विश्वबाट भोकमरी र कुपोषण हटाउनु हो।

421. विकासोन्मुख देशहरूको आर्थिक विकास र गरिबी निवारणका लागि लामो अवधिको ऋण तथा अनुदान उपलब्ध गराउने अन्तर्राष्ट्रिय संस्था कुन हो?

क) विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन ख) विश्व बैङ्क (World Bank) ग) अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन घ) युनेस्को

व्याख्या: विश्व बैङ्क (World Bank Group) ले भौतिक पूर्वाधार, शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रको विकासका लागि गरिब देशहरूलाई वित्तीय सहयोग गर्छ।

422. विश्वव्यापीकरण (Globalization) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) विश्वलाई एउटै सरकारले चलाउनु ख) विश्वका अर्थतन्त्र, संस्कृति र विचारहरू प्रविधिको माध्यमबाट जोडिएर एउटै ‘विश्वग्राम’ (Global Village) बन्ने प्रक्रिया ग) विदेशी वस्तुमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउनु घ) स्थानीय संस्कृतिलाई मात्र महत्त्व दिनु

व्याख्या: सञ्चार, यातायात र खुला व्यापारका कारण सिङ्गो विश्व एउटा गाउँ (Global Village) जस्तै जोडिने प्रक्रिया नै विश्वव्यापीकरण हो।

423. विश्वव्यापीकरणको सबैभन्दा ठुलो सकारात्मक प्रभाव कुन हो?

क) स्थानीय संस्कृतिको लोप ख) विदेशी हस्तक्षेपमा वृद्धि ग) प्रविधि, ज्ञान र पुँजीको सहज विश्वव्यापी आदानप्रदान घ) धनी र गरिबबीचको खाडल बढ्नु

व्याख्या: विश्वव्यापीकरणले गर्दा एक देशमा विकास भएको नयाँ प्रविधि, उपचार र विचार तत्कालै विश्वभर पुग्न सम्भव भएको छ।

424. विश्वव्यापीकरणले नेपालजस्तो विकासोन्मुख देशमा पारेको नकारात्मक असर कुन हो?

क) शिक्षाको गुणस्तर बढ्नु ख) विदेशी बजारसँग प्रतिस्पर्धा गर्न नसक्दा स्वदेशी तथा परम्परागत उद्योगहरू बन्द हुनु (Brain Drain र पुँजी पलायन) ग) प्रविधिको विकास हुनु घ) रोजगारीको अवसर बढ्नु

व्याख्या: विदेशी सस्ता सामानको ओइरो लाग्दा स्वदेशी साना उद्योग धारासायी हुनु र दक्ष जनशक्ति विदेशिनु यसका चुनौती हुन्।

425. कुनै पनि अन्तर्राष्ट्रिय ज्ञान, प्रविधि र विकासलाई आफ्नो देश र माटोको आवश्यकता सुहाउँदो रूपमा ढालेर प्रयोग गर्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) भूमण्डलीकरण ख) स्थानीयकरण (Localization) ग) निजीकरण घ) राष्ट्रियकरण

व्याख्या: विश्वव्यापी ज्ञानलाई जस्ताको त्यस्तै नक्कल नगरी स्थानीय संस्कृति र आवश्यकताअनुरूप परिमार्जन गरी प्रयोग गर्नु स्थानीयकरण हो।

426. सञ्चार र प्रविधिको विकासले विश्वव्यापीकरणलाई कस्तो प्रभाव पारेको छ?

क) तीव्र गति दिएको छ (Catalyst को रूपमा) ख) रोकेको छ ग) कुनै प्रभाव पारेको छैन घ) सञ्चार र विश्वव्यापीकरणको सम्बन्ध छैन

व्याख्या: इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र यातायातको विकासले नै विश्वलाई जोडेर विश्वव्यापीकरणलाई सम्भव र तीव्र बनाएको हो।

427. नेपालले शान्ति स्थापनाका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा द्वन्द्वग्रस्त देशहरूमा पठाउने सेना वा प्रहरीको दस्तालाई के भनिन्छ?

क) खतरा नियन्त्रण सेना ख) शान्ति सेना (UN Peacekeeping Forces / Blue Helmets) ग) विद्रोही सेना घ) राष्ट्रिय सेना

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति मिसनमा सहभागी हुने सैनिकहरूलाई ‘ब्लु हेल्मेट्स’ (शान्ति सेना) भनिन्छ। नेपालले सन् १९५८ देखि सेना पठाउँदै आएको छ।

428. समसामयिक घटना (Contemporary Events) भन्नाले कस्ता घटनालाई बुझिन्छ?

क) हजारौँ वर्ष अघिका घटना ख) वर्तमान समयमा वा भर्खरै विश्व र राष्ट्रमा घटेका महत्त्वपूर्ण घटनाहरू ग) पौराणिक कथाहरू घ) भविष्यमा हुने घटनाहरू

व्याख्या: हालको समयमा घटेका र समाजमा तत्कालीन प्रभाव पार्ने राजनीतिक, आर्थिक वा प्राकृतिक घटनाहरू (जस्तै: भूकम्प, युद्ध, नयाँ आविष्कार) समसामयिक घटना हुन्।

429. जलवायु परिवर्तन (Climate Change) का कारण विश्वव्यापी रूपमा देखिएको सबैभन्दा ठुलो समस्या कुन हो?

क) जनसङ्ख्या घट्नु ख) पृथ्वीको तापक्रम बढ्नु (Global Warming), हिउँ पग्लनु र मौसममा अतिवाद देखिनु ग) गरिबी अन्त्य हुनु घ) भूकम्प जानु

व्याख्या: हरितगृह ग्यासको वृद्धिले पृथ्वीको औसत तापक्रम बढिरहेको छ, जसले गर्दा हिमनदी पग्लने र बाढी/खडेरी जस्ता सङ्कट बढेका छन्।

430. सामाजिक सञ्जाल (Social Media) को सुरक्षित र जिम्मेवार प्रयोगका लागि कुन कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?

