शिक्षाको परिचय (Shikshako Parichay)

औपचारिक शिक्षाका प्रमुख विशेषताहरू निम्न अनुसार छन्:

• यसको निश्चित पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शिक्षण विधि हुन्छ।
• यो निश्चित योजना र नियममा आधारित भई शिक्षण संस्थाको घेराभित्र प्रदान गरिन्छ।
• यो निश्चित समय र उमेर समूहका लागि सञ्चालन गरिन्छ।
• यो प्रमाणपत्र वितरणमा आधारित र नियमित प्रकृतिको हुन्छ।
• यसमा परीक्षा र मूल्याङ्कनको निश्चित प्रक्रिया हुन्छ।

अनौपचारिक शिक्षाको आवश्यकता निम्न कारणहरूले गर्दा पर्दछ:

• विद्यालय जान नपाएका वा बीचैमा विद्यालय छोडेकाहरूलाई शिक्षा दिन।
• व्यावहारिक र जीवनोपयोगी ज्ञान तथा सीप प्रदान गर्न।
• औपचारिक शिक्षा प्राप्त गर्न नसक्नेहरूका लागि लचिलो विकल्प प्रदान गर्न।
• साक्षरता र सचेतनाका कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्न।
• कम खर्चिलो र कार्यस्थलमै बसेर सिक्ने अवसर प्रदान गर्न।

अरीतिक शिक्षाका प्रमुख विशेषताहरू यस प्रकार छन्:

• यसको कुनै निश्चित उद्देश्य, पाठ्यक्रम, समय र स्थान हुँदैन।
• यो जीवनपर्यन्त चलिरहने आकस्मिक प्रक्रिया हो।
• व्यक्तिले वातावरणसँगको अन्तरक्रियाबाट स्वतः सिक्छ।
• यसमा शिक्षा लिने कुनै नियम र सीमा हुँदैन।
• यो प्रमाणपत्रका लागि नभई अनुभव र जीवनयापनका लागि सिकिन्छ।

साधारण र विशिष्ट शिक्षाबीच महत्त्वपूर्ण फरक रहेको छ। साधारण शिक्षाले व्यापक र सामान्य ज्ञान दिन्छ भने विशिष्ट शिक्षाले निश्चित क्षेत्रमा गहन ज्ञान दिन्छ। साधारण शिक्षा सबैलाई समान रूपमा दिइन्छ, तर विशिष्ट शिक्षा व्यक्तिको योग्यता र रुचिअनुसार निश्चित व्यक्तिलाई मात्र दिइन्छ। साधारण शिक्षा आधारभूत आवश्यकता हो भने विशिष्ट शिक्षा व्यावसायिक आवश्यकता हो, जसले डाक्टर, इन्जिनियर जस्ता दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्न मद्दत गर्छ।

प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष शिक्षा दुवैको आफ्नै किसिमको महत्त्व छ। प्रत्यक्ष शिक्षामा शिक्षक र विद्यार्थीबीच प्रत्यक्ष सामीप्यता हुने हुनाले सिकाइ प्रभावकारी हुन्छ। यसमा विद्यार्थीले शिक्षकको व्यवहारको अनुकरण गरी अनुशासन र संस्कार सिक्छन्। अर्कोतर्फ, अप्रत्यक्ष शिक्षाले व्यक्तिको रुचि र फुर्सदको समयमा स्वतन्त्र रूपमा सिक्ने अवसर प्रदान गर्छ, जसले आजीवन सिकाइलाई प्रोत्साहन गर्छ।

परम्परागत औपचारिक शिक्षाले सबैको आवश्यकता पूरा गर्न नसकेको हुनाले वैकल्पिक शिक्षा पद्धतिको अवधारणा आएको हो। भौगोलिक, सामाजिक वा आर्थिक कारणले शिक्षाबाट वञ्चित भएकाहरूलाई सिकाइको अवसर दिनु यसको मुख्य उद्देश्य हो। यसले नियमित रूपमा विद्यालय जान नसक्नेहरूलाई सिकाइमा जोड्दै शिक्षालाई सबै नागरिकको पहुँचमा पुर्‍याई राज्यको मूलधारमा समाहित गर्न मद्दत गर्छ।

