पख्नोस् (Pakhnos)

(क) ‘पख्नोस्’ निबन्धको विषयवस्तुमाथि प्रकाश पार्नुहोस् ।

⇒ ‘पख्नोस्’ निबन्ध सामाजिक विषयवस्तुमा आधारित आत्मपरक निबन्ध हो। सामाजिक विसङ्गतिहरुप्रति शब्दवाण प्रहार गर्न सिपालु भैरव अर्यालले यस निबन्धमा मानवीय कमजोरीका रूपमा रहेको पर्खने र पर्खाउने विकृतिका विरुद्धमा व्यङ्ग्य प्रहार गरेका छन् । कोही पर्खन चाहँदैन तर सबै पर्खिरहेका छन्, पर्खाइरहेका छन् भन्ने कुरा निबन्धमा गरिएको छ । हरेक क्षेत्रमा पर्खने र पर्खाउने विकृति रहेको विषयवस्तु उल्लेख गर्दै निबन्धमा शिक्षितहरूमा झनै पर्खाउने प्रवृत्ति बढी रहेको विषयवस्तु चर्चा गरिएको छ । यसरी ‘पख्नोस्’ प्रवृत्ति व्यापक रहेको र यो प्रवृत्ति उन्नतिको बाधक भएको विषयवस्तु निबन्धमा चर्चा गरिएको छ।

(ख) ‘निबन्धको सत्य, समता र शान्ति पखँदै आएको मानिस झन् विषमताको विषले बौलाहिरहेछ, अशान्त भइरहेछ।’ भन्नुको तात्पर्य के हो?

⇒ सबै मानिसको चाहना सत्य, समता र शान्ति हो जसका लागि मानिसले युगौँदेखि पर्खदै आएको छ । जतिसुकै पर्खे पनि समताको साटो विषमता फैलिरहेको छ । शान्ति छाउनुपर्ने अशान्ति छाइरहेको छ । आणविक हतियारमा प्रतिबन्ध लाग्नुपर्नेमा झन् निर्माण गर्ने होडबाजी चलेको छ । विज्ञानका कारण भौतिक रूपमा धेरै उन्नति भए पनि गाँस र बासको लागि मानिसले पर्खनुपर्ने अवस्था रहेको छ। यसरी मानिसको चाहना र काम गराइमा अन्तर छ। जसका कारण चाहेको जस्तो भएको छैन भन्नु नै प्रस्तुत भनाइको तात्पर्य हो।

(ग) निबन्धमा मानिसका कस्ता कमी कमजोरीप्रति व्यङ्ग्य गरिएको छ?

⇒ निबन्धमा मानिसको पर्खने र अनावश्यक पर्खाउने प्रवृत्तिप्रति चोटिलो व्यङ्ग्य गरेर लेखिएको छ । आजका भनाउँदा मानिसहरू आफ्‌नो दायित्व र जिम्मेवारीप्रति सचेत छैनन्। उनीहरू कामलाई सधैं कुराले टार्न खोज्छन् । सत्य र अहिंसाका आदर्श कुरा गर्छन् तर असत्यको पक्ष लिँदै हिंसा मच्याउन उद्यत रहन्छन्। आणविक हतियारमा प्रतिबन्ध लगाउनुपर्ने कुरा गर्छन् तर कार्यरुपमा बदल्न लम्स्याङलुम्सुङ गर्छन् । अरुलाई बिनाकाम झुलाउन वा पर्खाउन पाउँदा आफूलाई महान् ठान्छन् भन्ने लगायतका कमी कमजोरीप्रति निबन्धमा व्यङ्ग्य गरिएको छ।

(घ) यस निबन्धबाट कस्तो सन्देश पाउन सकिन्छ ?

