कक्षा १० विज्ञान: मानव शरीरमा रक्तसञ्चार प्रणाली | Blood Circulation in Human Body
२. कारण दिनुहोस्:
रगत तरल अवस्थामा भए पनि यसले शरीरका विभिन्न अंग र तन्तुहरूलाई पोषक तत्व, अक्सिजन, हर्मोन आदि पुऱ्याएर एक-अर्कासँग जोड्ने र समन्वय गर्ने काम गर्दछ। यसरी शरीरका प्रणालीहरूलाई जोड्ने कार्य गर्ने भएकाले रगतलाई तरल संयोजी तन्तु भनिन्छ।
सेता रक्तकोष (WBC) लाई शरीरका सेना पनि भनिन्छ किनभने यिनीहरूले बाहिरबाट शरीरमा प्रवेश गर्ने रोगका कीटाणुहरू (ब्याक्टेरिया, भाइरस) लाई पहिचान गरी नष्ट गर्छन्। यदि WBC को संख्या घट्यो भने शरीरको प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर हुन्छ र रोगका कीटाणुहरूसँग लड्ने क्षमता घट्छ, जसले गर्दा व्यक्तिलाई छिटो-छिटो सङ्क्रमण हुन्छ।
अरिकलले शरीर वा फोक्सोबाट आएको रगत संकलन गरेर केवल तलको कोठा (भेन्ट्रिकल) सम्म मात्र पठाउनु पर्छ, जसको लागि कम चाप आवश्यक पर्छ। तर भेन्ट्रिकलले रगतलाई उच्च चापका साथ फोक्सो वा शरीरका टाढा-टाढाका भागसम्म पम्प गर्नुपर्छ। यही उच्च चाप उत्पन्न गर्न र खप्नका लागि भेन्ट्रिकलहरूको भित्ता अरिकलको भन्दा बाक्लो मांसपेशीबाट बनेको हुन्छ।
दायाँ भेन्ट्रिकलले रगतलाई नजिकै रहेको फोक्सोसम्म मात्र पठाउनु पर्छ, जसका लागि तुलनात्मक रूपमा कम चाप चाहिन्छ। तर बायाँ भेन्ट्रिकलले रगतलाई धेरै चाप दिएर शरीरका सबै भाग (टाउकोदेखि खुट्टासम्म) पुऱ्याउनु पर्छ। यसरी लामो दूरीसम्म रगत पठाउन अत्यधिक चाप आवश्यक पर्ने भएकाले बायाँ भेन्ट्रिकलको भित्ता दायाँ भेन्ट्रिकलको भन्दा पनि बाक्लो हुन्छ।
धमनीमा मुटुको पम्पिङका कारण रगत उच्च चाप र गतिमा बग्छ, जसले गर्दा रगत पछाडि फर्कने सम्भावना हुँदैन। त्यसैले धमनीमा भल्भ आवश्यक पर्दैन। तर, शिरामा रगत कम चाप र बिस्तारै बग्छ, विशेषगरी शरीरको तल्लो भागबाट गुरुत्वाकर्षणको विरुद्धमा मुटुतिर फर्कंदा रगत पछाडि बग्न सक्छ। यही उल्टो प्रवाहलाई रोकेर रगतलाई एकतर्फी रूपमा मुटुतिरै पठाउन शिरामा भल्भहरू हुन्छन्।
रक्तअल्पता हुँदा रगतमा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिनको कमी हुन्छ। हेमोग्लोबिनले शरीरका कोषहरूमा अक्सिजन पुऱ्याउने काम गर्छ। यसको कमी हुँदा शरीरका कोषहरूले पर्याप्त अक्सिजन पाउँदैनन्, जसले गर्दा शक्ति उत्पादन प्रक्रियामा बाधा पुग्छ। आवश्यक शक्ति उत्पादन नहुँदा रक्तअल्पता भएको मानिस थोरै शारीरिक परिश्रम गर्दा वा केही छिन हिँड्दा नै थाक्छ।
धमनीहरूमा रगत उच्च चापमा बग्ने हुनाले कुनै बाहिरी चोटपटकबाट बच्न र चापको असरबाट सुरक्षित राख्न यिनीहरू प्रायः शरीरको भित्री भागमा मांसपेशीभित्र दबिएर रहेका हुन्छन्। यसको विपरीत, शिराहरूमा रगतको चाप कम हुने भएकाले यिनीहरू बाहिरी सतहमा रहे पनि कम जोखिमपूर्ण हुन्छन्।
हिमाली क्षेत्रमा हावामा अक्सिजनको मात्रा कम हुन्छ। शरीरलाई आवश्यक अक्सिजनको आपूर्ति गर्न शरीरले बढी मात्रामा राता रक्तकोष (RBC) उत्पादन गर्छ। रगतमा राता रक्तकोषको संख्या बढेपछि गालाको छालामुनि रहेका रक्तकेशिकाहरूमा रगतको प्रवाह बढी देखिन्छ, जसले गर्दा उनीहरूको गाला राता-राता देखिन्छ।