क) आफ्नो पासवर्ड सबैलाई बाँड्ने ख) नचिनेका व्यक्तिको फ्रेन्ड रिक्वेस्ट स्वीकार्ने ग) व्यक्तिगत गोप्य जानकारी (पासवर्ड, बैङ्क विवरण) शेयर नगर्ने र तथ्य जाँच गरेर मात्र सूचना सेयर गर्ने घ) अफवाह फैलाउने

व्याख्या: साइबर अपराधबाट बच्न आफ्नो गोपनीयता सुरक्षित राख्ने र भ्रमपूर्ण समाचार (Fake News) सेयर नगर्नु सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित प्रयोग हो।

431. अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष (IMF – International Monetary Fund) को मुख्य कार्य के हो?

क) रोग नियन्त्रण गर्नु ख) अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सन्तुलन कायम गर्न र आर्थिक सङ्कट परेका देशलाई ऋण दिनु ग) बालबालिकाको शिक्षामा लगानी गर्नु घ) मजदुरको अधिकार रक्षा गर्नु

व्याख्या: IMF ले विश्वव्यापी वित्तीय स्थिरता सुनिश्चित गर्न सदस्य राष्ट्रहरूलाई भुक्तानी सन्तुलन (Balance of Payment) बिग्रिँदा आर्थिक सहायता प्रदान गर्छ।

432. दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन (SAARC) को स्थापना कहिले भएको थियो?

क) सन् १९४५ ख) सन् १९८५ डिसेम्बर ८ ग) सन् १९९० घ) सन् २००४

व्याख्या: दक्षिण एसियाका ७ (पछि अफगानिस्तान थपिएर ८) देशहरू मिलेर आपसी सहयोगका लागि ८ डिसेम्बर १९८५ मा सार्कको स्थापना गरेका हुन्।

433. सार्क (SAARC) को सचिवालय (Secretariat) कहाँ रहेको छ?

क) नयाँ दिल्ली, भारत ख) ढाका, बङ्गलादेश ग) काठमाडौँ, नेपाल घ) कोलम्बो, श्रीलङ्का

व्याख्या: सार्कको स्थायी सचिवालय नेपालको राजधानी काठमाडौँमा सन् १९८७ मा स्थापना भएको हो।

434. कम्प्युटर, इन्टरनेट र मोबाइल जस्ता विद्युतीय माध्यमबाट हुने अपराधलाई के भनिन्छ?

क) आर्थिक अपराध ख) साइबर अपराध (Cyber Crime) ग) भौतिक अपराध घ) सामाजिक अपराध

व्याख्या: इन्टरनेटको माध्यमबाट ठगी गर्नु, चरित्र हत्या गर्नु वा अरूको डाटा चोर्नु साइबर अपराध हो।

435. साइबर अपराध नियन्त्रण गर्न नेपालमा कुन ऐनको व्यवस्था गरिएको छ?

क) विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ (Electronic Transactions Act) ख) मुलुकी देवानी संहिता ग) उपभोक्ता संरक्षण ऐन घ) भ्रष्टाचार निवारण ऐन

व्याख्या: नेपालमा इन्टरनेट र कम्प्युटरसम्बन्धी अपराधलाई रोक्न र विद्युतीय कारोबारलाई कानुनी मान्यता दिन यो ऐन ल्याइएको हो।

436. नेपालले असंलग्न आन्दोलन (NAM) को सदस्यता कहिलेबाट प्राप्त गरेको हो?

क) स्थापना कालदेखि नै (सन् १९६१) ख) सन् १९७० ग) सन् १९९० घ) सन् २०००

व्याख्या: सन् १९६१ मा बेलग्रेडमा भएको असंलग्न राष्ट्रहरूको पहिलो शिखर सम्मेलनमा राजा महेन्द्रको नेतृत्वमा नेपाल संस्थापक सदस्यको रूपमा सहभागी भएको थियो।

437. दक्षिण एसियामा सार्कबाहेक नेपाल सदस्य रहेको अर्को महत्त्वपूर्ण क्षेत्रीय सङ्गठन कुन हो?

क) आसियान (ASEAN) ख) बिमस्टेक (BIMSTEC) ग) युरोपेली सङ्घ (EU) घ) अफ्रिकी सङ्घ

व्याख्या: Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation (BIMSTEC) मा नेपाल सन् २००४ मा सदस्य बनेको हो।

438. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सर्वाेच्च प्रशासकीय अधिकारी ‘महासचिव’ (Secretary-General) को कार्यकाल कति वर्षको हुन्छ?

क) ३ वर्ष ख) ४ वर्ष ग) ५ वर्ष घ) ६ वर्ष

व्याख्या: राष्ट्रसङ्घका महासचिवको कार्यकाल ५ वर्षको हुन्छ र उनी पुनः दोस्रो कार्यकालका लागि पनि नियुक्त हुन सक्छन्।

439. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र (UN Charter) मा कतिवटा धाराहरू रहेका छन्?

क) १०१ धारा ख) १११ धारा ग) १२१ धारा घ) १९३ धारा

व्याख्या: राष्ट्रसङ्घको संविधान मानिने ‘बडापत्र’मा १९ अध्याय र १११ धाराहरू रहेका छन्।

440. विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO – World Trade Organization) को मुख्य उद्देश्य के हो?

क) हतियारको व्यापार बढाउनु ख) स्वतन्त्र र निष्पक्ष अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारलाई प्रवर्धन र नियमन गर्नु ग) विश्वव्यापी कर सङ्कलन गर्नु घ) गरिब देशलाई ऋण मात्र दिनु

व्याख्या: सन् १९९५ मा स्थापित WTO ले देशहरूबीचको व्यापारिक अवरोध हटाउने र व्यापारिक नियमहरू तय गर्ने काम गर्छ।

441. नेपाल विश्व व्यापार सङ्गठन (WTO) को कतिऔँ सदस्य राष्ट्र बनेको हो?

