पाठ ३: सिर्जनात्मक चिन्तन (Sirjanatmak Chintan)

(क) सिर्जनात्मक चिन्तन भनेको के हो?

उत्तर: कुनै पनि परिस्थिति वा विषयमा परम्परागत सोचभन्दा बाहिर गएर नयाँ र मौलिक विकल्पहरू सोच्नु र ती विचारहरूलाई वास्तविकतामा बदल्ने प्रयास गर्नु नै सिर्जनात्मक चिन्तन (Creative Thinking) हो।

(ख) सिर्जनात्मक चिन्तन गर्ने व्यक्तिसँग हुने कुनै दुई विशेषताहरू लेख्नुहोस्।

उत्तर: सिर्जनात्मक चिन्तन गर्ने व्यक्तिमा हुने दुई प्रमुख विशेषताहरू निम्न छन्:

• जिज्ञासु र खुलापन: उनीहरू सधैँ नयाँ कुरा जान्न उत्सुक हुन्छन् र फरक विचारहरूप्रति खुला रहन्छन्।
• सिकाइ र सिर्जनाप्रति अभिरुचि: यस्ता व्यक्तिहरूलाई नयाँ कुरा सिक्न र सिर्जना गर्नमा गहिरो रुचि हुन्छ, जसले उनीहरूलाई खुसी र आनन्दित बनाउँछ।

(ग) सिर्जनात्मक चिन्तनको तयारी चरणमा के गरिन्छ?

उत्तर: सिर्जनात्मक चिन्तन प्रक्रियाको तयारी चरणमा कुनै पनि सिर्जनात्मक कार्यको सुरुवात गरिन्छ। यस चरणमा समस्या वा विषयसँग सम्बन्धित आवश्यक जानकारी र सामग्रीहरू सङ्कलन गरिन्छ। साथै, अनुसन्धान (Research) र मस्तिष्क मन्थन (Brainstorming) जस्ता विधिहरू प्रयोग गरेर सम्भावित विकल्पहरूमाथि विचार गरिन्छ र अन्त्यमा आफ्नो ज्ञान र अनुभवको आधारमा एउटा प्रारम्भिक योजना तयार पारिन्छ।

(घ) सिर्जनात्मक चिन्तनको अभ्यास गर्दा हुने एक फाइदा लेख्नुहोस्।

उत्तर: सिर्जनात्मक चिन्तनको अभ्यासले समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा वृद्धि गर्छ। यसले कुनै पनि समस्यालाई विभिन्न कोणबाट हेर्न र त्यसका लागि बहुआयामिक तथा नवीन समाधानहरू पत्ता लगाउन सहयोग गर्दछ, जसले व्यक्तिगत र व्यावसायिक जीवनमा सफलता दिलाउँछ।

(ङ) सिर्जनात्मक चिन्तनका कुनै पाँच विशेषताहरूको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर: सिर्जनात्मक चिन्तनका पाँच प्रमुख विशेषताहरू निम्नानुसार छन्:

• यसले जिज्ञासु र खुलापनलाई बढावा दिन्छ।
• व्यक्तिलाई सिकाइ र सिर्जनाप्रति अभिरुचि जगाई खुसी र आनन्दित तुल्याउँछ।
• सोचाइ र चिन्तनमा विविधता (Diversity) ल्याउँछ।
• व्यक्तिको जोखिम बहन गर्ने क्षमतामा वृद्धि गर्दछ।
• काममा नवप्रवर्तन (Innovation) लाई बढावा दिन मद्दत गर्छ।

(च) सिर्जनात्मक चिन्तन प्रक्रियाका पाँच चरणको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: सिर्जनात्मक चिन्तन एक structured प्रक्रिया हो जसका मुख्य पाँच चरणहरू निम्न छन्:

• (अ) तयारी चरण (Preparation): यस चरणमा समस्या पहिचान गरी आवश्यक जानकारी सङ्कलन, अनुसन्धान, र मस्तिष्क मन्थन गरिन्छ र एउटा प्रारम्भिक योजना बनाइन्छ।
• (आ) विकास चरण (Incubation): यस चरणमा दिमागले अचेतन रूपमा समस्यामा काम गरिरहेको हुन्छ। सिर्जनाकारले केही समयका लागि समस्याबाट ध्यान हटाएर अन्य काममा व्यस्त रहन्छ, जसले नयाँ विचार फुर्न मद्दत गर्छ।
• (इ) अन्तर्दृष्टि चरण (Insight/Illumination): यस चरणमा अचानक र आश्चर्यजनक रूपमा दिमागमा “आहा!” भन्ने क्षण आउँछ। समस्याको समाधान वा नयाँ विचार एकाएक स्पष्ट हुन्छ।
• (ई) मूल्याङ्कन चरण (Evaluation): यस चरणमा प्राप्त भएको नयाँ विचार वा समाधान कति व्यावहारिक र प्रभावकारी छ भनेर ज्ञान र अनुभवका आधारमा परीक्षण तथा मूल्याङ्कन गरिन्छ।
• (उ) प्रमाणीकरण चरण (Verification/Implementation): यो अन्तिम चरण हो, जहाँ कडा परिश्रम गरेर नवीन विचारलाई अन्तिम रूप दिइन्छ। सिर्जनाले वास्तविक रूप लिन्छ र त्यसलाई अन्य व्यक्तिहरू समक्ष प्रस्तुत वा कार्यान्वयन गरिन्छ।