फरक-फरक रक्त समूहमा फरक-फरक एन्टिजेन र एन्टिबडी हुन्छन्। यदि नमिल्दो समूहको रगत बिरामीलाई दिइयो भने, बिरामीको शरीरमा भएको एन्टिबडीले दाताको रगतको एन्टिजेन विरुद्ध प्रतिक्रिया गर्छ। यसले गर्दा रगतका कोषहरू जम्मा भएर डल्लो पर्छ (agglutination), जसले रक्तनलीहरू बन्द भई बिरामीको ज्यान समेत जान सक्छ। यस्तो घातक प्रतिक्रियाबाट बच्न रक्तदान गर्नुअघि रक्त समूह पहिचान गर्नु अनिवार्य हुन्छ।
हिमोफिलिया एक वंशाणुगत समस्या हो जसमा रगत जमाउन आवश्यक पर्ने तत्वहरू, विशेषगरी प्लेटलेट्स वा प्लाज्मामा रहेका फ्याक्टर VIII वा IX को कमी हुन्छ। रगत जम्नका लागि यी तत्वहरू अनिवार्य भएकाले यिनीहरूको कमी हुँदा चोट लागेको ठाउँमा रगत जम्ने प्रक्रिया अत्यन्त ढिलो हुन्छ वा हुँदै हुँदैन, जसले गर्दा लामो समयसम्म रक्तश्राव भइरहन्छ।
रगतमा राता रक्तकोष (Red Blood Cells) पाइन्छन्। यी कोषहरूमा हेमोग्लोबिन नामक रातो रङको प्रोटिन हुन्छ, जसमा आइरन तत्व पाइन्छ। यही हेमोग्लोबिनको कारणले रगतको रङ रातो देखिन्छ।
सेता रक्तकोष (White Blood Cells – WBC) ले शरीरमा बाहिरबाट प्रवेश गर्ने रोगका कीटाणुहरू (ब्याक्टेरिया, भाइरस) लाई पहिचान गरी तिनीहरूसँग लडेर नष्ट गर्छन्। यसरी शरीरलाई रोग लाग्नबाट बचाउने काम गर्ने हुनाले यिनीहरूलाई शरीरका सेना (Soldiers of the body) भनिन्छ।
४. तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
मानव रक्त सञ्चार प्रणालीका मुख्य तीन भागहरू छन्: मुटु, रक्तनली र रगत। यिनीहरूको वर्णन तल दिइएको छ:
• मुटु (Heart): मुटु एक शक्तिशाली मांसपेशीय अङ्ग हो, जसले पम्पको काम गर्दछ। यसले शरीरका विभिन्न भागबाट रगत सङ्कलन गर्ने र उक्त रगतलाई शुद्धीकरणका लागि फोक्सोमा तथा शुद्ध रगतलाई शरीरका सबै भागमा पठाउने काम गर्दछ।
• रक्तनली (Blood Vessels): रक्तनलीहरू शरीरमा रगत बग्ने बाटो वा नलीहरू हुन्। यिनीहरू तीन प्रकारका हुन्छन्:
- धमनी (Artery): मुटुबाट शुद्ध रगत (अक्सिजनयुक्त) शरीरका विभिन्न भागमा लैजाने नलीलाई धमनी भनिन्छ। यसको भित्ता बाक्लो र लचिलो हुन्छ।
- शिरा (Vein): शरीरका विभिन्न भागबाट अशुद्ध रगत (कार्बनडाइअक्साइडयुक्त) मुटुमा फर्काउने नलीलाई शिरा भनिन्छ। यसको भित्ता पातलो हुन्छ।
- केशिका (Capillary): धमनी र शिरालाई जोड्ने अत्यन्तै मसिनो रक्तनलीलाई केशिका भनिन्छ। यसैको माध्यमबाट कोषहरूमा अक्सिजन, पोषक तत्व र हर्मोन पुग्छ तथा कोषबाट विकारयुक्त पदार्थ रगतमा फर्किन्छ।
• रगत (Blood): रगत एक तरल तन्तु हो जसले रक्तनलीहरूमा निरन्तर बगिरहन्छ। यसले शरीरमा पोषक तत्व, अक्सिजन, हर्मोन आदिको परिवहन गर्ने, रोगसँग लड्ने र शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने जस्ता महत्त्वपूर्ण कार्यहरू गर्दछ।
रगतका मुख्य कार्यहरू निम्नअनुसार छन्:
- परिवहन कार्य: यसले फोक्सोबाट अक्सिजन र पाचन प्रणालीबाट प्राप्त पोषक तत्वहरूलाई शरीरका हरेक कोषसम्म पुऱ्याउँछ। साथै, कोषहरूमा उत्पन्न भएका कार्बनडाइअक्साइड र अन्य विकारहरूलाई क्रमशः फोक्सो र मिर्गौलासम्म पुऱ्याएर शरीर बाहिर निकाल्न मद्दत गर्छ।
- सुरक्षात्मक कार्य: रगतमा भएका सेता रक्तकोषहरूले शरीरमा प्रवेश गर्ने हानिकारक जीवाणु तथा कीटाणुहरूलाई नष्ट गरी शरीरलाई रोगबाट बचाउँछन्।
- रगत जम्ने कार्य: शरीरको कुनै भागमा चोट लाग्दा रगतमा भएको प्लेटेलेट्स र फिब्रिनोजेनले रगत जमाउने काम गर्छ, जसले गर्दा शरीरबाट अतिरिक्त रगत बग्न पाउँदैन।
- तापक्रम नियन्त्रण: यसले शरीरको तापक्रमलाई सन्तुलित र स्थिर राख्न मद्दत गर्दछ।
शरीरको कुनै भागमा चोट लाग्दा रगतमा भएका प्लेटेलेट्स (Platelets) नामक रक्तकोषहरू चोट लागेको ठाउँमा जम्मा हुन्छन्। यी प्लेटेलेट्सले रगतमा भएको फिब्रिनोजेन नामक प्रोटिनलाई फिब्रिनमा बदल्छन्। यही फिब्रिनले जाली जस्तो संरचना बनाउँछ र उक्त जालीमा रक्तकोषहरू अड्किन्छन्, जसले गर्दा रगतको थेग्ला (clot) बन्छ। यही थेग्लाले चोट लागेको भागलाई टाल्छ र केही समयपछि रगत बग्न बन्द हुन्छ।
रिमालाई देखिएका लक्षणहरू (थकान लाग्ने र स्वाँस्वाँ हुने) रक्तअल्पता (Anemia) का कारणले हुन सक्छन्। रक्तअल्पता भनेको रगतमा राता रक्तकोष वा हेमोग्लोबिनको कमी हुनु हो। राता रक्तकोषमा भएको हेमोग्लोबिनले शरीरका कोषहरूमा अक्सिजन पुऱ्याउने काम गर्दछ। जब शरीरमा यसको कमी हुन्छ, कोषहरूले पर्याप्त मात्रामा अक्सिजन पाउँदैनन्। अक्सिजनको कमीले गर्दा शरीरमा शक्ति उत्पादन कम हुन्छ, जसले गर्दा छिट्टै थकाइ लाग्ने र अलिकति काम गर्दा पनि स्वाँस्वाँ हुने जस्ता समस्याहरू देखिन्छन्।
मानिसको रक्तचाप 130/90 mmHg हुनुको अर्थ निम्नानुसार छ:
- 130 mmHg (सिस्टोलिक चाप): यो मुटु खुम्चिँदा (systole) धमनीको भित्तामा पर्ने रगतको अधिकतम चाप हो।
- 90 mmHg (डायस्टोलिक चाप): यो मुटु फुक्दा वा आराम गर्दा (diastole) धमनीको भित्तामा पर्ने रगतको न्यूनतम चाप हो।
सामान्यतया, स्वस्थ वयस्क व्यक्तिको रक्तचाप 120/80 mmHg लाई मानिन्छ। 130/90 mmHg को रक्तचाप सामान्यभन्दा अलि बढी हो र यसलाई उच्च रक्तचापको सुरुवाती चरण (pre-hypertension) मान्न सकिन्छ।
रक्त चाप नाप्न प्रयोग गरिने उपकरणलाई स्फिग्मोम्यानोमिटर (Sphygmomanometer) भनिन्छ।
कुनै बिरामीलाई रगत दिनुअघि रक्त समूह पहिचान गर्नु अत्यन्त जरुरी छ। यदि नमिल्दो रक्त समूहको रगत बिरामीलाई दिइयो भने बिरामीको शरीरमा भएको एन्टिबडीले बाहिरबाट दिइएको रगतको राता रक्तकोषहरूलाई आपसमा टाँसिदिन्छ (agglutination)। यसरी रगत जम्दा रक्तनलीहरू बन्द हुन पुग्छन्, जसले गर्दा रक्तसञ्चारमा अवरोध आई बिरामीको ज्यानसमेत जान सक्छ। यस्तो खतराबाट बच्नका लागि रगत दिनुअघि रक्त समूह पहिचान गरिन्छ।
माथि उल्लेखित लक्षणहरू हृदयघात (Heart Attack) का लक्षणहरू हुन्। यो एक आपतकालीन अवस्था हो। यस्तो समस्या देखिएमा निम्न उपायहरू अपनाउनु पर्छ:
- बिरामीलाई तुरुन्तै आरमदायी स्थितिमा राख्ने र शरीरमा भएका कसिलो कपडाहरू फुकालिदिने।