खुला तथा दूर शिक्षाका सबल पक्षहरू निम्न अनुसार छन्:

• विद्यालय नगई घरमै बसेर वा कार्यस्थलमै रहेर सिक्न सकिन्छ।
• सिकाउने र सिक्नेबीचको दूरी भए पनि विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट सहजै सिकाइ हुन्छ।
• यो सिकारुको रुचि, आवश्यकता र समयको अनुकूलतामा आधारित हुन्छ।
• उच्च शिक्षा र प्राविधिक शिक्षामा सर्वसाधारणको पहुँच बढाउन यो निकै प्रभावकारी हुन्छ।

युनेस्कोले अघि सारेका शिक्षाका चार स्तम्भहरू र तिनको संक्षिप्त परिचय निम्न अनुसार छ:

• जान्नका लागि सिकाइ: यसले ज्ञान, तर्क र स्मरण शक्तिको विकास गर्छ।
• गर्नका लागि सिकाइ: यसले सिकेको कुरालाई व्यवहारमा उतार्न र सीप सिक्न मद्दत गर्छ।
• केही बन्नका लागि सिकाइ: यसले व्यक्तिको सर्वाङ्गीण व्यक्तित्व विकास र नेतृत्व क्षमता बढाउँछ।
• सँगै बाँच्नका लागि सिकाइ: यसले अरूको अस्तित्व स्वीकार गरी समाजमा शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न सिकाउँछ।

‘जान्नका लागि सिकाइ’ को ठूलो महत्त्व रहेको छ। यसले व्यक्तिमा नयाँ कुरा सिक्ने र ज्ञानको खोजी गर्ने बानीको विकास गर्छ। साथै, व्यक्तिलाई आफ्नो समाज र वातावरण बुझ्न सहयोग पुर्‍याउँछ। यसले व्यक्तिको निर्णय गर्ने र स्वतन्त्र रूपमा न्याय गर्ने क्षमता बढाउनुका साथै बौद्धिक विकासका लागि वैज्ञानिक प्रक्रिया अवलम्बन गर्न सिकाउँछ।

‘गर्नका लागि सिकाइ’ ले सैद्धान्तिक ज्ञानलाई व्यावहारिक सीपसँग जोड्ने काम गर्छ। यसले व्यक्तिलाई कुनै न कुनै उद्योग वा व्यवसाय गर्न सक्ने क्षमता प्रदान गरी स्वरोजगारतर्फ उन्मुख गराउँछ। साथै, यसले व्यक्तिलाई चुनौती र जोखिम उठाउन, समस्या समाधान गर्न र आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर भई उन्नति गर्न मद्दत गर्छ।

‘केही बन्नका लागि सिकाइ’ को मुख्य उद्देश्य व्यक्तिलाई एउटा पूर्ण मानवका रूपमा विकसित गराउनु हो। यसले व्यक्तिमा सिर्जनात्मक सोच र कल्पनाशीलताको विकास गर्छ। न्याय-अन्याय र असल-खराब छुट्याउन सक्ने विवेक प्रदान गर्दै यसले व्यक्तिलाई जिम्मेवार नागरिक, असल विचारक वा कुशल नेता बन्न योग्य बनाउँछ।

आजको विविधतायुक्त समाजमा सांस्कृतिक र धार्मिक सद्भाव कायम गर्न ‘सँगै बाँच्नका लागि सिकाइ’ अत्यन्तै सान्दर्भिक छ। यसले समाजमा रहेका द्वन्द्व र कलहलाई शान्तिपूर्ण रूपमा समाधान गर्न मद्दत गर्छ। अरूको विचार, मूल्य र मान्यताको सम्मान गर्न सिकाउँदै सबैसँग मिलेर सहकार्य गर्ने संस्कृतिको विकास गर्न यो अति आवश्यक छ।

पत्राचार शिक्षा औपचारिक शिक्षा लिन असमर्थ व्यक्तिहरूका लागि अत्यन्तै सरल र पहुँचयोग्य माध्यम हो। यसमा विभिन्न पाठ्यसामग्रीहरू हुलाकमार्फत प्राप्त गरी स्व-अध्ययन गर्न सकिन्छ। कार्यस्थलमा रहेका व्यक्तिहरूका लागि आफ्नो दक्षता अभिवृद्धि गर्न यो निकै उपयोगी छ, जसलाई खुला तथा दूर शिक्षाको जगका रूपमा पनि लिइन्छ।