⇒ नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध साहित्यका सर्वोच्च प्रतिभा भैरव अर्यालद्वारा लिखित ‘पख्नोस्’ निबन्ध एउटा प्रसिद्ध हास्यव्यङ्ग्य र सन्देशमूलक निबन्ध हो । यस निबन्धले समयको महत्त्व बुझ्‌नुपर्छ अनि पर्खने र पर्खाउने जुम्सो प्रवत्ति हटाउनुपर्छ भन्ने कुरामा जोड दिएको छ । चिल्ला र शिष्ट शब्दहरू प्रयोग गरेर झुलाउने प्रवृत्ति झन् घातक हुन्छ । हामीले आफ्‌नो कर्तव्य र दायित्वप्रति सदा सचेत रहनुपर्छ। अरुलाई झुलाएर आफूलाई महान् सिद्ध गर्ने प्रवृति त्याग्नुपर्छ। हामीले राख्ने विचार र कार्यमा समानता हुनुपर्छ। यो पृथ्वी सबै जीवहरूको साझा घर हो तसर्थ यहाँ सञ्चालन हुने हरेक गतिविधि सबैको हितमा हुनुपर्छ। हामी सबै इमानदार र विवेकशील बन्नुपर्छ भन्ने सन्देश निबन्धबाट पाइन्छ।

(क) सबै पर्खाइको पछिल्तिर मेरा सयौँ सपना पर्खिरहेछन्, इच्छा र आकाङ्क्षा पर्खिरहेछन् ।

⇒ प्रस्तुत निबन्धांश ‘पख्नोस्’ शीर्षकको निबन्धबाट साभार गरिएको हो। यस निबन्धका रचनाकार प्रभावशाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्धकार भैरव अर्याल हुन्। देशका सामाजिक आर्थिक, राजनीतिक आदि विभिन्न क्षेत्रमा व्याप्त विसङ्गतिप्रति व्यङ्ग्य गर्नु उनको प्रमुख विशेषता हो। पर्खाउने प्रवृत्तिले व्यक्तिको भविष्य अन्योल बनेको कुरा बुझाउने सन्दर्भमा प्रस्तुत निबन्धांश आएको हो।

मानिसले अनेकौँ सपना देख्ने गर्छ। उसका सपनाहरूलाई साकार पार्न ऊ कर्मशील बन्नु पर्छ तर काम गर्नुको साटो कुराले टार्ने बानीले गर्दा उसका सपना पूरा हुन सकेका छैनन्। निबन्धकार पनि आफूले थाहा पाएदेखि हरेक क्षेत्रमा पर्खनु परेको गुनासो व्यक्त गर्दछन्। उक्त पर्खाइले उनलाई जुम्सो बनाएको छ। मानिस केही गरुँ भन्ने सोच्छ। केही बनूँ भन्ने सोचले गन्तव्यतर्फ अघि बढ्छ, समाजका लागि केही दिऊँ भन्ने चाहना राख्छ । विडम्बना यी काम सम्पन्न गर्नका लागि जता गयो त्यतै पर्खनुपर्छ। हरेक क्षेत्रमा समयमा काम नगर्ने यस्तै प्रवृत्तिले मानिसले उन्नति गर्न सकेको छैन। अनावश्यक पर्खाउने र समयमा काम नगर्ने प्रवृत्तिले सबैलाई दुःखकष्ट दिएको छ। व्यक्तिका सपना, इच्छा र आकाङ्क्षा पूरा हुन सकेका छैनन् । सामान्य मानिसको भन्दा शिक्षित मान्छेहरूको कल्पना र कार्यशैली फरक हुनुपर्छ तर त्यो पनि हुन सकेको छैन। शिक्षित मानिसहरूले नै सभ्य र शिष्ट शब्द प्रयोग गरेर काम टारिरहेको अवस्था छ।

यसरी निबन्धकारले आत्मपरक शैलीमा सरल र प्रभावकारी भाषाशैलीका माध्यमबाट पर्खाउने विकृति र मानवीय कमजोरीका विरुद्ध व्यङ्ग्य गरेका छन् । यस्ता प्रकृतिले व्यक्तिका सपना केबल सपनामा मात्र सीमित रहने अवस्था सिर्जना हुन्छ भन्ने यथार्थलाई निबन्धांशमा स्पष्ट पारेका छन् ।

(ख) हामी दुवै चाहन्छौं एउटा त्यस्तो दुनियाँ सिर्जना गरौं जहाँ कसैले कसैलाई कुराले मात्र टार्न नसकोस् !