क) १०० औँ ख) १४७ औँ ग) १५० औँ घ) १९३ औँ

व्याख्या: नेपाल सन् २००४ अप्रिल २३ मा WTOको १४७ औँ सदस्य राष्ट्र बनेको हो।

442. कुनै पनि देशका नागरिकले अर्को देशमा गएर बसोबास गर्ने, व्यापार गर्ने वा संस्कृति आदानप्रदान गर्ने कार्यले कुन प्रक्रियालाई मद्दत गर्छ?

क) विश्वव्यापीकरण (Globalization) ख) एकाधिकार ग) राष्ट्रियकरण घ) उपनिवेशवाद

व्याख्या: मानिस, पुँजी र संस्कृतिको खुला सिमानापारि प्रवाह हुनु नै विश्वव्यापीकरणको मुख्य लक्षण हो।

443. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध कायम गर्दा नेपालले कुन नीतिलाई जोड दिन्छ?

क) सैन्य विस्तार ख) आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप ग) पारस्परिक सम्मान र पञ्चशील घ) आर्थिक नाकाबन्दी

व्याख्या: नेपालको परराष्ट्र नीति पञ्चशीलको सिद्धान्तमा आधारित भई सबैसँग मित्रता कायम गर्ने र कसैको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने कुरामा जोड दिन्छ।

444. राष्ट्रसङ्घको महासभाले प्रत्येक वर्ष कुन महिनामा आफ्नो नियमित अधिवेशन (Regular Session) सुरु गर्छ?

क) जनवरी ख) मार्च ग) सेप्टेम्बर घ) डिसेम्बर

व्याख्या: राष्ट्रसङ्घीय महासभाको नियमित वार्षिक बैठक हरेक वर्ष सेप्टेम्बर महिनाको तेस्रो मङ्गलबारदेखि न्युयोर्कमा सुरु हुन्छ।

445. सार्क (SAARC) को लोगो (Logo) कसले डिजाइन गरेका हुन्?

क) अरनिको ख) शैलेन्द्र महर्जन (नेपाल) ग) लक्ष्मण श्रेष्ठ घ) अमृत खड्का

व्याख्या: सार्कको आधिकारिक लोगो नेपाली कलाकार शैलेन्द्र महर्जनले डिजाइन गरेका हुन्, जसमा सातवटा परेवा र दुईवटा हातहरू (पछि थपिएको बाहेक) अङ्कित छन्।

446. संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आह्वानमा नेपालले कुन देशमा सबैभन्दा पहिलो पटक शान्ति सेना (Peacekeeping Force) पठाएको थियो?

क) कङ्गो ख) लेबनान ग) हाइटी घ) सोमालिया

व्याख्या: नेपालले सन् १९५८ (वि.सं. २०१५) मा पहिलो पटक लेबनानमा ५ जना सैन्य पर्यवेक्षक पठाएर शान्ति मिसनको सुरुवात गरेको थियो।

447. विश्वव्यापीकरणको युगमा युवा पुस्ताले रोजगारी र शिक्षाका लागि विदेशिने प्रवृत्तिको मुख्य नकारात्मक असर (Brain Drain) लाई के भनिन्छ?

क) विप्रेषण वृद्धि ख) बौद्धिक वा प्रतिभा पलायन ग) प्रविधि हस्तान्तरण घ) सांस्कृतिक आदानप्रदान

व्याख्या: पढेलेखेका र दक्ष जनशक्ति (डाक्टर, इन्जिनियर) आफ्नै देशमा अवसर नपाई विदेश जाँदा देशले विकासका लागि प्रतिभा गुमाउँछ जसलाई Brain Drain भनिन्छ।

448. साइबर सुरक्षा (Cyber Security) का लागि अपनाउनुपर्ने न्यूनतम उपाय कुन हो?

क) सजिलो पासवर्ड राख्ने (जस्तै: 123456) ख) कम्प्युटर/मोबाइलमा एन्टीभाइरस (Antivirus) राख्ने र शङ्कास्पद लिङ्क क्लिक नगर्ने ग) आफ्नो OTP अरूलाई दिने घ) सधैँ सार्वजनिक वाइफाई (Public Wi-Fi) प्रयोग गर्ने

व्याख्या: ह्याकर र भाइरसबाट बच्न बलियो पासवर्ड, एन्टीभाइरस सफ्टवेयर र सुरक्षित इन्टरनेट ब्राउजिङ आवश्यक हुन्छ।

449. समसामयिक घटनाक्रमबारे अद्यावधिक (Update) रहन विद्यार्थीले मुख्यतया के गर्नुपर्छ?

क) कथाका किताब मात्र पढ्ने ख) भरपर्दो समाचार माध्यम (News), पत्रपत्रिका र रेडियो/टेलिभिजन नियमित सुन्ने/पढ्ने ग) सामाजिक सञ्जालका अफवाह मात्र पत्याउने घ) बाहिरी कुरामा चासो नदिने

व्याख्या: राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय घटनाक्रमको सही जानकारी पाउन प्रमाणित र आधिकारिक समाचार माध्यमहरूको नियमित अध्ययन गर्नुपर्छ।

450. अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा ‘कूटनीति’ (Diplomacy) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) युद्धको घोषणा गर्ने प्रक्रिया ख) शान्तिपूर्ण वार्ता र संवादको माध्यमबाट आफ्नो देशको राष्ट्रिय हित पूरा गर्ने कला ग) जासुसी गर्ने काम घ) विदेशीलाई देश सुम्पने काम

व्याख्या: बिना युद्ध, सम्झौता र संवाद (Dialogue) को माध्यमबाट अन्य देशसँग सुमधुर सम्बन्ध राख्ने र आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने प्रक्रिया नै कूटनीति हो।

एकाइ १०: जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन (प्रश्न ४५१ – ५००)

451. कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गरिरहेका मानिसहरूको कुल सङ्ख्यालाई के भनिन्छ?