- तत्काल एम्बुलेन्सलाई खबर गर्ने वा नजिकको अस्पताल लैजाने व्यवस्था गर्ने।
- बिरामीलाई शान्त रहन सान्त्वना दिने र नआत्तिन भन्ने।
- यदि डाक्टरले पहिले नै कुनै औषधि (जस्तै: एस्पिरिन) सिफारिस गरेको छ भने त्यो दिने।
उच्च रक्तचापका असरहरू:
- मुटुमा बढी भार पर्ने हुँदा हृदयघात (Heart Attack) हुने सम्भावना बढ्छ।
- मस्तिष्कका रक्तनलीहरू फुटेर वा बन्द भएर मस्तिष्कघात (Stroke) हुन सक्छ।
- मिर्गौलामा क्षति पुगी मिर्गौला फेल हुन सक्छ।
- आँखाको रक्तनलीमा असर परी दृष्टि गुम्न सक्छ।
उच्च रक्तचापबाट बच्ने उपायहरू:
- नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने।
- सन्तुलित भोजन खाने, चिल्लो, बोसोयुक्त र नुनिलो खानेकुरा कम गर्ने।
- शरीरको तौल नियन्त्रणमा राख्ने।
- चुरोट तथा मद्यपान नगर्ने।
- तनावमुक्त जीवनशैली अपनाउने र पर्याप्त निदाउने।
- नियमित रूपमा रक्तचाप जाँच गराउने।
मानव शरीरका श्वासप्रश्वास, पाचन र रक्तसञ्चार प्रणालीहरू एकआपसमा गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छन्। यिनीहरूको सम्बन्धलाई निम्नअनुसार स्पष्ट पार्न सकिन्छ:
- पाचन प्रणाली र रक्तसञ्चार प्रणाली: पाचन प्रणालीले हामीले खाएको खानालाई पचाएर पोषक तत्वहरू (जस्तै: ग्लुकोज, एमिनो एसिड) मा परिणत गर्छ। यी पोषक तत्वहरू सानो आन्द्राबाट सोसिएर रगतमा मिसिन्छन्। रक्तसञ्चार प्रणालीले यही रगतको माध्यमबाट ती पोषक तत्वहरूलाई शरीरका हरेक कोषसम्म पुऱ्याउँछ।
- श्वासप्रश्वास प्रणाली र रक्तसञ्चार प्रणाली: श्वासप्रश्वास प्रणालीले वातावरणबाट अक्सिजनलाई फोक्सोसम्म ल्याउँछ। फोक्सोमा पुगेको अक्सिजन रगतमा मिसिन्छ। रक्तसञ्चार प्रणालीले अक्सिजनयुक्त रगतलाई शरीरका सबै कोषहरूमा पुऱ्याउँछ। साथै, कोषहरूमा उत्पन्न भएको कार्बनडाइअक्साइडलाई रगतले बोकेर फोक्सोसम्म ल्याउँछ, जहाँबाट त्यो शरीर बाहिर फालिन्छ।
यसरी, पाचन प्रणालीले पोषक तत्व र श्वासप्रश्वास प्रणालीले अक्सिजन उपलब्ध गराउँछ भने रक्तसञ्चार प्रणालीले यी दुवैलाई शरीरका हरेक कोषसम्म पुऱ्याएर जीवन प्रक्रियालाई निरन्तरता दिन्छ। यीमध्ये कुनै एक प्रणालीले काम नगर्दा अन्य प्रणालीहरू पनि प्रभावित हुन्छन्।
साधारणतया, रक्तदान गरिएको रगतलाई उचित तापक्रममा भण्डारण गरेर करिब ३५ देखि ४२ दिनसम्म प्रयोग गर्न सकिन्छ।
प्रक्रिया: दिइएका चित्रहरूले शरीरलाई चाहिने शक्ति र जीवनका लागि आवश्यक तत्वहरू (अक्सिजन र पोषक तत्व) को आपूर्ति र परिवहन गर्ने समग्र प्रक्रियालाई देखाउँछ। यो प्रक्रिया पाचन, श्वासप्रश्वास र रक्तसञ्चार प्रणाली बीचको अन्तरसम्बन्ध हो।
प्रणालीको भूमिका:
- पाचन प्रणाली (मुख, पेट, आन्द्रा): खानालाई पचाएर पोषक तत्वमा बदल्ने।
- श्वासप्रश्वास प्रणाली (नाक, मुख, फोक्सो): बाहिरी हावाबाट अक्सिजन लिने र कार्बनडाइअक्साइड फाल्ने।
- रक्तसञ्चार प्रणाली: पाचन प्रणालीबाट प्राप्त पोषक तत्व र श्वासप्रश्वास प्रणालीबाट प्राप्त अक्सिजनलाई शरीरका हरेक कोषमा पुऱ्याउने र कोषबाट विकारहरू हटाउने।
फोक्सो नभए के हुन्छ?