शिक्षामा आधुनिक चिन्तन आउनुका प्रमुख कारणहरू निम्न रहेका छन्:

• परम्परागत शिक्षाले मानिसका असीमित इच्छा र आवश्यकताहरू पूरा गर्न नसक्नु।
• ‘एउटै जुत्ता सबैलाई ठिक हुन्छ’ भन्ने परम्परागत सोचको अन्त्य हुनु।
• ज्ञान, विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा तीव्र विकास हुनु।
• शिक्षालाई व्यक्तिको अधिकारका रूपमा लिइनु र सामाजिक न्यायमा जोड दिनु।

नेपालमा अनौपचारिक शिक्षाको विकासका लागि भएका प्रमुख प्रयासहरू निम्न छन्:

• वि.सं. २०१३ सालदेखि योजनाबद्ध रूपमा प्रौढ शिक्षाको सुरुवात गरिनु।
• अनौपचारिक शिक्षा नीति २०६३ स्वीकृत गरी कार्यान्वयनमा ल्याइनु।
• देशभर साक्षरता, आधारभूत प्रौढ शिक्षा र महिला साक्षरता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिनु।
• आयमूलक र निरन्तर शिक्षा कार्यक्रमहरूको विस्तार गरिनु।

शिक्षा ज्ञान, सीप र धारणा विकास गर्ने एक निरन्तर प्रक्रिया हो जसले व्यक्तिमा रहेको अन्तर्निहित क्षमतालाई प्रस्फुटन गराउँछ। शिक्षाको प्रकृतिको विस्तृत चर्चा निम्न आधारमा गर्न सकिन्छ:

• औपचारिकताका आधारमा: शिक्षालाई औपचारिक (नियमित र नियमबद्ध), अनौपचारिक (लचिलो) र अरीतिक (आकस्मिक रूपमा सिकिने) गरी बाँड्न सकिन्छ।
• विशिष्टीकरणका आधारमा: सामान्य आधारभूत ज्ञान दिने साधारण शिक्षा र निश्चित क्षेत्रमा दक्षता प्रदान गर्ने विशिष्ट शिक्षा।
• शिक्षकको उपस्थितिका आधारमा: शिक्षकको सामुन्ने बसेर लिइने प्रत्यक्ष शिक्षा र स्वतन्त्र रूपमा सिकिने अप्रत्यक्ष शिक्षा।
• सहभागिताका आधारमा: व्यक्तिको रुचिअनुसार दिइने वैयक्तिक शिक्षा र सामाजिक आवश्यकताअनुसार दिइने सामूहिक शिक्षा।

औपचारिक र अनौपचारिक शिक्षाबीच मुख्य भिन्नता तिनको संरचनामा रहेको छ। औपचारिक शिक्षा निश्चित ठाउँ, समय, पाठ्यक्रम र प्रमाणपत्रमा आधारित हुन्छ, जसमा कडा नियम हुन्छ र यो महँगो पनि हुन्छ। यसको विपरीत अनौपचारिक शिक्षा लचिलो समयमा जीवनोपयोगी सीप सिक्नमा केन्द्रित हुन्छ, जहाँ प्रमाणपत्रभन्दा व्यावहारिक ज्ञानमा ध्यान दिइन्छ र यो कम खर्चिलो हुन्छ।

नेपालको सन्दर्भमा यी दुवैको ठूलो महत्त्व छ। औपचारिक शिक्षाले देशलाई आवश्यक पर्ने दक्ष जनशक्ति उत्पादन गर्छ भने अनौपचारिक शिक्षाले साक्षरता दर बढाउनुका साथै सीप विकास गरी गरिबी निवारणमा मद्दत गर्छ। यी दुवै प्रणाली एकअर्काका परिपूरक हुन् र नेपालमा शिक्षाको सर्वव्यापीकरणका लागि दुवैको आवश्यकता छ।