क) जनसङ्ख्या (Population) ख) जनसाङ्ख्यिकी (Demography) ग) जनघनत्व घ) बसाइँसराइ

व्याख्या: कुनै पनि देश, प्रदेश वा निश्चित ठाउँमा एक निश्चित समय (जस्तै: जनगणनाको समय) मा बसोबास गर्ने मानिसहरूको कुल सङ्ख्या नै जनसङ्ख्या हो।

452. जनसङ्ख्याको आकार, संरचना, र वितरणको वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने शास्त्रलाई के भनिन्छ?

क) अर्थशास्त्र ख) समाजशास्त्र ग) जनसाङ्ख्यिकी (Demography) घ) भूगोल

व्याख्या: जनसङ्ख्याको जन्म, मृत्यु, बसाइँसराइ लगायतका पक्षहरूको गणितीय र वैज्ञानिक अध्ययन गर्ने विषय जनसाङ्ख्यिकी (Demography) हो।

453. नेपालमा सर्वप्रथम विधिवत् रूपमा राष्ट्रिय जनगणना (National Census) कुन सालदेखि सुरु भएको हो?

क) वि.सं. १९५८ ख) वि.सं. १९६८ ग) वि.सं. २००९ घ) वि.सं. २०५८

व्याख्या: चन्द्रशमशेरको पालामा वि.सं. १९६८ (सन् १९११) देखि नेपालमा विधिवत् रूपमा जनगणना सुरु भएको हो।

454. नेपालमा कति-कति वर्षको अन्तरालमा राष्ट्रिय जनगणना गर्ने गरिन्छ?

क) ५-५ वर्षमा ख) १०-१० वर्षमा ग) १५-१५ वर्षमा घ) २०-२० वर्षमा

व्याख्या: वि.सं. १९६८ देखि सुरु भएको जनगणना प्रत्येक १० वर्षको अन्तरालमा हुँदै आएको छ (पछिल्लो जनगणना २०७८ मा भएको थियो)।

455. बाह्रौँ राष्ट्रिय जनगणना-२०७८ (National Census 2021) अनुसार नेपालको कुल जनसङ्ख्या कति रहेको छ?

क) २ करोड ६४ लाख ९४ हजार ५०४ ख) २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५७८ ग) ३ करोड २ लाख घ) २ करोड १५ लाख

व्याख्या: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालयको अन्तिम नतिजाअनुसार २०७८ सालमा नेपालको कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ रहेको छ।

456. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर (Population Growth Rate) कति प्रतिशत रहेको छ?

क) १.३५ प्रतिशत ख) १.०९ प्रतिशत ग) ०.९२ प्रतिशत घ) २.०१ प्रतिशत

व्याख्या: वि.सं. २०६८ को १.३५% को तुलनामा २०७८ को जनसङ्ख्या वृद्धिदर घटेर वार्षिक ०.९२% कायम भएको छ।

457. प्रतिवर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा बसोबास गर्ने मानिसहरूको औसत सङ्ख्यालाई के भनिन्छ?

क) जनसङ्ख्या वृद्धिदर ख) जनघनत्व (Population Density) ग) बसाइँसराइ दर घ) मृत्युदर

व्याख्या: कुल जनसङ्ख्यालाई कुल क्षेत्रफलले भाग गर्दा आउने सङ्ख्या नै जनघनत्व हो, जसले मानिसको बसोबासको बाक्लोपन देखाउँछ।

458. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको औसत जनघनत्व (Average Population Density) कति रहेको छ?

क) १५० जना प्रति वर्ग कि.मी. ख) १८० जना प्रति वर्ग कि.मी. ग) १९८ जना प्रति वर्ग कि.मी. घ) २१५ जना प्रति वर्ग कि.मी.

व्याख्या: नेपालको कुल जनसङ्ख्यालाई कुल क्षेत्रफल (१,४७,१८१ वर्ग कि.मी.) ले भाग गर्दा औसत जनघनत्व १९८ जना प्रति वर्ग किलोमिटर छ।

459. नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्र (हिमाल, पहाड र तराई) मध्ये कुन क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या बसोबास गर्दछ?

क) हिमाली क्षेत्र ख) पहाडी क्षेत्र ग) तराई क्षेत्र घ) सबैमा बराबर

व्याख्या: सुगम यातायात, कृषियोग्य भूमि र रोजगारीका कारण तराई क्षेत्रमा नेपालको कुल जनसङ्ख्याको आधाभन्दा बढी (५३.६१%) बसोबास गर्दछ।

460. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको कुन प्रदेशमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या रहेको छ?

क) कोसी प्रदेश ख) बागमती प्रदेश ग) लुम्बिनी प्रदेश घ) मधेश प्रदेश

व्याख्या: सहरीकरण र राजधानी भएको कारण बागमती प्रदेशमा सबैभन्दा बढी (कुल जनसङ्ख्याको करिब २०.९७%) जनसङ्ख्या रहेको छ।

461. नेपालको कुन प्रदेशमा सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या रहेको छ?

क) कर्णाली प्रदेश ख) सुदूरपश्चिम प्रदेश ग) गण्डकी प्रदेश घ) कोसी प्रदेश

व्याख्या: भौगोलिक विकटता र बसाइँसराइका कारण कर्णाली प्रदेशमा सबैभन्दा कम जनसङ्ख्या रहेको छ।

462. कुनै पनि देश वा स्थानको जनसङ्ख्या परिवर्तन गराउने मुख्य तीन तत्त्वहरू (Components of Population Change) के-के हुन्?