⇒ प्रस्तुत निबन्धांश ‘पख्नोस्’ शीर्षकको निबन्धबाट उद्धृत गरिएको हो। यस निबन्धका रचनाकार नेपाली हास्यव्यङ्ग्य निबन्ध साहित्यका सुप्रसिद्ध हास्यव्यङ्ग्य निबन्धकार भैरव अर्याल हुन्। पर्खने र पर्खाउने दुवै परम्पराको अन्त्य भई समयमै काम हुने अवस्था सिर्जना होस् भन्ने चाहना राख्ने क्रममा माथिको निबन्धांश आएको हो।

मानिसमा प्रशस्त कमजोरी छन्। तीमध्ये काम गर्नेभन्दा कुराले टारेर अरुलाई झुलाइरहने प्रवृति पनि एक हो। यसैका कारण मानिसले समयलाई अर्थहीन रूपमा बिताइरहेको छ र उसको सिर्जना शक्ति हराएर जाँदै छ। मानिसले अपेक्षाकृत उन्नति गर्न नसक्नुको कारण यही हो। मानिस जुम्राजस्तै जुम्सो बनेको छ र हरेक काममा लम्स्याङलुम्सुङ पारा देखाउँछ । शिक्षित व्यक्तिहरूमा यस्तो प्रवृत्ति झन् बढी देख्न पाइन्छ। यसरी कसैले कसैलाई चिल्ला कुराले मात्र टार्ने प्रवृतिको अन्त्य गर्नुपर्छ। यो दुनियाँमा सबैले उन्नति नै चाहन्छन्। तसर्थ जागरुकताका साथ काम सम्पन्न गरी अगाडि बढ्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यस्तो प्रवृत्तिको अन्त्य गरेर अगाडि बढ्नु नै सबैको हितमा हुन्छ।

यसरी निबन्धकारले आत्मपरक शैलीमा सरल र प्रभावकारी भाषाशैलीका माध्यमबाट सबैको चाहना ढिलासुस्ती हटाउने भए पनि पर्खनुपर्ने बाध्यता कायम रहेको भाव अभिव्यक्त गरेका छन्। साथै ढिलासुस्तीको अन्त्य गर्नुपर्ने सन्देश पनि निबन्धांशमा अभिव्यक्त भएको छ।

(क) आर्थिक समृद्धिमा पर्यटन उद्योग

पर्यटकहरूलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँको भ्रमणमा सहयोग पुर्‍याउने कार्य पर्यटन हो। आफ्नो नियमित वासस्थानबाट बिदा मनाउने, व्यापार गर्ने, कुनै नयाँ सीप र अनुभव हासिल गर्ने उद्देश्यले बाहिर घुम्न जाने व्यक्ति पर्यटक हुन्। यस्ता पर्यटकहरूलाई खाने, बस्ने, यातायात, साहसिक खेल, मनोरञ्जन आदिको व्यवस्था मिलाउने कार्य पर्यटन हो। पर्यटनलाई विश्वको दोस्रो ठूलो उद्योगको रूपमा लिइन्छ। नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशहरूका लागि पर्यटन व्यवसाय विदेशी मुद्रा आयात गर्ने प्रमुख माध्यम हो। जसले नेपालको कुल ग्राहस्थ उत्पादनमा करिब ३ प्रतिशत हिस्सा ओगटेको छ।

