पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र पाठ्यसामग्री (PATHYAKRAM, PATHYAPUSTAK RA PATHYASAMAGRI)

आधुनिक शिक्षा प्रणालीमा पाठ्यक्रमलाई विषयवस्तुको सूचीका रूपमा मात्र नलिई एउटा वृहत् शैक्षिक योजनाका रूपमा लिइन्छ। पाठ्यक्रमको व्यापक अर्थलाई निम्न बुँदामा प्रष्ट पार्न सकिन्छ:

• सम्पूर्ण अनुभवहरूको योग: विद्यालयको निर्देशन र निगरानीमा विद्यार्थीले विद्यालयभित्र र बाहिर प्राप्त गर्ने सम्पूर्ण शैक्षिक अनुभवहरूको समग्र रूप नै पाठ्यक्रम हो।
• सर्वाङ्गीण विकासको योजना: यसले विद्यार्थीको शारीरिक, मानसिक, बौद्धिक, सामाजिक, संवेगात्मक र नैतिक विकास गराउने योजनाबद्ध दस्तावेजलाई बुझाउँछ।
• बहुआयामिक क्षेत्र: यसमा कक्षाकोठाको सिकाइ मात्र नभई प्रयोगशाला, खेलमैदान, पुस्तकालय र अतिरिक्त क्रियाकलापबाट प्राप्त हुने सबै अनुभवहरू समेटिन्छन्।
• जीवनोपयोगी मार्ग: व्यापक अर्थमा पाठ्यक्रम जीवन जिउने कला सिकाउने माध्यम हो, जसले बालकलाई समाजमा समायोजन हुन सिकाउँछ।

निष्कर्ष: तसर्थ, पाठ्यक्रम केवल किताबी ज्ञान मात्र नभएर बालकको समग्र व्यक्तित्व निर्माण गर्ने एउटा गतिशील र व्यापक शैक्षिक गुरुयोजना हो।

पाठ्यक्रम बिनाको शिक्षालाई गन्तव्यविहीन यात्रा जस्तै मानिन्छ। शैक्षिक प्रक्रियालाई व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन पाठ्यक्रमको आवश्यकता र महत्त्व निम्न अनुसार छ:

• मार्गनिर्देशन प्रदान गर्न: यसले शिक्षकलाई के पढाउने र विद्यार्थीलाई के पढ्ने भन्ने विषयमा स्पष्ट दिशा र कार्ययोजना प्रदान गर्छ।
• उद्देश्य प्राप्तिमा सघाउन: राष्ट्रले तय गरेका शैक्षिक लक्ष्य तथा तहगत उद्देश्यहरू पूरा गर्नका लागि यसले पुलको काम गर्छ।
• शैक्षिक सामग्री र विधि छनोट: पाठ्यक्रमकै आधारमा पाठ्यपुस्तक निर्माण गरिन्छ र शिक्षकले उपयुक्त शिक्षण विधि तथा सामग्रीको छनोट गर्न सक्छन्।
• मूल्याङ्कनको आधार: विद्यार्थीले कति ज्ञान र सीप हासिल गरे भनेर जाँच्ने (मूल्याङ्कन गर्ने) मुख्य आधार पाठ्यक्रम नै हो।
• समय र स्रोतको सदुपयोग: निश्चित समयभित्र निर्धारित विषयवस्तु सिकाई शैक्षिक स्रोत र साधनको अधिकतम सदुपयोग गर्न यसले मद्दत गर्दछ।

पाठ्यक्रम वा पाठयोजनाको सबैभन्दा तल्लो तहको उद्देश्यलाई विशिष्ट उद्देश्य भनिन्छ, जुन कक्षाकोठाको शिक्षणपछि तत्काल प्राप्त हुन्छ। यसका प्रमुख विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

• मापनयोग्य र स्पष्ट (Measurable and Clear): यी उद्देश्यहरू विद्यार्थीको व्यवहारमा देखिने गरी आउने भएकाले यसलाई सजिलै मापन गर्न र अवलोकन गर्न सकिन्छ।
• निश्चित समयावधि (Time-bound): विशिष्ट उद्देश्यहरू एउटा पिरियड (४५ मिनेट) वा छोटो समयमा पूरा गर्न सकिने प्रकृतिका हुन्छन्।
• विद्यार्थी केन्द्रित: यी उद्देश्यहरू शिक्षकले के पढाउँछ भन्ने भन्दा पनि विद्यार्थीले के गर्न सक्छन् भन्ने व्यवहारिक परिवर्तनमा केन्द्रित हुन्छन्।
• साधारण उद्देश्य प्राप्तिका आधार: साना-साना विशिष्ट उद्देश्यहरू पूरा हुँदै जाँदा नै अन्त्यमा साधारण र राष्ट्रिय उद्देश्यहरू प्राप्त हुन्छन्।
• विशिष्टता (Specific): यिनीहरू बहुअर्थी हुँदैनन्। एउटा उद्देश्यले एउटा मात्र कार्य वा उपलब्धिलाई स्पष्ट रूपमा तोकेको हुन्छ।

पाठ्यक्रमको दोस्रो महत्त्वपूर्ण तत्व विषयवस्तु हो। शैक्षिक उद्देश्य प्राप्त गर्नका लागि विषयवस्तुको छनोट निकै सावधानीपूर्वक गर्नुपर्छ। यसमा निम्न कुराहरूमा ध्यान दिनुपर्छ:

• उद्देश्यसँगको सान्दर्भिकता: छनोट गरिएको विषयवस्तु पाठ्यक्रमले निर्धारण गरेका उद्देश्यहरू प्राप्त गर्न सहयोगी हुनुपर्छ।
• वैधता र आधिकारिकता (Validity): विषयवस्तु सत्य, तथ्यपरक र समय सान्दर्भिक हुनुपर्छ। पुरानो र असान्दर्भिक ज्ञान समावेश गर्नु हुँदैन।
• बालमनोविज्ञान अनुकूल: विषयवस्तु विद्यार्थीको उमेर, क्षमता, रुचि, आवश्यकता र बौद्धिक स्तर सुहाउँदो हुनुपर्छ।
• उपयोगिता (Utility): सिकेको ज्ञान विद्यार्थीको दैनिक जीवनमा र भविष्यमा काम लाग्ने व्यवहारिक प्रकृतिको हुनुपर्छ।
• सङ्गठनको आधार: विषयवस्तु सरलबाट जटिलतर्फ, र ज्ञातबाट अज्ञाततर्फ जाने गरी व्यवस्थित हुने खालको हुनुपर्छ।

शैक्षिक मूल्याङ्कनका यी दुई प्रकारबीचको मुख्य भिन्नतालाई निम्न बुँदाहरूमा स्पष्ट पार्न सकिन्छ:

• उद्देश्य: निर्माणात्मक मूल्याङ्कनको उद्देश्य सिकाइमा सुधार ल्याउनु हो भने निर्णयात्मक मूल्याङ्कनको उद्देश्य विद्यार्थीको स्तर निर्धारण वा प्रमाणीकरण गर्नु हो।
• समय: निर्माणात्मक मूल्याङ्कन शिक्षण सिकाइ प्रक्रिया चलिरहेको अवस्थामा (निरन्तर) गरिन्छ भने निर्णयात्मक मूल्याङ्कन शैक्षिक सत्र वा कोर्सको अन्त्यमा गरिन्छ।
• नतिजाको प्रयोग: निर्माणात्मकले विद्यार्थी र शिक्षक दुवैलाई पृष्ठपोषण दिन्छ तर निर्णयात्मकले विद्यार्थीलाई उत्तीर्ण वा अनुत्तीर्णको प्रमाणपत्र दिन्छ।
• प्रकृति: निर्माणात्मक मूल्याङ्कन एउटा ‘साधन’ हो जसले गन्तव्यमा पुग्न सघाउँछ, तर निर्णयात्मक मूल्याङ्कन ‘साध्य’ जस्तै हो जसले अन्तिम नतिजा देखाउँछ।
• उदाहरण: कक्षाकार्य, गृहकार्य, एकाइ परीक्षा र त्रैमासिक परीक्षाहरू निर्माणात्मकका उदाहरण हुन् भने वार्षिक परीक्षा वा बोर्ड परीक्षा निर्णयात्मकका उदाहरण हुन्।

केन्द्रीय स्तरबाट निर्माण गरिने पाठ्यक्रमले देशका सबै कुनाका स्थानीय आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न नसक्ने हुँदा स्थानीय पाठ्यक्रमको आवश्यकता पर्दछ। यसका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:

• स्थानीय आवश्यकताको सम्बोधन: स्थानीय स्तरमा रहेका विशिष्ट ज्ञान, सीप, पेसा र व्यवसायलाई शैक्षिक मूलधारमा ल्याउन।
• स्थानीय अपनत्व वृद्धि: पाठ्यक्रम निर्माणदेखि कार्यान्वयनसम्म स्थानीय सरोकारवालाहरूको सहभागिता गराई शिक्षामा अपनत्व बढाउन।
• संस्कृति र पहिचानको संरक्षण: स्थानीय भाषा, कला, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराको संरक्षण र संवर्द्धन गर्न।
• व्यावहारिक र जीवनोपयोगी सिकाइ: विद्यार्थीलाई आफ्नै गाउँठाउँको परिवेशमा आधारित शिक्षा दिई सिकाइलाई व्यावहारिक र जीवनसँग जोड्न।
• शैक्षिक विकेन्द्रीकरण प्रवर्द्धन: विश्वव्यापी सोच र स्थानीय कार्य (Think globally, act locally) को अवधारणालाई मूर्तरूप दिन।

पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक शिक्षा प्रणालीका दुई अभिन्न अङ्ग हुन्। यी दुईबीच नङ र मासुको जस्तो घनिष्ठ सम्बन्ध हुन्छ:

• योजना र कार्यान्वयन: पाठ्यक्रम शैक्षिक क्रियाकलापको एउटा वृहत् गुरुयोजना हो भने पाठ्यपुस्तक त्यस योजनालाई कक्षाकोठामा कार्यान्वयन गर्ने मुख्य साधन हो।
• मार्गदर्शक र माध्यम: पाठ्यक्रमले ‘के’ र ‘किन’ पढाउने भनी मार्गनिर्देश गर्छ भने पाठ्यपुस्तकले ‘कसरी’ पढाउने भन्ने सन्दर्भ सामग्री प्रदान गर्छ।
• साध्य र साधन: पाठ्यक्रम एउटा गन्तव्य (साध्य) हो, जहाँ पुग्नका लागि पाठ्यपुस्तकलाई एउटा भरपर्दो गाडी (साधन) का रूपमा प्रयोग गरिन्छ।
• आधार र उत्पादन: पाठ्यक्रमको आधारमा नै पाठ्यपुस्तकको निर्माण हुन्छ। पाठ्यपुस्तक पाठ्यक्रमको सीमाभित्र रहेर लेखिएको हुन्छ।

निष्कर्ष: पाठ्यपुस्तक बिना पाठ्यक्रमको कार्यान्वयन कठिन हुन्छ भने पाठ्यक्रम बिनाको पाठ्यपुस्तक दिशाहीन हुन्छ। यी दुवै एक-अर्काका परिपूरक हुन्।

बालबालिकाको सर्वाङ्गीण विकासको जग बसाल्ने प्रारम्भिक बाल विकास र शिक्षाका मुख्य सक्षमताहरू यस प्रकार रहेका छन्:

• सर्वाङ्गीण विकास: बालबालिकालाई उनीहरूको शारीरिक, मानसिक, र संवेगात्मक विकास गराउने विभिन्न खेल तथा सिकाइ क्रियाकलापमा सक्रिय संलग्न गराउनु।
• स्वास्थ्य र पोषण: पोषणयुक्त खाना खाने बानीको विकास गर्नु र स्वास्थ्यकर जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्नु।
• सुरक्षा सचेतना: आफ्नै वैयक्तिक सुरक्षाका सामान्य उपायहरू जान्न र सम्भावित खतराबाट बच्न अवलम्बन गर्न सिकाउनु।
• सरसफाइ र सामाजिकीकरण: व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिनु र साथीभाइ तथा ठूलासँग मिलनसार सामाजिक बानी व्यवहारको विकास गर्नु।
• सिर्जनात्मक र भाषिक विकास: बालबालिकामा सिर्जनात्मक सोचको विकास गराउनुका साथै आधारभूत भाषिक तथा सञ्चार सीप (सुन्ने र बोल्ने) को प्रवर्द्धन गर्नु।

राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ ले कक्षा १-३ का लागि तयार गरेको पाठ्यक्रमका प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन्:

• एकीकृत ढाँचा (Integrated Approach): यस तहमा विषयगत भन्दा पनि सिकाइका क्षेत्रहरू (Themes) पहिचान गरी विभिन्न विषयवस्तुलाई एउटै विषयमा उनेर एकीकृत रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ।
• बहुविषयात्मक र अन्तरविषयात्मक: एउटा विषयको ज्ञानलाई अर्को विषयसँग जोडेर बहुविषयात्मक र अन्तरविषयात्मक सिकाइको अवधारणा लागू गरिएको छ।
• सिकाइ क्षेत्रको समन्वय: मेरो सेरोफेरो, भाषा, गणित जस्ता विषयहरूलाई दैनिक जीवनका विषयवस्तुसँग समन्वय गरिएको छ।
• बालकेन्द्रित र व्यावहारिक: यसले बालबालिकालाई बोझिलो नबनाई औपचारिक शिक्षासँग रमाइलो तरिकाले परिचित गराउने उद्देश्य राखेको छ।
• आधारभूत सीपमा जोड: यसले मुख्य रूपमा भाषिक सीप, आधारभूत गणितीय सीप, स्वास्थ्य तथा शारीरिक सक्षमता, र सिर्जनात्मक सीपको विकासमा जोड दिएको छ।

पाठ्यक्रम एउटा प्रणाली हो, जसलाई पूर्णता दिन विभिन्न चारवटा तत्वहरू मिलेर बनेको हुन्छ। ती तत्वहरू निम्न छन्:

• उद्देश्य (Objectives): यो पाठ्यक्रमको पहिलो र दिशा निर्देश गर्ने तत्व हो। सिकाइपश्चात् विद्यार्थीको व्यवहारमा आउनुपर्ने अपेक्षित परिवर्तन वा लक्ष्य नै उद्देश्य हो।
• विषयवस्तु (Content): उद्देश्य प्राप्तिका लागि छनोट गरिएको ज्ञान, सीप, धारणा र अनुभवहरूको भण्डार नै विषयवस्तु हो।
• शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप (Pedagogy/Activities): छनोट गरिएको विषयवस्तु विद्यार्थीसमक्ष पुर्याउन शिक्षकले कक्षाकोठामा प्रयोग गर्ने विधि, प्रविधि र कार्यहरू यसमा पर्छन्।
• मूल्याङ्कन (Evaluation): यो अन्तिम तत्व हो। पाठ्यक्रमले राखेका उद्देश्यहरू कति पूरा भए भनी लेखाजोखा गर्ने र सुधारका लागि पृष्ठपोषण दिने कार्य मूल्याङ्कन हो।

निष्कर्ष: यी चारै तत्वहरू एक-अर्कासँग अन्तरसम्बन्धित र परिपूरक हुन्छन्। एउटा तत्वमा आएको परिवर्तनले अन्य तत्वहरूलाई पनि प्रभाव पार्छ।

पाठ्यक्रमको अर्थ: पाठ्यक्रम शैक्षिक प्रक्रियाको मुटु हो। यो शैक्षिक गन्तव्यमा पुग्नका लागि तयार पारिएको एउटा स्पष्ट मार्गचित्र हो। शाब्दिक रूपमा हेर्दा ‘पाठ्यक्रम’ अंग्रेजी शब्द ‘Curriculum’ को नेपाली रूपान्तरण हो। ‘Curriculum’ शब्द ल्याटिन भाषाको ‘Currere’ (कुरेरे) बाट आएको हो, जसको अर्थ ‘दगुर्नु’ (To run) वा ‘दौडको मैदान’ (Runway) भन्ने हुन्छ।

यसको अर्थलाई दुई भागमा बाँडेर हेर्न सकिन्छ:

• संकुचित अर्थ: संकुचित रूपमा पाठ्यक्रम भन्नाले विद्यालयमा पढाइने विषयवस्तुको सूची (Syllabus) वा किताबी ज्ञानलाई मात्र बुझिन्छ।
• व्यापक अर्थ: आधुनिक र व्यापक अर्थमा पाठ्यक्रम भनेको विद्यालयको हाताभित्र र बाहिर विद्यार्थीले प्राप्त गर्ने सम्पूर्ण शैक्षिक र जीवनोपयोगी अनुभवहरूको समग्र रूप हो।

विभिन्न विद्वान र संस्थाहरूका परिभाषाहरूको विश्लेषण:

• हिल्डा टावा (Hilda Taba) का अनुसार: “पाठ्यक्रम सिकाइको एउटा योजना हो।” यसले पाठ्यक्रमलाई उद्देश्यमूलक र पूर्व-निर्धारित योजनाको रूपमा चित्रण गरेको छ।
• क्रो एन्ड क्रो (Crow and Crow) का अनुसार: “विद्यालयभित्र र बाहिर हुने सबै सिकाइ अनुभवहरू पाठ्यक्रम हुन्, जसले बालकको मानसिक, शारीरिक, संवेगात्मक र सामाजिक विकासमा सहयोग पुर्याउँछ।” यसले पाठ्यक्रमको सर्वाङ्गीण र व्यापक अर्थलाई पुष्टि गर्छ।
• रल्फ टाइलर (Ralph Tyler) का अनुसार: “विद्यालयद्वारा निर्देशित विद्यार्थीका सम्पूर्ण अनुभवहरू नै पाठ्यक्रम हुन्।”
• राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८) का अनुसार: “पाठ्यक्रम भनेको शिक्षाको उद्देश्य प्राप्तिका लागि बनाइएको शैक्षिक कार्यक्रम हो।”

निष्कर्ष: माथिका परिभाषाहरूको विश्लेषण गर्दा के स्पष्ट हुन्छ भने पाठ्यक्रम केवल पाठ्यपुस्तक वा विषयवस्तुको सँगालो मात्र होइन। यो त समाजको आवश्यकता र विद्यार्थीको समग्र व्यक्तित्व विकास गराउने एउटा जीवन्त र गतिशील शैक्षिक योजना हो।

परिचय: पाठ्यक्रम एउटा व्यवस्थित शैक्षिक प्रणाली हो। पाठ्यक्रमलाई पूर्णता दिन र कार्यान्वयन योग्य बनाउन मुख्यतया चारवटा तत्वहरू आवश्यक पर्छन्।

१. उद्देश्य (Objectives): उद्देश्य पाठ्यक्रमको पहिलो र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण तत्व हो। यसले ‘किन पढाउने?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर दिन्छ। शिक्षाको माध्यमबाट विद्यार्थीमा कस्तो ज्ञान, सीप र प्रवृत्ति विकास गर्ने भन्ने कुरा यसले तय गर्छ। उद्देश्यहरू राष्ट्रिय आवश्यकता, समाजको माग र बालमनोविज्ञानलाई आधार मानेर निर्माण गरिन्छन्। उद्देश्यलाई दीर्घकालीन (साधारण) र तत्कालीन (विशिष्ट) गरी दुई भागमा बाँडिन्छ। सही उद्देश्यविना शैक्षिक यात्रा गन्तव्यविहीन हुन्छ।

२. विषयवस्तु (Content): उद्देश्य निर्धारण भइसकेपछि ती उद्देश्यहरू प्राप्त गर्नका लागि ‘के पढाउने?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर विषयवस्तुले दिन्छ। यो ज्ञान, सीप र धारणाहरूको सँगालो हो। विषयवस्तुको छनोट गर्दा यो उद्देश्यसँग कत्तिको सान्दर्भिक छ, कत्तिको वैध छ, र विद्यार्थीको उमेर तथा रुचिसँग मेल खान्छ कि खाँदैन भन्ने कुरामा विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

३. शिक्षण सिकाइ क्रियाकलाप (Methodology/Pedagogy): विषयवस्तुलाई विद्यार्थीको दिमाग र व्यवहारसम्म ‘कसरी पुर्याउने?’ भन्ने कुरा यस तत्वअन्तर्गत पर्दछ। यसमा शिक्षकले कक्षाकोठामा प्रयोग गर्ने शिक्षण विधिहरू (जस्तै: प्रदर्शन, छलफल, समस्या समाधान), शैक्षिक सामग्रीहरूको प्रयोग, र विद्यार्थीलाई गराइने प्रयोगात्मक कार्यहरू समावेश हुन्छन्। क्रियाकलाप जति धेरै विद्यार्थी-केन्द्रित र अन्तरक्रियात्मक हुन्छ, पाठ्यक्रम त्यति नै प्रभावकारी हुन्छ।

४. मूल्याङ्कन (Evaluation): यो पाठ्यक्रमको अन्तिम तर महत्त्वपूर्ण तत्व हो। यसले ‘उद्देश्य कति प्राप्त भयो?’ भनेर लेखाजोखा गर्छ। मूल्याङ्कनले विद्यार्थीको सिकाइ स्तर मात्र जाँच्दैन, यसले शिक्षकको शिक्षण विधि र सम्पूर्ण पाठ्यक्रमकै प्रभावकारिताको पनि परीक्षण गर्छ।

निष्कर्ष: यी चारवटै तत्वहरू एक-अर्कामा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्। मूल्याङ्कनले दिएको पृष्ठपोषणले पुनः उद्देश्य निर्धारण र विषयवस्तु परिमार्जनमा मद्दत गर्ने हुनाले यो एउटा निरन्तर चलिरहने चक्र हो।

परिचय: शैक्षिक प्रक्रियामा पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक दुवै अत्यन्त महत्त्वपूर्ण साधन हुन्। यी दुईबीच गहिरो सम्बन्ध हुँदाहुँदै पनि स्पष्ट भिन्नताहरू रहेका छन्।

पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक बीचको सम्बन्ध:

• परिपूरक भूमिका: पाठ्यक्रम एउटा वृहत् गुरुयोजना हो भने पाठ्यपुस्तक त्यो योजनालाई कक्षाकोठामा उतार्ने बलियो हतियार हो।
• मार्गदर्शक र माध्यम: पाठ्यक्रमले शिक्षाको लक्ष्य र बाटो देखाउँछ, भने पाठ्यपुस्तक त्यो बाटोमा हिँड्ने सवारी साधन हो।
• आधार: पाठ्यपुस्तकको मूल आधार पाठ्यक्रम नै हो। पाठ्यक्रमले तोकेको सीमा र निर्देशिका भित्र रहेर मात्र पाठ्यपुस्तक लेखिन्छ।

पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तक बीचको भिन्नता:

• प्रकृति: पाठ्यक्रम एउटा विस्तृत र सैद्धान्तिक गुरुयोजना हो भने पाठ्यपुस्तक पाठ्यक्रममा आधारित विशिष्ट र प्रयोगात्मक सामग्री हो।
• तत्वहरू: पाठ्यक्रममा उद्देश्य, विषयवस्तु, क्रियाकलाप र मूल्याङ्कन गरी ४ तत्व हुन्छन् भने पाठ्यपुस्तकमा मुख्यतया विषयवस्तु र अभ्यासका प्रश्नहरू मात्र हुन्छन्।
• साध्य/साधन: पाठ्यक्रम एउटा गन्तव्य वा साध्य (Ends) हो भने पाठ्यपुस्तक त्यो गन्तव्यमा पुग्ने साधन (Means) मात्र हो।
• क्षेत्र: पाठ्यक्रमको क्षेत्र अत्यन्त व्यापक हुन्छ (कक्षाकोठादेखि खेलमैदानसम्म) भने पाठ्यपुस्तकको क्षेत्र निश्चित विषयमा मात्र सीमित हुन्छ।
• परिमार्जन: पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्न लामो समय र नीतिगत निर्णय चाहिन्छ भने पाठ्यपुस्तक आवश्यकता अनुसार छिटोछिटो परिमार्जन वा पुनर्मुद्रण गर्न सकिन्छ।

निष्कर्ष: पाठ्यक्रम भनेको घरको नक्सा हो भने पाठ्यपुस्तक त्यो घर बनाउन प्रयोग गरिने इँटा, सिमेन्ट जस्ता निर्माण सामग्री हुन्। सही शैक्षिक नतिजा प्राप्त गर्न नक्सा (पाठ्यक्रम) र सामग्री (पाठ्यपुस्तक) दुवै उत्कृष्ट हुनु जरुरी छ।

परिचय: राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ ले नेपालको विद्यालय शिक्षाको लागि समग्र राष्ट्रिय उद्देश्यहरू तय गरेको छ। शिक्षाले कस्तो नागरिक उत्पादन गर्ने भन्ने राज्यको दृष्टिकोण नै शिक्षाका राष्ट्रिय उद्देश्य हुन्। नेपालको वर्तमान शिक्षाका प्रमुख राष्ट्रिय उद्देश्यहरू निम्न अनुसार रहेका छन्:

• व्यक्तित्व विकास: प्रत्येक व्यक्तिमा अन्तर्निहित प्रतिभा र क्षमताको प्रस्फुटन गराई उनीहरूको शारीरिक, मानसिक र बौद्धिक सहितको समग्र व्यक्तित्व विकास गर्ने।
• सच्चा नागरिक तयार गर्ने: राष्ट्र, राष्ट्रियता र स्वाधीनताप्रति निष्ठावान्, लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यताप्रति पूर्ण प्रतिबद्ध र उच्च नैतिक चरित्रवान् नागरिक तयार गर्ने।
• स्वरोजगार र श्रमको सम्मान: श्रमप्रति सम्मान गर्ने बानीको विकास गर्दै, प्राविधिक ज्ञान सीपले युक्त र स्वरोजगारउन्मुख जनशक्ति उत्पादन गर्ने।
• सामाजिक सद्भाव र एकता: बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देशमा सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता, भाइचारा र राष्ट्रिय एकतालाई सुदृढ गर्न सहयोग पुर्याउने नागरिक बनाउने।
• वातावरण संरक्षण र दिगो विकास: प्राकृतिक सम्पदा, जैविक विविधता र वातावरणको संरक्षण गर्दै जलवायु परिवर्तनका असर न्यूनीकरण र दिगो विकासमा सक्रिय योगदान दिने।
• सामाजिक न्याय र मानव अधिकार: शान्ति, मानव अधिकार, समानता, समावेशीता र सामाजिक न्यायका विश्वव्यापी मान्यता अनुरूप आचरण विकास गर्ने।
• वैज्ञानिक र अन्वेषणमुखी जनशक्ति: रुढीवादी परम्परालाई तोड्दै वैज्ञानिक अवधारणा, तथ्य र नवीन सूचना प्रविधिको प्रयोग गर्न सक्ने आलोचनात्मक र अन्वेषणमुखी जनशक्ति तयार गर्ने।
• कला र संस्कृतिको जगेर्ना: नेपाली मौलिक कला, संस्कृति, भाषा र आदर्शको संरक्षण गर्दै विश्व परिवेशमा आफ्नो राष्ट्रिय पहिचानमा गौरव गर्ने नागरिक बनाउने।

निष्कर्ष: यी उद्देश्यहरूले नेपालको शिक्षा प्रणालीलाई सैद्धान्तिक ज्ञानमा मात्र सीमित नराखी व्यवहारिक, प्रविधिमैत्री, राष्ट्रप्रेमी र विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सक्षम नागरिक उत्पादन गर्न निर्देशित गरेका छन्।

परिचय: केन्द्रीय स्तरबाट बनेको पाठ्यक्रमले स्थानीय आवश्यकतालाई पूर्ण रूपमा सम्बोधन गर्न नसक्ने हुँदा स्थानीय तह आफैंले पाठ्यक्रम निर्माण गर्दछ। स्थानीय पाठ्यक्रम निर्माणका निश्चित प्रक्रिया र चरणहरू हुन्छन्:

• १. आवश्यकताको पहिचान: यो पहिलो र महत्त्वपूर्ण चरण हो। स्थानीय तहमा विद्यार्थीलाई के सिकाउनु पर्छ र समाजको माग के छ भन्ने कुराको पहिचान गर्न सरोकारवालाहरूसँग भेला र छलफल गरिन्छ।
• २. उद्देश्यको निर्धारण: आवश्यकता पहिचान भइसकेपछि ती आवश्यकतालाई पूरा गर्ने गरी पाठ्यक्रमका साधारण र विशिष्ट उद्देश्यहरू तय गरिन्छ।
• ३. विषयवस्तुको छनोट: निर्धारित उद्देश्य प्राप्त गर्न स्थानीय ज्ञान, सीप, प्रविधि र सम्पदालाई समेटेर सान्दर्भिक विषयवस्तुहरूको छनोट गरिन्छ। जस्तै: कृषि, पर्यटन, स्थानीय जडीबुटी, लोपोन्मुख संस्कृति आदि।
• ४. सिकाइ उपलब्धि निर्धारण: कुन कक्षामा कति र कस्तो प्रकारको सिकाइ हुनुपर्ने हो, त्यसको स्पष्ट मापदण्ड र तहगत सिकाइ उपलब्धिहरू तोकिन्छ।
• ५. शिक्षण विधि र क्रियाकलापको तय: छनोट गरिएका विषयवस्तु सिकाउन कक्षाकोठा र बाहिर कस्ता क्रियाकलाप गराउने भन्ने तय गरिन्छ। यसमा विद्यार्थीले गरेर सिक्ने, स्थलगत भ्रमण गर्ने, र स्थानीय विज्ञहरूबाट सिक्ने जस्ता व्यवहारिक क्रियाकलापहरू समावेश गरिन्छ।
• ६. शैक्षिक सामग्रीको व्यवस्था: स्थानीय स्तरमै उपलब्ध हुने कम खर्चिलो (Low cost) वा बिना खर्चका (No cost) सामग्रीहरूको पहिचान र छनोट गरिन्छ।
• ७. विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रक्रिया: सिकाइको मूल्याङ्कन निरन्तर, कार्यसम्पादनमा आधारित र परियोजना कार्यमुखी हुने गरी साधनहरू तय गरिन्छ।
• ८. समय निर्धारण र स्वीकृति: राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूपले तोकेको कार्यघण्टाभित्र रहेर वार्षिक र साप्ताहिक समय बाँडफाँड गरिन्छ। अन्त्यमा स्थानीय तहको कार्यपालिका वा शिक्षा समितिबाट यसलाई स्वीकृत गराई विद्यालयमा लागू गरिन्छ।

परिचय: राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ ले विद्यालय शिक्षाको जग मानिने आधारभूत शिक्षा (कक्षा १-८) पूरा गरेपछि विद्यार्थीमा विकास हुनुपर्ने तहगत सक्षमताहरू स्पष्ट रूपमा तोकेको छ। ती सक्षमताहरूलाई निम्न अनुसार प्रकाश पार्न सकिन्छ:

• राष्ट्रियता र लोकतान्त्रिक संस्कार: विद्यार्थीहरू देशप्रेम र राष्ट्रिय एकताको भावनाबाट ओतप्रोत हुनुपर्छ। उनीहरूले विद्यालय र समाजमा लोकतान्त्रिक संस्कार, नियमको पालना र नागरिक दायित्वको प्रदर्शन गर्न सक्नुपर्छ।
• भाषिक तथा सञ्चार सीप: मातृभाषा, नेपाली र अंग्रेजीमा आधारभूत भाषिक सीप (सुनाइ, बोलाइ, पढाइ र लेखाइ) को विकास गरी त्यसलाई दैनिक जीवनमा व्यावहारिक र सिर्जनात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने हुनुपर्छ।
• सूचना प्रविधिको प्रयोग र विश्लेषणात्मक क्षमता: आधुनिक सूचना र सञ्चार प्रविधिसँग परिचित भई त्यसको समुचित प्रयोग गर्न सक्ने र विभिन्न विचार तथा सूचनाहरूको तार्किक विश्लेषण गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।
• गणितीय ज्ञान र अभिवृत्ति: तार्किक तथा व्यावहारिक गणितीय ज्ञान हासिल गर्ने र दैनिक जीवनमा आइपर्ने समस्याहरू समाधान गर्न गणितीय सीपको प्रयोग गर्न सक्ने हुनुपर्छ।
• वैज्ञानिक चेतना: आफ्नो वरिपरिको वातावरण र घटनाहरूलाई वैज्ञानिक दृष्टिकोणले हेर्ने र व्यावहारिक जीवनमा त्यसको प्रयोग गर्ने।
• सामाजिक र नैतिक गुण: मानव मूल्य, मान्यता, इमानदारिता, अनुशासन र सामाजिक सद्भाव जस्ता गुणहरूको विकास गरी समाजमा मिलनसार भई नागरिक कर्तव्यप्रति सजग हुने।
• वातावरणीय सचेतना: वातावरण संरक्षण, विपद् व्यवस्थापन, दिगो विकास र जनसङ्ख्या व्यवस्थापन बीचको अन्तरसम्बन्ध बुझी वातावरण संरक्षणमा सानैदेखि तत्पर हुने।
• शारीरिक तन्दुरुस्ती र जीवनोपयोगी सीप: शारीरिक व्यायाम, स्वास्थ्यकर खानपान र जीवनशैली अपनाउने र दैनिक जीवनमा काम लाग्ने आधारभूत जीवनोपयोगी सीपहरूको विकास गर्ने।

परिचय: राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप २०७६ ले विद्यालय शिक्षाको माथिल्लो तहलाई माध्यमिक तह (कक्षा ९ देखि १२) मानेको छ। यसको पाठ्यक्रम संरचनालाई समय सान्दर्भिक, रोजगारमूलक र उच्च शिक्षाको आधार तयार गर्ने गरी डिजाइन गरिएको छ। यसका प्रमुख संरचनागत विशेषताहरू निम्न छन्:

• शिक्षाको वर्गीकरण (प्रकार): माध्यमिक शिक्षालाई मुख्यतया तीन धारमा वर्गीकरण गरिएको छ: (१) साधारण माध्यमिक शिक्षा, (२) प्राविधिक तथा व्यावसायिक माध्यमिक शिक्षा, र (३) परम्परागत शिक्षा।
• अनिवार्य विषयको व्यवस्था: कक्षा ९ र १० मा: नेपाली, अंग्रेजी, गणित, विज्ञान तथा प्रविधि, र सामाजिक अध्ययन (५ वटा) अनिवार्य विषयका रूपमा राखिएका छन्। कक्षा ११ र १२ मा: नेपाली र अंग्रेजीलाई दुवै कक्षामा अनिवार्य गरिएको छ।
• ऐच्छिक विषयको व्यवस्था: कक्षा ९ र १० मा विद्यार्थीले आफ्नो रुचि अनुसार दुईवटा ऐच्छिक विषयहरू छनोट गर्न पाउने लचिलो व्यवस्था गरिएको छ।
• प्राविधिक धारको संरचना: प्राविधिक तथा व्यावसायिक धारतर्फको पाठ्यक्रमलाई व्यवहारिक बनाउन ५० प्रतिशत कार्यघण्टा सैद्धान्तिक र ५० प्रतिशत प्रयोगात्मक वा कार्यथलो अभ्यास (OJT) मा आधारित गराइएको छ।
• परम्परागत शिक्षाको मूलप्रवाहीकरण: परम्परागत शिक्षा अन्तर्गत गुरुकुल, गोन्पा/विहार, मदरसा शिक्षा र संस्कृत शिक्षालाई पनि माध्यमिक तहको मूलधारमा समेटेर पाठ्यक्रम बनाइएको छ।
• एकलपथीय (Single track) संरचना: विगतमा कक्षा ११ मा विज्ञान, व्यवस्थापन, मानविकी जस्ता छुट्टाछुट्टै संकाय (Stream) हुने व्यवस्था खारेज गरी हाल एकलपथीय पाठ्यक्रम संरचना कार्यान्वयनमा ल्याइएको छ।
• उद्देश्यमुखी ढाँचा: यस पाठ्यक्रम संरचनाको मुख्य विशेषता भनेको विद्यार्थीलाई उच्च शिक्षाको लागि बलियो आधार तयार गर्नुका साथै विद्यालय छोडेर जाने विद्यार्थीलाई श्रम बजारमा सीधै जान र काम गर्न योग्य बनाउनु हो।

परिचय: पाठ्यक्रम विकास भनेको रातारात हुने काम होइन; यो निरन्तर चलिरहने र विभिन्न प्राविधिक तथा प्रशासनिक चरणहरू पार गरेर सम्पन्न हुने चक्रिय प्रक्रिया हो। नेपालको सन्दर्भमा पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (CDC) ले पाठ्यक्रम विकास गर्दा निम्न चरणहरू पूरा गर्दछ:

• १. आवश्यकताको पहिचान: समाजको बदलिँदो स्वरूप, प्रविधिको विकास, बालकको मनोविज्ञान र ज्ञानको क्षेत्रमा आएको नयाँ परिवर्तनका आधारमा शिक्षामा के कुराको आवश्यकता छ भनी अनुसन्धान र अध्ययन गरिन्छ।
• २. नीतिगत निर्णय: राष्ट्रिय शिक्षा नीति, राज्यको निर्देशन र शिक्षाका राष्ट्रिय उद्देश्यका आधारमा कस्तो पाठ्यक्रम निर्माण गर्ने भन्ने नीतिगत मार्गचित्र (Framework) तय गरिन्छ।
• ३. मस्यौदा तयारी (Drafting): विषयगत विज्ञहरू, शिक्षकहरू र पाठ्यक्रम विकास केन्द्रका कर्मचारीहरूको संलग्नतामा कार्यदल गठन गरी पाठ्यक्रमको प्रारम्भिक ढाँचा तयार पारिन्छ।
• ४. परामर्श र छलफल: तयार भएको मस्यौदालाई पूर्णता दिन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, विषय शिक्षक, अभिभावक र अन्य सरोकारवालाहरूसँग कार्यशाला र गोष्ठी आयोजना गरी छलफल र सुझाव सङ्कलन गरिन्छ।
• ५. परिमार्जन: विभिन्न गोष्ठी र छलफलबाट प्राप्त सुझावहरूलाई समेटेर मस्यौदालाई संशोधन र परिमार्जन गरी अन्तिम रूप दिइन्छ।
• ६. स्वीकृति: परिमार्जित पाठ्यक्रमलाई ‘राष्ट्रिय पाठ्यक्रम विकास तथा मूल्याङ्कन परिषद्’ मा पेस गरिन्छ र त्यहाँबाट स्वीकृत गराइन्छ।
• ७. कार्यान्वयन: स्वीकृत पाठ्यक्रमलाई सुरुमा केही छानिएका विद्यालयहरूमा पाइलटिङ (परीक्षण) गरिन्छ। परीक्षण सफल भएपछि मात्र देशभरका विद्यालयहरूमा पूर्ण रूपमा लागू गरिन्छ।
• ८. अनुगमन र मूल्याङ्कन: कार्यान्वयनको क्रममा शिक्षक र विद्यार्थीले भोगेका समस्याहरूको अध्ययन र अनुगमन गरिन्छ। यही मूल्याङ्कनको पृष्ठपोषणको आधारमा ५-५ वर्षमा पाठ्यक्रमको परिमार्जन र १०-१० वर्षमा पाठ्यक्रम परिवर्तन गर्ने गरिन्छ।

मूल्याङ्कनका प्रकार: शैक्षिक उद्देश्य कुन हदसम्म प्राप्त भयो भनी जाँच्ने र निर्णय लिने प्रक्रिया मूल्याङ्कन हो। यसलाई मुख्यतया दुई भागमा बाँडिन्छ:

• निर्माणात्मक मूल्याङ्कन (Formative Evaluation): यो पठनपाठन चलिरहेको बेला लगातार रूपमा गरिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य विद्यार्थीले कहाँ बुझेनन् भनी पत्ता लगाई तत्काल सुधार गर्नु र शिक्षकलाई आफ्नो शिक्षण विधि सुधार्न पृष्ठपोषण दिनु हो। (जस्तै: कक्षाकार्य, त्रैमासिक परीक्षा)।
• निर्णयात्मक मूल्याङ्कन (Summative Evaluation): यो शैक्षिक सत्र वा कोर्सको अन्त्यमा गरिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य विद्यार्थीले कति ज्ञान हासिल गरे भनी स्तर निर्धारण गर्नु, उत्तीर्ण/अनुत्तीर्ण छुट्याउनु र प्रमाणपत्र दिने निर्णय गर्नु हो। (जस्तै: वार्षिक वा बोर्ड परीक्षा)।

पाठ्यक्रममा मूल्याङ्कनको भूमिका:

• उद्देश्य प्राप्तिको मापन: पाठ्यक्रमले सुरुमा राखेका उद्देश्यहरू विद्यार्थीले कुन हदसम्म हासिल गरे भन्ने कुरा मूल्याङ्कनबाट मात्र यकिन गर्न सकिन्छ।
• मार्गदर्शक र पृष्ठपोषण: यसले शिक्षकलाई आफ्नो शिक्षण विधि प्रभावकारी छ वा छैन र विद्यार्थीलाई आफ्नो सिकाइमा कहाँ मिहिनेत गर्नुपर्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण पृष्ठपोषण (Feedback) दिन्छ।
• पाठ्यक्रम सुधारको आधार: मूल्याङ्कनको नतिजाले पाठ्यक्रममा समावेश विषयवस्तु कठिन भयो कि असान्दर्भिक भयो भन्ने कुरा औंल्याउँछ। यसैका आधारमा पाठ्यक्रम परिमार्जन र सुधार गरिन्छ।
• प्रमाणीकरण: निर्णयात्मक मूल्याङ्कनले विद्यार्थीले पाठ्यक्रम अनुसार हासिल गरेको ज्ञान र सीपलाई समाज, रोजगारदाता र बजारमा आधिकारिक रूपमा प्रमाणित गर्छ।
• बहुआयामिक साधनको प्रयोग: मूल्याङ्कनले परम्परागत लिखित परीक्षा मात्र नभई कार्यसम्पादन, परियोजना कार्य, अवलोकन जस्ता विविध साधन प्रयोग गरी विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण पक्षको लेखाजोखा गर्छ।

परिचय: कुनै पनि देशको विकास त्यस देशका नागरिकको सक्षमतामा भर पर्छ। ‘सक्षम नागरिक’ भन्नाले बौद्धिक रूपमा तार्किक, व्यावसायिक रूपमा सीपयुक्त, चरित्रवान् र देशप्रति जिम्मेवार व्यक्ति बुझिन्छ। विद्यालय शिक्षामा यस्तो नागरिक उत्पादन गर्न पाठ्यक्रमले खेल्ने परिवर्तनकारी भूमिका निम्न छन्:

• देशप्रेम र लोकतान्त्रिक संस्कारको विकास: पाठ्यक्रममा समावेश गरिने इतिहास, सामाजिक अध्ययन र नागरिक शिक्षाका विषयवस्तुले विद्यार्थीमा राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रति गौरव गर्ने भावना जगाउँछ।
• आत्मनिर्भर र स्वरोजगार निर्माण: पाठ्यक्रममा समावेश प्राविधिक शिक्षा, व्यावसायिक विषय र जीवनोपयोगी सीपहरूले विद्यार्थीलाई किताबी ज्ञानमा मात्र सीमित नराखी स्वरोजगारउन्मुख बनाई आत्मनिर्भर बन्न सघाउँछ।
• समस्या समाधान र तार्किक क्षमता: विज्ञान र गणित जस्ता विषयको पाठ्यक्रमले विद्यार्थीमा रुढीवादी सोच हटाई वैज्ञानिक सुझबुझ, समालोचनात्मक चिन्तन (Critical thinking) र दैनिक जीवनका समस्या तार्किक रूपमा समाधान गर्न सक्षम बनाउँछ।
• नैतिक र सामाजिक मूल्यको प्रवर्द्धन: नैतिक शिक्षा र सामाजिक विषयवस्तुले विद्यार्थीमा इमानदारिता, सहानुभूति र चारित्रिक गुणहरूको विकास गर्छ।
• विश्वपरिवेश सुहाउँदो जनशक्ति: सूचना र सञ्चार प्रविधि (ICT) तथा अंग्रेजी भाषालाई पाठ्यक्रममा समेटी यसले नागरिकलाई एक्काइसौँ शताब्दीको प्रविधिमा दक्ष बनाई विश्वबजारमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने बनाउँछ।
• वातावरण र दिगो विकासको संवाहक: पाठ्यक्रमले वातावरण संरक्षण, विपद् व्यवस्थापन र प्राकृतिक सम्पदाको दिगो उपयोगको ज्ञान दिई भविष्यमा पृथ्वीको रक्षामा योगदान दिने सचेत नागरिक तयार गर्छ।

निष्कर्ष: तसर्थ, पाठ्यक्रम राज्यको त्यस्तो अस्त्र हो जसले काँचो माटो जस्तो बालकलाई ज्ञान, सीप र सकारात्मक प्रवृत्तिको साँचोमा ढालेर देश विकासको संवाहक अर्थात् ‘सक्षम नागरिक’ मा रूपान्तरण गर्छ।