क) गरिबी, रोग र भोक ख) जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ (Birth, Death, and Migration) ग) शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगार घ) भूगोल, हावापानी र धर्म

व्याख्या: जन्मले जनसङ्ख्या बढाउँछ, मृत्युले घटाउँछ र बसाइँसराइले एक ठाउँको घटाएर अर्को ठाउँको बढाउँछ। यी नै जनसङ्ख्या परिवर्तनका मुख्य तत्व हुन्।

463. प्रजनन उमेर (१५ देखि ४९ वर्ष) का महिलाहरूले आफ्नो जीवनकालमा जन्माउने जीवित शिशुहरूको औसत सङ्ख्यालाई के भनिन्छ?

क) शिशु मृत्युदर ख) कुल प्रजनन दर (Total Fertility Rate – TFR) ग) मातृ मृत्युदर घ) जन्मदर

व्याख्या: TFR ले एउटी महिलाले आफ्नो प्रजनन उमेरभरिमा कति बच्चा जन्माउँछिन् भन्ने औसत दर देखाउँछ।

464. नेपालमा बसाइँसराइ (Migration) को मुख्य प्रवृत्ति कस्तो रहेको छ?

क) तराईबाट हिमालतिर ख) सहरबाट गाउँतिर ग) पहाड र हिमालबाट तराई र सहरतिर (Rural to Urban/Terai) घ) विदेशबाट नेपालतिर

व्याख्या: सुविधा र अवसरको खोजीमा हिमाली र पहाडी भेगबाट तराईतिर र गाउँबाट सहरतिर बसाइँ सर्ने प्रवृत्ति नेपालमा उच्च छ।

465. मानिसले आफ्नो आम्दानी र स्रोतसाधनको आधारमा परिवारको आकार (सन्तान सङ्ख्या) निर्धारण गर्ने योजनाबद्ध प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) जनसङ्ख्या नियन्त्रण ख) पारिवारिक योजना वा परिवार नियोजन (Family Planning) ग) गर्भपतन घ) जनसङ्ख्या वृद्धि

व्याख्या: कति बच्चा जन्माउने, कहिले जन्माउने र दुई बच्चाबीच कति जन्मान्तर राख्ने भन्ने योजना नै पारिवारिक योजना हो।

466. पारिवारिक योजनाको मुख्य उद्देश्य के हो?

क) जनसङ्ख्या पूर्ण रूपमा रोक्नु ख) परिवारलाई गरिब बनाउनु ग) आमा र बच्चाको स्वास्थ्य संरक्षण गर्दै गुणस्तरीय जीवनयापन सुनिश्चित गर्नु घ) पुरुषलाई मात्र फाइदा पुर्याउनु

व्याख्या: पारिवारिक योजनाले जन्मान्तर कायम राखी मातृ-शिशु स्वास्थ्य सुधार्न र परिवारलाई आर्थिक रूपमा सक्षम बनाउन मद्दत गर्छ।

467. परिवार नियोजनका स्थायी साधन (Permanent Methods of Family Planning) अन्तर्गत पुरुष र महिलाका लागि क्रमशः कुन-कुन उपाय अपनाइन्छ?

क) कन्डम र पिल्स ख) भ्यासेक्टोमी (Vasectomy) र मिनील्याप (Minilap) ग) कपर टी र डिपोप्रोभेरा घ) इम्प्लान्ट र आयुसिडी

व्याख्या: सन्तानको रहर पुगिसकेपछि सधैँका लागि गरिने शल्यक्रियालाई पुरुषमा भ्यासेक्टोमी र महिलामा मिनील्याप (वा ट्युबेक्टोमी) भनिन्छ।

468. आवश्यक गाँस, बास, कपास, शिक्षा, स्वास्थ्य, र मनोरञ्जनको सहज पहुँच भएको र सुखी तथा सन्तुष्ट जीवन बिताउने अवस्थालाई के भनिन्छ?

क) सहरी जीवन ख) गुणस्तरीय जीवन (Quality of Life) ग) महँगो जीवन घ) आधुनिक जीवन

व्याख्या: आधारभूत आवश्यकता पूरा भई सम्मानजनक, स्वस्थ र सुखी जीवनयापन गर्न पाउनु नै गुणस्तरीय जीवन हो।

469. गुणस्तरीय जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण आधार कुन हो?

क) धेरै सन्तान हुनु ख) ठुलो घर हुनु ग) शिक्षा, स्वास्थ्य र सानो परिवार (Education, Health & Small Family) घ) धेरै जग्गा हुनु

व्याख्या: सानो परिवार भएमा आम्दानीले पुग्छ र शिक्षा तथा स्वास्थ्यमा राम्रो लगानी गर्न सकिन्छ, जसले जीवन गुणस्तरीय बनाउँछ।

470. तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिले वातावरणमा कस्तो असर पार्छ?

क) वातावरण स्वच्छ हुन्छ ख) वनजङ्गल फँडानी, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन हुन्छ ग) पानीको स्रोत बढ्छ घ) पर्यावरणीय सन्तुलन कायम हुन्छ

व्याख्या: धेरै मानिसलाई धेरै स्रोत (बासस्थान, खाना) चाहिने भएकाले जङ्गल फँडानी र प्रदूषण तीव्र रूपमा बढ्छ।

471. जनसङ्ख्या र वातावरणबीच कस्तो सम्बन्ध हुन्छ?

क) एकतर्फी सम्बन्ध ख) अन्तरसम्बन्ध वा अन्योन्याश्रित सम्बन्ध (Interrelationship) ग) कुनै सम्बन्ध हुँदैन घ) नकारात्मक सम्बन्ध मात्र

व्याख्या: जनसङ्ख्याको वृद्धिले वातावरणमा असर पार्छ भने प्रदूषित वातावरणले मानिसको स्वास्थ्यमा असर पार्छ, त्यसैले यिनीहरू अन्योन्याश्रित छन्।

472. जनसङ्ख्या शिक्षा (Population Education) को मुख्य उद्देश्य के हो?