नेपाल क्षेत्रफलका हिसाबले सानो भए पनि प्राकृतिक, भौगोलिक, सांस्कृतिक विविधताले सम्पन्न देश हो। यहाँ संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा छ। नेपाल भगवान् गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। प्रकृतिको वरदान पाएको नेपाल हिमाल, पहाड, तराई, नदीनाला, ताल, छहरा, जङ्गलजस्ता अनेक सम्पदाले भरिपूर्ण छ। विविध भाषा, संस्कृतिसहितका आफ्नै अनुपम मौलिक संस्कृति र परम्पराले सजिएको छ। पर्वतारोहण, पदयात्रा, प्याराग्लाइडिङ, र्‍याफ्टिङ जस्ता साहसिक खेलहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गम तथा जैविक, सांस्कृतिक विविधताको खानी हो नेपाल। यस्तो विशेषता बोकेको यो माटोमा संसारभरबाट पर्यटकहरू घुम्न आउँछन्। प्रकृतिले कुँदिएर बनेको यो देशमा पर्यटनका प्रचुर सम्भावनाहरू छन्।

नेपालमा प्रायः सहरिया व्यस्त जीवनबाट एकछिन भए पनि मुक्ति पाउने, यहाँको प्रकृतिको स्वर्गीय आनन्दमा रमाउन पर्यटकहरू बढी आउने गरेका छन्। वर्षमा करिब दस लाखको हाराहारीमा विदेशी पर्यटकहरू आउने गरेका छन्। पर्यटन क्षेत्रको विकास भएमा लाखौं युवाहरूले स्वदेशमै रोजगारी प्राप्त गर्छन्। पर्यटन व्यवसायबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुने हुँदा यसबाट व्यापार सन्तुलनमा पनि सहयोग पुग्छ। यसबाट नेपाली कला र संस्कृतिको आदान प्रदान हुन गई यसले विश्वमा चिनिने मौका पाउँछ। यसका लागि विभिन्न प्रसिद्ध स्थलहरूलाई पर्यटकीय हबका रूपमा विकास गरिनुपर्छ। भएका प्राकृतिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आदि स्थलहरूको संरक्षण र नयाँ स्थल पहिचान गरी ती क्षेत्रको पूर्वाधार विकासमा जोड दिनुपर्छ। त्यसका लागि भरपर्दो र सहज हवाई सेवा र यातायातको व्यवस्था गर्नुपर्छ। प्रशिक्षित र तालिम प्राप्त जनशक्तिको व्यवस्था गर्नु र पर्याप्त सुविधाजनक होटल, रेस्टुरेन्ट आदिको व्यवस्थामा जोड दिनुपर्छ। विश्वव्यापीकरणको अहिलेको युगमा नेपाल जस्ता विकासोन्मुख देशले उद्योग कलकारखाना खोलेर विकसित देशका उत्पादनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले हामीले पर्यटन उद्योगलाई व्यवस्थित रूपले अगाडि बढायौँ भने यसले नेपालको अर्थतन्त्र पनि अग्रगामी छलाङ मार्न सक्छ। यस क्षेत्रको प्रवर्धनमा लाग्ने हो भने पर्यटन व्यवसाय नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशका लागि वरदान सावित हुनेछ।

(ख) मेरो जीवनको लक्ष्य

वर्तमान समयमा नेपालका अधिकांश बालबालिकाहरूलाई सोध्ने हो भने उनीहरू डाक्टर वा इन्जिनियर बन्ने, विदेश जाने आदि सपना रहेको सुनाउँछन् । तर मैले यस्तो सपना कहिल्यै देखिनँ। म जुन पारिवारिक पृष्ठभूमिमा हुर्किएँ त्यहाँ मैले मेरा अग्रजबाट राष्ट्रप्रेमको भाव विकास गर्ने अवसर पाएँ। हुर्कंदै बढ्दै जाँदा देशको अवस्थाबारे ज्ञात भयो। हरेक क्षेत्रमा कुशल व्यवस्थापनको अभाव, भ्रष्टाचार लगायतका विकृति देखें। देशको यस्तो दुर्दशा देखेपछि देशमा रामराज्य स्थापना गर्न अरु क्षेत्रमा लागेर भन्दा देशको कार्यकारी प्रमुख बनेर देश र जनताको हितमा काम गर्न सकिन्छ भन्ने विश्वास लिएको छु र मेरो जीवनको लक्ष्य हो, देशको प्रधानमन्त्री बन्ने।