शिक्षामा आधुनिक चिन्तनले शिक्षालाई व्यक्तिको जन्मसिद्ध अधिकार र सामाजिक न्यायको मुख्य आधार मान्छ। यसले सिकारुहरूको व्यक्तिगत भिन्नतालाई स्वीकार गर्दै ‘सबैका लागि शिक्षा’ को अवधारणामा जोड दिन्छ। शिक्षण विधिमा सिकारुलाई केन्द्रमा राख्ने र प्रविधिको अधिक प्रयोग गर्ने यसको प्रमुख विशेषता हो।

यस चिन्तनको विकासमा विभिन्न विद्वानहरूको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। उदाहरणका लागि, जीन पियाजेले संज्ञानात्मक विकासमा, बि. एफ. स्किनरले व्यवहारवादी सिकाइमा, जोन डिबेले प्रगतिशील शिक्षामा र पाउलो फ्रेरेले मुक्तिको शिक्षामा विशेष योगदान दिएका छन्।

युनेस्कोले अघि सारेका ‘शिक्षाका चार स्तम्भ’ को विस्तृत व्याख्या निम्न अनुसार गर्न सकिन्छ:

• जान्नका लागि सिकाइ (Learning to Know): यसले व्यक्तिको बौद्धिक क्षमता र तार्किक शक्ति विकास गरी आजीवन सिकाइको आधार तयार गर्छ।
• गर्नका लागि सिकाइ (Learning to Do): यसले सिकेको ज्ञानलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्दै सामाजिक र व्यावसायिक दक्षता हासिल गरी कार्यक्षेत्रमा खरो उत्रन मद्दत गर्छ।
• केही बन्नका लागि सिकाइ (Learning to Be): यसले व्यक्तिको शारीरिक, मानसिक र भावनात्मक विकास गरी एउटा पूर्ण र जिम्मेवार मानव बन्न सहयोग गर्छ।
• सँगै बाँच्नका लागि सिकाइ (Learning to Live Together): यसले विश्वव्यापी समाजमा रहेका विविधताहरूको सम्मान गर्दै सबैसँग सद्भावपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्न सिकाउँछ।

खुला तथा दूर शिक्षा भन्नाले विद्यालय वा विश्वविद्यालयमा भौतिक रूपमा उपस्थित नभई विभिन्न सञ्चार माध्यमबाट घरमै वा कार्यस्थलमै बसेर लिइने लचिलो शिक्षा पद्धति हो। यसका मुख्य माध्यमहरूमा हुलाक (पत्राचार), रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट र बेलाबेलामा सञ्चालन हुने सम्पर्क कक्षाहरू पर्दछन्।

नेपालमा यसको विकासक्रम हेर्दा, वि.सं. २०३५ सालमा रेडियो शिक्षक शिक्षण कार्यक्रमबाट यसको औपचारिक सुरुवात भएको पाइन्छ। पछि, उच्च शिक्षालाई थप पहुँचयोग्य बनाउने उद्देश्यले वि.सं. २०७३ सालमा खुला विश्वविद्यालयको स्थापना भयो। यस पद्धतिले दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दा र काममा व्यस्त रहने व्यक्तिहरूका लागि शिक्षाको सहज ढोका खोलेको छ।

‘सँगै बाँच्नका लागि सिकाइ’ ले समाजको रूपान्तरणमा अहम् भूमिका खेल्छ। यसले समाजमा रहेको जातीय, भाषिक र धार्मिक विविधतालाई समस्याको रूपमा नभई सम्पत्तिका रूपमा स्वीकार गर्न सिकाउँछ। अरूको विचार र संस्कृतिको सम्मान गर्ने बानीको विकास गराई यसले समाजमा हुने सम्भावित द्वन्द्वको उचित व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ। यसका साथै, मानिसहरूबीच सहकार्य र सहानुभूतिको भावना विकास गराई समाजका विकृति र विसङ्गति विरुद्ध एकजुट भएर लड्न सक्ने क्षमता प्रदान गर्छ।

‘गर्नका लागि सिकाइ’ ले शिक्षालाई प्रत्यक्ष रूपमा श्रम र उत्पादनसँग जोड्ने काम गर्छ। यसले व्यक्तिले हासिल गरेको सैद्धान्तिक (किताबी) ज्ञानलाई व्यावहारिक सीपमा रूपान्तरण गर्न जोड दिन्छ। व्यक्तिलाई नयाँ परिस्थितिमा समायोजन हुन र आइपर्ने समस्याहरू समाधान गर्न सक्षम बनाएर यसले श्रमप्रतिको सम्मान बढाउँछ। विशेषगरी, व्यावसायिक र प्राविधिक शिक्षाका माध्यमबाट स्वरोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्न मद्दत गर्छ, जसले अन्ततः देशको आर्थिक उन्नतिमा योगदान पुर्‍याउने दक्ष जनशक्ति तयार पार्छ।