क) मानिसलाई धेरै बच्चा जन्माउन सिकाउनु ख) जनसङ्ख्याको स्थिति र यसले पार्ने प्रभावबारे सचेतना जगाई सानो परिवारको महत्त्व बुझाउनु ग) जनगणना गर्ने तरिका मात्र सिकाउनु घ) बसाइँसराइ गर्न सिकाउनु

व्याख्या: जनसङ्ख्या शिक्षाले मानिसलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन, गुणस्तरीय जीवन र वातावरण संरक्षणप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।

473. विश्वको जनसङ्ख्या कुन वर्ष ८ अर्ब (8 Billion) पुगेको संयुक्त राष्ट्रसङ्घले घोषणा गरेको थियो?

क) सन् २०११ मा ख) सन् २०१५ मा ग) सन् २०२२ नोभेम्बर १५ मा घ) सन् २०२४ मा

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको तथ्याङ्कअनुसार १५ नोभेम्बर २०२२ मा विश्वको कुल जनसङ्ख्या ८ अर्ब पुगेको हो।

474. हाल विश्वमा सबैभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएको देश कुन हो (सन् २०२३ पछिको तथ्याङ्क अनुसार)?

क) चीन ख) भारत (India) ग) संयुक्त राज्य अमेरिका घ) इन्डोनेसिया

व्याख्या: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सन् २०२३ को तथ्याङ्कअनुसार भारतले चीनलाई उछिन्दै विश्वकै सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको देश बनेको छ।

475. जनसङ्ख्याका आधारमा विश्वका महादेशहरूमध्ये सबैभन्दा ठुलो महादेश कुन हो?

क) अफ्रिका ख) उत्तर अमेरिका ग) युरोप घ) एसिया (Asia)

व्याख्या: विश्वको कुल जनसङ्ख्याको करिब ६० प्रतिशत मानिस एसिया महादेशमा मात्र बसोबास गर्दछन्।

476. विश्व जनसङ्ख्या दिवस (World Population Day) हरेक वर्ष कहिले मनाइन्छ?

क) जुन ५ ख) जुलाई ११ (July 11) ग) अगस्ट १२ घ) सेप्टेम्बर ५

व्याख्या: सन् १९८७ जुलाई ११ मा विश्वको जनसङ्ख्या ५ अर्ब पुगेको सम्झनामा हरेक वर्ष जुलाई ११ मा विश्व जनसङ्ख्या दिवस मनाइन्छ।

477. जनसङ्ख्या वृद्धिदर सामान्यतया कुन देशहरूमा बढी पाइन्छ?

क) विकसित देशहरूमा ख) विकासोन्मुख वा गरिब देशहरूमा (Developing Countries) ग) युरोपेली देशहरूमा घ) सबै देशमा बराबर

व्याख्या: अशिक्षा, गरिबी र परिवार नियोजनका साधनको अभावका कारण अफ्रिका र एसियाका विकासोन्मुख देशहरूमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर उच्च छ।

478. जनसङ्ख्या सङ्क्रमणको सिद्धान्त (Demographic Transition Theory) ले कुन कुराको व्याख्या गर्छ?

क) बसाइँसराइको कारण ख) देशको आर्थिक विकाससँगै जन्मदर र मृत्युदरमा आउने ऐतिहासिक परिवर्तन (उच्चबाट न्यूनतिर) ग) रोगहरूको सङ्क्रमण घ) औद्योगिकीकरण

व्याख्या: यस सिद्धान्तअनुसार सुरुमा उच्च जन्मदर र मृत्युदर हुन्छ, पछि स्वास्थ्य सुविधाले मृत्युदर घट्छ तर जन्मदर उच्च रहन्छ (जनसङ्ख्या विस्फोट), र अन्त्यमा जन्म र मृत्यु दुवै दर न्यून भई जनसङ्ख्या स्थिर हुन्छ।

479. नेपाल हाल जनसङ्ख्या सङ्क्रमणको कुन चरण (Stage) मा रहेको मानिन्छ?

क) पहिलो चरण (उच्च जन्म, उच्च मृत्यु) ख) दोस्रो चरण (जन्म उच्च, मृत्यु घट्दो) ग) तेस्रो चरण (जन्म र मृत्यु दुवै घट्दो/स्थिरता उन्मुख) घ) चौथो चरण (ऋणात्मक वृद्धि)

व्याख्या: नेपालमा हाल स्वास्थ्य सुविधाले मृत्युदर घटेको छ र चेतनाका कारण जन्मदर पनि बिस्तारै घटिरहेको (स्थिरतातर्फ उन्मुख) हुनाले यो तेस्रो चरणमा छ।

480. जनसङ्ख्या लाभांश (Demographic Dividend) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) वृद्धवृद्धाको सङ्ख्या धेरै हुनु ख) काम गर्ने उमेर समूह (१५-५९ वर्ष) को जनसङ्ख्या आश्रित जनसङ्ख्याभन्दा बढी भई देशले लिन सक्ने आर्थिक लाभ ग) बच्चाहरूको सङ्ख्या बढी हुनु घ) जनसङ्ख्या वृद्धिदर ऋणात्मक हुनु

व्याख्या: देशमा युवा वा सक्रिय जनशक्तिको बाहुल्यता हुँदा उनीहरूलाई रोजगारी र उत्पादनमा लगाएर देशले छिटो आर्थिक विकास गर्न सक्ने स्वर्णिम अवसर नै जनसाङ्ख्यिक लाभांश हो।

481. नेपालमा हाल ‘जनसाङ्ख्यिक लाभांश’ को अवस्था कस्तो छ?