जनताका सामु मिठा सपनाहरू बाँड्ने र जनतालाई सत्तामा पुग्ने भर्‍याङ मात्र बनाउने, सत्तामा पुगेपछि आफ्नो दुनो सोझ्याउन मात्र लाग्ने प्रवृत्ति देखें। जनताको सरकारप्रतिको विश्वास गुम्दै गएको देखें। देशमा रोजगार नपाएर दैनिक दुई हजार युवा विदेश पलायन भएको देखें। पर्याप्त प्राकृतिक सम्पदा हुँदाहुँदै पनि देश पिछडिएको देखें। यस्तो अवस्थामा म प्रधानमन्त्री बनेर देशको मुहार फेर्न पहल गर्ने छु। भ्रष्टाचारी, देशद्रोही, बलात्कारीहरूलाई फासीको सजाय हुने छ। दण्डहीनताको अन्त्य हुने छ। लिङ्ग, जाति आदिका आधारमा कसैमाथि भेदभाव हुने छैन। देशको माटो सुहाउने योजना बनाउने छु। आर्थिक विकासमा मेरो देशले फड्को मार्ने छ। यहाँको जलस्रोतको भरपूर उपयोग गरेर ठुला ठुला विद्युत गृहहरू निर्माण गर्ने छु। बिजुली बेचेर बर्सेनि अर्बौं डलर कमाइ हुने छ। देशमा ठुला ठुला कलकारखानाहरू स्थापित गर्ने छु। नेपालमा कुनै पनि सामान आयात गरिने छैन। यहाँ उत्पादित सामग्रीहरू विश्वका हरेक कुनामा निर्यात हुने छन्। त्यसैगरी रोजगारीका लागि कुनै पनि नेपाली युवा विदेश जानुपर्ने छैन। यहाँ ठुला ठुला विश्वविद्यालयहरू स्थापना गर्ने छु। त्यस्तै बिरामी परेर उपचार नपाई अकालमा कसैले मर्नुपर्ने छैन। देशमा यातायातको सहज व्यवस्थाका लागि पूर्व-पश्चिम रेल गुडाउने छु । ठाउँ ठाउँमा सुरुङमार्गहरू निर्माण हुने छन्। सडकहरू फराकिला र व्यवस्थित हुने छन्। अन्तर्राष्ट्रिय हवाई मैदानहरूको निर्माण हुने छन् । नेपाललाई विश्वकै एउटा उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्य बनाउने छु। त्यस्तै यहाँका जडीबुटीबाट पर्याप्त मात्रामा औषधीहरू निर्माण गरिने छन्। हुम्ला र जुम्लामा स्याउ उत्पादनका केन्द्र बन्ने छन्। त्यस्तै नेपालमा फुटबल र क्रिकेटका लागि ठुला रङ्गशालाहरू निर्माण गर्ने छु। नेपालको हरेक क्षेत्रलाई व्यवस्थित बनाउने छु।

मेरो लक्ष्य म मात्र खुसी र सुखी हुनु कदापि होइन। म जन्मभूमि नेपाललाई सुन्दर, शान्त र समृद्ध देश बनाउन चाहन्छु। सम्पूर्ण नेपालीहरूमा अमन चैन आएको हेर्न चाहन्छु र सबैको ओठमा खुसी देख्न चाहन्छु। त्यसैले यो लक्ष्य प्राप्तिको बाटोमा दिलो ज्यान दिएर लाग्ने छु र एक दिन यो लक्ष्यलाई वास्तविकतामा परिणत गरेर छाड्ने छु।