अनौपचारिक शिक्षा र अरीतिक शिक्षा दुवै औपचारिक विद्यालयको घेराबाहिर सञ्चालन हुने लचिलो प्रकृतिका शिक्षा हुन्। यी दुवैमा कडा नियम र बन्देज हुँदैन।

तर, यी दुईबीच केही आधारभूत भिन्नताहरू रहेका छन्। अनौपचारिक शिक्षाको निश्चित योजना, उद्देश्य र कार्यक्रम हुन्छ (जस्तैः साक्षरता कक्षा वा सिलाइबुनाइ तालिम), जबकि अरीतिक शिक्षा पूर्ण रूपमा आकस्मिक र योजनाविहीन हुन्छ। अनौपचारिक शिक्षा कुनै संस्था वा व्यक्तिद्वारा प्रदान गरिन्छ भने अरीतिक शिक्षा व्यक्तिले आफ्नो वरपरको वातावरणबाट आफैं अनुभवमार्फत प्राप्त गर्छ। त्यस्तै, अनौपचारिक शिक्षाको एउटा निश्चित अवधि हुन सक्छ, तर अरीतिक शिक्षा जन्मदेखि मृत्युसम्म जीवनभर निरन्तर चलिरहन्छ।

शिक्षा व्यक्तिको सर्वाङ्गीण विकासको प्रमुख माध्यम हो भन्ने कुरा यसले ल्याउने बहुआयामिक परिवर्तनबाट पुष्टि हुन्छ। शिक्षाले व्यक्तिको बौद्धिक क्षमता बढाउनुका साथै शारीरिक, मानसिक र संवेगात्मक पक्षको सन्तुलित विकास गर्छ। यसले मानिसमा आवश्यक ज्ञान, सीप र सकारात्मक अभिवृत्तिको निर्माण गर्छ। हरेक व्यक्तिभित्र लुकेर रहेको अन्तर्निहित प्रतिभा प्रस्फुटन गराई मानिसलाई नैतिकवान् र कर्मशील बनाउने काम शिक्षाले नै गर्छ। समग्रमा, यसले मानिसलाई एउटा असल र सक्षम सामाजिक प्राणीका रूपमा समाजमा सहज रूपले समायोजन हुन सहयोग गर्छ।

पत्राचार शिक्षाको सुरुवात सन् १८४० को दशकमा पिट्म्यान (Pitman) ले इङ्गल्याण्डबाट गरेका हुन्। यो शिक्षाको एउटा महत्त्वपूर्ण वैकल्पिक उपाय हो जसमा निश्चित उद्देश्य पूरा गर्नका लागि हुलाकमार्फत पत्र र पाठ्यसामग्रीहरू पठाएर पठनपाठन सञ्चालन गरिन्छ। नेपालमा सुरु भएको रेडियो शिक्षा र हालको खुला शिक्षा प्रणाली यसै पत्राचार शिक्षाको विकसित रूप हो। यसले शिक्षाको पहुँचलाई भौगोलिक सीमाभन्दा बाहिर विस्तार गरी जो कोहीलाई पनि घरमै बसेर अध्ययन गर्ने अवसर प्रदान गरेको हुनाले यसको निकै ठूलो महत्त्व छ।

आधुनिक समाजका विविध र जटिल आवश्यकताहरू पूरा गर्न शिक्षामा ‘विशिष्टीकरण’ अत्यन्तै आवश्यक छ। सबै व्यक्ति सबै क्षेत्रमा पोख्त वा विशेषज्ञ हुन सम्भव छैन, त्यसैले व्यक्तिले आफ्नो रुचि र क्षमताअनुसारको निश्चित क्षेत्रमा गहिरो ज्ञान र सीप (विशेषज्ञता) हासिल गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, स्वास्थ्य क्षेत्रको हेरचाहका लागि डाक्टर, पूर्वाधार निर्माणका लागि इन्जिनियर, र कानुनी न्यायका लागि वकिलको आवश्यकता पर्छ। विशिष्ट शिक्षाले यस्ता दक्ष जनशक्ति तयार गरी व्यक्तिको क्षमतालाई सीधै राष्ट्रिय उत्पादन र सेवासँग जोड्न मद्दत गर्छ।