क) सकिएको छ ख) सुरु भएकै छैन ग) सक्रिय जनशक्ति (करिब ६१.९६%) बढी भएकोले नेपाल हाल जनसाङ्ख्यिक लाभांशको सुवर्ण अवसरमा छ घ) नेपालमा कहिल्यै आउँदैन

व्याख्या: जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा १५ देखि ५९ वर्ष उमेर समूहको (सक्रिय) जनसङ्ख्या ६१.९६% रहेकाले यो देश विकासको लागि ऐतिहासिक अवसर हो।

482. काम गर्न नसक्ने उमेर समूह (१४ वर्ष मुनिका बालबालिका र ६० वर्ष माथिका वृद्धवृद्धा) लाई जनसाङ्ख्यिकीमा के भनिन्छ?

क) सक्रिय जनसङ्ख्या ख) आश्रित जनसङ्ख्या (Dependent Population) ग) उत्पादक जनसङ्ख्या घ) अतिरिक्त जनसङ्ख्या

व्याख्या: बालबालिका र ज्येष्ठ नागरिकहरू आर्थिक उपार्जनका लागि १५-५९ वर्षका सक्रिय जनसङ्ख्यामा भर पर्ने हुनाले उनीहरूलाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ।

483. कुनै पनि देशमा पुरुषको तुलनामा महिलाको सङ्ख्या कति छ भनेर देखाउने अनुपातलाई के भनिन्छ?

क) जन्मदर ख) निर्भरता अनुपात ग) लैङ्गिक अनुपात वा सेक्स रेसियो (Sex Ratio) घ) मृत्युदर

व्याख्या: प्रति १०० जना महिलामा कति जना पुरुष छन् भन्ने तथ्याङ्क नै लैङ्गिक अनुपात (Sex Ratio) हो।

484. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालको लैङ्गिक अनुपात (Sex Ratio) कति रहेको छ?

क) १०० ख) १०५.५ ग) ९५.५९ (प्रति १०० महिलामा ९५.५९ पुरुष) घ) ९०

व्याख्या: नेपालमा पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या बढी छ। २०७८ को तथ्याङ्क अनुसार प्रति १०० महिलामा करिब ९५.५९ जना पुरुष रहेका छन्।

485. पुरुषहरू वैदेशिक रोजगारीमा जाने क्रम बढेका कारण नेपालमा कस्तो जनसाङ्ख्यिक प्रभाव परेको छ?

क) सहरमा भिडभाड घटेको छ ख) गाउँघरमा युवा पुरुषको अभाव भई कृषि र विकास निर्माणमा जनशक्तिको कमी भएको छ ग) गाउँमा उत्पादन बढेको छ घ) जनसङ्ख्या वृद्धिदर उच्च भएको छ

व्याख्या: युवाहरू बिदेसिँदा गाउँघरमा महिला, बालबालिका र वृद्धवृद्धा मात्र बाँकी रहने अवस्था (Feminization of Agriculture/Villages) सिर्जना भएको छ।

486. बच्चा जन्मिने बित्तिकै वा एक वर्ष नपुग्दै मृत्यु हुने दरलाई के भनिन्छ?

क) मातृ मृत्युदर ख) शिशु मृत्युदर (Infant Mortality Rate – IMR) ग) बाल मृत्युदर घ) कुल मृत्युदर

व्याख्या: प्रति १००० जीवित जन्मेका शिशुहरूमध्ये एक वर्षको उमेर नपुग्दै मर्ने शिशुहरूको सङ्ख्यालाई शिशु मृत्युदर भनिन्छ, जुन देशको स्वास्थ्य अवस्थाको मुख्य सूचक हो।

487. गर्भावस्था, सुत्केरी अवस्था वा सुत्केरी भएको ४२ दिनभित्र सुत्केरीसम्बन्धी कारणले हुने महिलाको मृत्युलाई के भनिन्छ?

क) शिशु मृत्युदर ख) बाल मृत्युदर ग) मातृ मृत्युदर (Maternal Mortality Ratio – MMR) घ) रोगको मृत्युदर

व्याख्या: मातृ मृत्युदरलाई प्रति एक लाख जीवित जन्ममा कति आमाको मृत्यु भयो भनेर मापन गरिन्छ।

488. नेपालमा मातृ मृत्युदर र शिशु मृत्युदर घटाउन सरकारले कुन कार्यक्रम सञ्चालन गरेको छ?

क) सुरक्षित मातृत्व कार्यक्रम, खोप सेवा र पोषण कार्यक्रम ख) वैदेशिक रोजगार कार्यक्रम ग) सहरीकरण कार्यक्रम घ) वन संरक्षण कार्यक्रम

व्याख्या: संस्थागत सुत्केरी गराउने (भत्तासहित), निःशुल्क खोप दिने र पोषणमा ध्यान दिने कार्यक्रमले मृत्युदर घटाउन मद्दत गरेका छन्।

489. कुनै एक स्थानबाट मानिसहरू अर्को स्थानमा गई स्थायी वा अस्थायी रूपमा बसोबास गर्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?

क) पर्यटन ख) बसाइँसराइ (Migration) ग) सहरीकरण घ) भ्रमण

व्याख्या: अवसरको खोजी, विवाह, वा सुरक्षाको कारणले मानिसले आफ्नो मूल बासस्थान छोडेर नयाँ ठाउँमा बसाइँ सर्ने प्रक्रिया Migration हो।

490. बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्ने ‘विकर्षण तत्त्व’ (Push Factors) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) सुविधासम्पन्न ठाउँले आकर्षित गर्ने तत्त्व ख) उद्गम स्थान (आफ्नो गाउँ) मा रहेका दुःख, बेरोजगारी र अभाव जसले मानिसलाई त्यहाँबाट धकेल्छ ग) सहरको राम्रो शिक्षा घ) विदेशको राम्रो कमाइ

व्याख्या: बाढीपहिरो, बेरोजगारी, गरिबी, द्वन्द्व जस्ता कारणले मानिसलाई आफ्नो जन्मथलो छोड्न बाध्य पार्ने तत्त्वहरू Push Factors हुन्।

491. बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्ने ‘आकर्षण तत्त्व’ (Pull Factors) को उदाहरण कुन हो?