(ग) नेपालको विकासमा जलस्रोतको भूमिका

प्राणी र वनस्पतिका लागि नभई नहुने स्रोत हो, जलस्रोत। नेपाललाई जल सम्पदामा संसारमै दोस्रो धनी देशको रूपमा मानिन्छ। नेपालमा रहेका ६ हजारभन्दा बढी नदीनाला, ताल, छहरा, तलाउ, पानीका मुहान र वर्षायामको वर्षा जलका प्रमुख स्रोत हुन्। यहाँ भुमिगत र सतही दुवै प्रकारका अपार जलस्रोत रहेका छन्। जलस्रोतको प्रयोगले कृषि, उद्योग, यातायात, सञ्चार, पर्यटनजस्ता आर्थिक विकासका पूर्वाधारहरूको विकास गर्न सकिन्छ। नेपालमा जलस्रोतको अथाह सम्भावना छ। नेपालमा रहेको जलसम्पदाको क्षमतालाई विश्लेषण गर्दा सैद्धान्तिक रूपमा ८३ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन हुने बताइएको छ भने आर्थिक तथा व्यवहारिक दृष्टिकोणका हिसाबले ४२ हजार मेगावाट विद्युत् उत्पादन गर्न सकिन्छ। नेपालको जलसम्पदाबाट प्रशस्त मात्रामा जलविद्युत् उत्पादन गरी देशभित्रै विद्युत्‌को पर्याप्त मात्रामा प्रयोग गर्नुका साथै बढी भएको विद्युत् निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।

जल सम्पदाबाट सिँचाइ गरी कृषि क्षेत्रको उत्पादकत्व बढाउन एवं मत्स्यपालन व्यवसायको प्रवर्द्धन गर्न, हिमाली भेगमा बग्ने झरनाको पानी प्रशोधन गरी पिउने पानीको उत्पादन गरेर निर्यात गर्न सकिन्छ। ताल, छहरा र पोखरीको प्रवर्द्धन गरी प्राकृतिक सुन्दरता बढाउन र बन्जीजम्पिङ, र्‍याफ्टिङ, जलविहार जस्ता मनोरञ्जनात्मक क्रियाकलाप सञ्चालन गरी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकलाई आकर्षित गरी आय आर्जन गर्न सकिन्छ। पिउने पानी, सरसफाई र पूर्वाधार निर्माणको स्रोतको रूपमा उपयोग गर्न, जल यातायात सञ्चालन गर्न, पानीजहाज चलाउन, जलचरको संरक्षण र जैविक विविधताको रक्षा गर्न, राष्ट्रिय अन्तर्राष्ट्रिय सिमानाको रूपमा पनि उपयोग गर्न सकिन्छ।

जलस्रोतको सदुपयोगबाट नेपालका कृषकहरूलाई पनि प्रत्यक्ष फाइदा पुग्ने देखिन्छ। नेपालमा अधिकांश जनताहरूले कृषिलाई आफ्नो मुख्य पेसाको रूपमा अँगालिरहेका छन्। कृषि पेसालाई राम्रो बनाउन सकिएको खण्डमा हाम्रो देश नेपालको पनि सही रूपमा विकास हुन सक्छ। त्यसैले कृषिलाई राम्रो तरिकाले विकास गर्न सिँचाइको ठूलो भुमिका रहेको हुन्छ। सिँचाइको सुविधाबाट वञ्चित हुन पुगेका नेपाली कृषकहरूलाई सिँचाइको सुविधा प्रदान गर्न सकेमा नेपाली जनताको जीवन समृद्ध हुने कुरामा कुनै शङ्का छैन।

पुँजीको अभाव, दक्ष जनशक्तिको कमी, राजनीतिक अस्थिरता, भौगोलिक कठिनाइ, खोज अनुसन्धानको कमी आदि कारणले नेपालको जलस्रोतको राम्रो उपयोग हुन सकेको छैन। नेपालको जलस्रोत भनेको अनमोल मोती हो। यसको प्रभावकारी उपयोगबाट नेपालले विश्वका विकसित मुलुकसँग पनि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छ। त्यसैले नेपालमा भएको अपार जल सम्पदाको भरपूर उपयोग गरी नेपाललाई समृद्ध पार्न र नेपालीलाई सुखी बनाउन सकिन्छ।