‘वैयक्तिक शिक्षा’ र ‘सामूहिक शिक्षा’ दुवैको आ-आफ्नै महत्त्व भएकोले शिक्षण प्रक्रियामा यी दुईबीच सन्तुलन कायम गर्नुपर्छ। एकातिर, प्रत्येक बालकको व्यक्तिगत रुचि, क्षमता र आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर वैयक्तिक शिक्षा दिनुपर्छ भने अर्कोतर्फ समाजमा मिलेर बस्न र साझा संस्कृति सिक्न सामूहिक शिक्षा पनि उत्तिकै जरुरी छ। विद्यालयमा विद्यार्थीहरूलाई व्यक्तिगत क्षमता देखाउन सकिने परियोजना कार्यहरू दिने र सँगै मिलेर गर्नुपर्ने समूह कार्य (Group Work) दुवै गराएर यो सन्तुलन मिलाउन सकिन्छ।

नेपाल सरकारको अनौपचारिक शिक्षा नीति २०६३ का प्रमुख कार्यक्रमहरूलाई निम्न अनुसार प्रस्तुत गर्न सकिन्छ:

• साक्षरता र साक्षरता उत्तर कार्यक्रमहरू।
• आधारभूत प्रौढ शिक्षा र महिला साक्षरता कार्यक्रमहरू।
• निरन्तर शिक्षा र आयमूलक कार्यक्रमहरू।
• अनौपचारिक प्राथमिक शिक्षा र वैकल्पिक शैक्षिक कार्यक्रमहरू।

‘जान्नका लागि सिकाइ’ र ‘केही बन्नका लागि सिकाइ’ बीच गहिरो अन्तरसम्बन्ध रहेको छ। ‘जान्नका लागि सिकाइ’ ले व्यक्तिलाई आवश्यक पर्ने आधारभूत ज्ञान प्रदान गरी बौद्धिक जग तयार गर्ने काम गर्छ। व्यक्तिले प्राप्त गरेको त्यही ज्ञान र बौद्धिक क्षमताको आधारमा मात्र उसले आफ्नो चरित्र र व्यक्तित्व निर्माण (‘केही बन्नका लागि सिकाइ’) गर्न सक्छ। सही र गलत छुट्याएर उचित निर्णय गर्न सक्ने ज्ञान प्राप्त भएपछि मात्र व्यक्ति एउटा असल नागरिक, विचारक वा कुशल नेता बन्न सक्छ। तसर्थ, यी दुवै प्रक्रियाहरू एकअर्कामा निर्भर रहँदै व्यक्तिलाई विवेकशील र सिर्जनशील मानव बनाउन मद्दत गर्छन्।

आधुनिक शिक्षाले बेरोजगारी, सामाजिक द्वन्द्व, नैतिक ह्रास र प्रविधिको दुरुपयोग जस्ता गम्भीर चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। यी चुनौतीहरूको समाधानमा युनेस्कोका ‘चार स्तम्भ’ को महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ।

• ‘गर्नका लागि सिकाइ’ ले व्यक्तिलाई सीपयुक्त बनाई बेरोजगारीको समस्या हटाउन मद्दत गर्छ।
• ‘सँगै बाँच्नका लागि सिकाइ’ ले मानिसहरूबीच सद्भाव कायम गरी समाजमा हुने द्वन्द्व कम गर्छ।
• ‘केही बन्नका लागि सिकाइ’ ले व्यक्तिको सर्वाङ्गीण विकास गरी समाजमा देखिएको नैतिक ह्रासलाई रोक्न र असल चरित्र निर्माण गर्न सहयोग गर्छ।
• ‘जान्नका लागि सिकाइ’ ले विवेकशील सोचको विकास गराई प्रविधिको सही प्रयोग गर्न र नयाँ कुराहरूको खोज गर्न सिकाउँछ।