पाठ ४: शिक्षामा समुदायको सहभागिता (Shiksha ma Samudaya ko Sahabhagita)

(क) समुदायको सहभागिता भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तर: कुनै पनि सामाजिक कार्यमा समुदायका सदस्यहरू आफैँ सहभागी हुने प्रक्रियालाई समुदायको सहभागिता (Community Participation) भनिन्छ। विस्तृत रूपमा भन्नुपर्दा, कुनै पनि योजनाको निर्णय प्रक्रिया, कार्यान्वयन, अनुगमन, मूल्याङ्कन, र त्यसको संरक्षण तथा निरन्तरताका लागि समाजका व्यक्तिहरू सक्रिय रूपमा संलग्न हुनु नै समुदायको सहभागिता हो। शिक्षाको सन्दर्भमा, यसले विद्यालय व्यवस्थापन र शैक्षिक गुणस्तर सुधारमा स्थानीयहरूको संलग्नतालाई जनाउँछ।

(ख) राणा शासनकालमा विद्यालयहरू विकास नहुनाको एक कारण दिनुहोस्।

उत्तर: राणा शासनकालमा विद्यालयहरू विकास नहुनुको प्रमुख कारण राज्यको उदासीन र नियन्त्रणमुखी नीति थियो। राणा शासकहरूले सर्वसाधारण जनतालाई शिक्षाको पहुँचबाट वञ्चित गराएर आफ्नो शासन टिकाउन चाहन्थे। त्यसैले, सरकारले विद्यालय स्थापनाका लागि आर्थिक अनुदान नदिने, समुदायद्वारा खोलिएका शैक्षिक संस्थालाई निरुत्साहित गर्ने र सञ्चालनमा विभिन्न बाधा पुर्‍याउने गर्थ्यो, जसकारण विद्यालयहरूको विकास हुन सकेन।

(ग) शिक्षाले समुदायको विकासमा खेल्ने कुनै एक भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षाले समुदायको विकासमा खेल्ने एक महत्त्वपूर्ण भूमिका सामाजिक चेतना र सशक्तीकरण अभिवृद्धि गर्नु हो। शिक्षाले व्यक्तिहरूलाई आफ्नो अधिकार र कर्तव्यबारे सचेत गराउँछ, स्वास्थ्य, सरसफाइ, र वातावरण संरक्षण जस्ता विषयमा जागरूक बनाउँछ, र उनीहरूलाई आर्थिक तथा सामाजिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न आवश्यक ज्ञान र सीप प्रदान गर्दछ। यसले समग्र समुदायलाई नै प्रगति र रूपान्तरणको बाटोमा डोर्‍याउँछ।

(घ) तपाईंको विद्यालयका भवनहरू कस कसको सहयोगमा बनेका हुन् ?

उत्तर: (यो प्रश्नको उत्तर विद्यार्थीको आफ्नो विद्यालयअनुसार फरक हुन सक्छ। यहाँ एउटा नमुना उत्तर दिइएको छ।)
मेरो विद्यालयका भवनहरू विभिन्न व्यक्ति तथा संघसंस्थाहरूको सहयोगमा बनेका हुन्, जसमा निम्न प्रमुख छन्:

• स्थानीय समुदाय र अभिभावकहरूबाट प्राप्त आर्थिक तथा श्रमदान सहयोग।
• नेपाल सरकार तथा स्थानीय प्रदेश सरकारबाट प्राप्त अनुदान।
• विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी संस्थाहरू (जस्तै: बेलायत र भारत सरकार) को आर्थिक सहयोग।

(ङ) शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका के कस्तो हुन्छ ? व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षाको विकासमा समुदायको भूमिका बहुआयामिक र महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रमुख भूमिकाहरूलाई निम्नअनुसार व्याख्या गर्न सकिन्छ:

• स्रोतसाधनको परिचालन: समुदायले विद्यालयको भौतिक, शैक्षिक तथा व्यवस्थापकीय कार्यका लागि आवश्यक आर्थिक, भौतिक तथा मानवीय सहयोग जुटाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
• सहयोगी सिकाइ वातावरण: घरमा विद्यार्थीको सिकाइलाई सहयोग पुग्ने वातावरण निर्माण गर्न अभिभावकहरूलाई सचेत गराउने र आवश्यक सहयोग प्रदान गर्ने।
• सञ्चार र समन्वय: विद्यालय र घरपरिवारबिच प्रभावकारी सञ्चार सम्बन्ध स्थापना गरी विद्यार्थीको प्रगति र समस्याबारे नियमित जानकारी आदानप्रदान गर्ने।
• निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता: विद्यालय व्यवस्थापन समिति र शिक्षक-अभिभावक संघमा सक्रिय रूपमा सहभागी भई विद्यालयका नीति तथा कार्यक्रम निर्माणमा योगदान दिने।
• जवाफदेहिता र पारदर्शिता: विद्यालयका गतिविधिहरूको अनुगमन गरी शैक्षिक तथा आर्थिक पारदर्शिता र जवाफदेहिता कायम गराउन दबाब सिर्जना गर्ने।

(च) शिक्षाको विकासमा समुदायले पुर्‍याउन सक्ने योगदानहरूबारे चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: शिक्षाको विकासमा समुदायले विभिन्न माध्यमबाट योगदान पुर्‍याउन सक्छ, जसमध्ये प्रमुख योगदानहरू निम्नअनुसार छन्:

• विद्यालयका लागि आवश्यक जग्गा, भवन निर्माण सामग्री, तथा आर्थिक स्रोत संकलन गरी भौतिक पूर्वाधार विकासमा सहयोग गर्ने।
• स्थानीय स्तरमा उपलब्ध ज्ञान, सीप र अनुभव भएका व्यक्तिहरूलाई स्वयंसेवक वा अतिथि शिक्षकको रूपमा विद्यालयमा परिचालन गर्ने।
• विद्यार्थीहरूलाई गृहकार्य, परियोजना कार्य, र अन्य सिकाइ क्रियाकलापमा आवश्यक सूचना, विचार र सहयोग प्रदान गर्ने।
• विद्यालयको कार्यक्रम, पारिवारिक अभ्यास र विद्यार्थीको सिकाइलाई सबल बनाउन समुदायमा उपलब्ध स्रोत, साधन र सेवाहरू (जस्तै: पुस्तकालय, स्वास्थ्य चौकी) पहिचान गरी विद्यालयसँग समन्वय गराउने।
• विद्यालयको शैक्षिक गुणस्तर र समग्र विकासका लागि निरन्तर पृष्ठपोषण र रचनात्मक सुझावहरू प्रदान गर्ने। थप जानकारीका लागि शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको वेबसाइट हेर्न सकिन्छ।