क) गाउँको गरिबी ख) सहर वा विदेशमा रहेको रोजगारी, राम्रो शिक्षा र स्वास्थ्य सुविधा ग) भूकम्प र बाढी घ) बेरोजगारी

व्याख्या: गन्तव्य स्थान (जहाँ मानिस जान चाहन्छ) मा रहेका राम्रा सुविधाहरू जसले मानिसलाई आफूतिर तान्छ, ती Pull Factors हुन्।

492. अव्यवस्थित बसाइँसराइले गन्तव्य स्थान (सहर/तराई) मा कस्तो असर पार्छ?

क) जनघनत्व घट्छ ख) वनजङ्गल मासिने, फोहोरमैला बढ्ने, सुकुम्बासी समस्या र अपराध बढ्ने ग) विकास छिटो हुन्छ घ) सबैलाई सजिलै घर मिल्छ

व्याख्या: धेरै मानिस एकै ठाउँमा थुप्रिँदा पूर्वाधारले धान्न नसक्ने भई वातावरणीय र सामाजिक समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्।

493. नेपालमा बसाइँसराइ नियन्त्रण गर्न के करना पर्छ?

क) सहरमा मात्र लगानी गर्ने ख) सहरको सुविधा कटौती गर्ने ग) ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र पूर्वाधारको विकास गर्ने घ) मानिसलाई हिँड्न रोक लगाउने

व्याख्या: गाउँमै सहरको जस्तो सुविधा र आम्दानीको अवसर (विकेन्द्रीकरण) भएमा मानिसहरू सहर वा तराईतिर बसाइँ सर्दैनन्।

494. जन्मदाखेरि एक व्यक्तिले औसतमा कति वर्ष बाँच्छ भनेर गरिएको अनुमानलाई के भनिन्छ?

क) जीवनस्तर ख) औसत आयु (Life Expectancy) ग) मृत्युदर घ) उमेर संरचना

व्याख्या: देशको स्वास्थ्य सुविधा र जीवनस्तर राम्रो भएमा मानिसको औसत आयु (Life Expectancy) उच्च हुन्छ।

495. जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा साक्षरता दर (Literacy Rate) कति प्रतिशत पुगेको छ?

क) ६५.९% ख) ७६.२% ग) ८५% घ) ९०%

व्याख्या: नेपालको कुल साक्षरता दर ७६.२% पुगेको छ जसमा पुरुषको ८३.६% र महिलाको ६९.४% रहेको छ।

496. कुनै देशको जनसङ्ख्याको बनोटलाई उमेर र लिङ्गका आधारमा ग्राफमा देखाउने चित्रलाई के भनिन्छ?

क) पाई चार्ट ख) जनसङ्ख्या पिरामिड (Population Pyramid) ग) बार ग्राफ घ) नक्सा

व्याख्या: जनसङ्ख्या पिरामिडले कुन उमेर समूहका कति पुरुष र महिला छन् भन्ने स्पष्ट देखाउँछ। नेपालको पिरामिडको आधार (Base) बिस्तारै साँघुरिँदै गएको छ।

497. वातावरण सन्तुलन कायम राख्न देशको कुल क्षेत्रफलको कम्तीमा कति प्रतिशत भूभाग वनजङ्गलले ढाकेको हुनुपर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता छ?

क) २५ प्रतिशत ख) ३३ प्रतिशत ग) ४३ प्रतिशत घ) ५० प्रतिशत

व्याख्या: वातावरणीय सन्तुलनका लागि कम्तीमा ४३% (करिब एक तिहाइभन्दा बढी) भूभाग वनजङ्गल हुनुपर्छ। नेपालमा हाल ४५% भन्दा बढी वन क्षेत्र छ।

498. परिवार नियोजनका अस्थायी साधनहरू (Temporary Methods) किन प्रयोग गरिन्छ?

क) सधैँका लागि बच्चा नपाउन ख) दुई बच्चाको बिचमा उचित जन्मान्तर (Spacing) राख्न वा तत्काल बच्चा नपाउन ग) रोग निको पार्न घ) शारीरिक तौल बढाउन

व्याख्या: पिल्स, डिपोप्रोभेरा, कन्डम, इम्प्लान्ट जस्ता अस्थायी साधनले चाहेको बेलासम्म गर्भ रहन दिँदैनन्।

499. जनसङ्ख्या व्यवस्थापन (Population Management) भन्नाले के बुझिन्छ?

क) जनसङ्ख्या घटाउने मात्र काम ख) जनसङ्ख्या बढाउने मात्र काम ग) देशको साधनस्रोत, भूमि र आर्थिक अवस्थासँग सन्तुलन हुने गरी जनसङ्ख्यालाई नियन्त्रण वा नियमन गर्ने प्रक्रिया घ) बसाइँसराइ मात्र रोक्ने काम

व्याख्या: स्रोतसाधन र जनसङ्ख्याबीच सन्तुलन कायम गरी गुणस्तरीय जीवन दिने नीति नै जनसङ्ख्या व्यवस्थापन हो।

500. नेपालमा जनसङ्ख्याको वितरण (Population Distribution) कस्तो छ?

क) सभी प्रदेशमा समान छ ख) हिमालमा धेरै छ ग) असमान छ (तराईमा धेरै, हिमालमा अत्यन्तै कम) घ) सहर र गाउँमा बराबर छ

व्याख्या: भौगोलिक अवस्था, हावापानी र सुविधाका कारण नेपालमा जनसङ्ख्याको वितरण अत्यन्तै असमान छ।

Kathmandu Metropolitan Scholarship Social MCQ Collection 2083

Why Practice Kathmandu Metropolitan Scholarship MCQs?

Table of Contents:Kathmandu Metropolitan Scholarship Social

Your Score

Why Practice Kathmandu Metropolitan Scholarship MCQs?

Table of Contents:Kathmandu Metropolitan Scholarship Social

Your Score

Related Posts