यदि चित्र नं. ३ मा देखाइएको फोक्सो (श्वासप्रश्वास प्रणालीको मुख्य अङ्ग) नहुने हो भने, शरीरले बाहिरी वातावरणबाट अक्सिजन ग्रहण गर्न सक्दैन। मुखबाट लिएको हावा सिधै शरीरका कोषहरूले प्रयोग गर्न सक्दैनन् किनभने अक्सिजनलाई रगतमा मिसाउने काम फोक्सोले मात्र गर्छ। अक्सिजन बिना कोषहरूले शक्ति उत्पादन गर्न सक्दैनन् र केही मिनेटमै मर्न थाल्छन्, जसले गर्दा व्यक्तिको मृत्यु हुन्छ।
रक्तकोषिका X (रातो रक्तकोषिका) को कमी हुँदा मानिसमा एनीमिया हुन्छ, किनभने यसको मुख्य काम अक्सिजन परिवहन गर्नु हो।
Y (सेतो रक्तकोषिका) को संख्या अनियन्त्रित रूपमा अत्यधिक वृद्धि हुँदा ब्लड क्यान्सर (Leukemia) नामक समस्या हुन्छ।
यदि कुनै व्यक्तिको काटेको भागमा रगत जम्दैन भने उसमा Z (प्लेटेलेट्स) को कमी भएको हुन सक्छ। प्लेटेलेट्सले रगत जमाउने प्रक्रिया सुरु गर्दछ।
डाक्टरको अनुमान अनुसार उक्त व्यक्तिको मस्तिष्क भागमा अक्सिजनयुक्त रगत पुग्न बन्द भयो होला। अचानकको भयले रक्तचाप बढ्न गई मस्तिष्कमा रगत लैजाने कुनै धमनी बन्द हुन वा फुट्न सक्छ। मस्तिष्कका कोषहरूलाई निरन्तर अक्सिजनयुक्त रगत चाहिन्छ। यसको आपूर्ति केही समयका लागि मात्रै रोकिँदा पनि मस्तिष्कघात (Stroke) हुन्छ, जसले गर्दा बोल्न नसक्ने, शरीरको कुनै भाग नचल्ने जस्ता लक्षणहरू देखिन्छन्।
उत्तर:
- पुरिन (Purine) धेरै भएको खाना जस्तै रातो मासु, कलेजो, माछा आदि कम खानुहोस्।
- प्रशस्त मात्रामा पानी पिउनुहोस् (दिनमा कम्तीमा २–३ लिटर)।
- मदिरा तथा जंक फूडको सेवन नगर्नुहोस्।
- नियमित व्यायाम गरी तौल नियन्त्रणमा राख्नुहोस्।
- डाक्टरको सल्लाह अनुसार नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुहोस्।
- हरियो सागसब्जी, फलफूल र सन्तुलित आहारको सेवन गर्नुहोस्।
मानव मुटुको आन्तरिक बनोट जटिल हुन्छ र यसका मुख्य भागहरू निम्न छन्:
- चेम्बरहरू (Chambers): मुटुमा चारवटा कोठाहरू हुन्छन्। माथिल्ला दुई कोठालाई अलिन्द (Atria) र तल्लो दुई कोठालाई भेन्ट्रिकल (Ventricles) भनिन्छ। दाहिने अलिन्द र दाहिने भेन्ट्रिकलले अशुद्ध रगत सङ्कलन र पम्प गर्छन् भने देब्रे अलिन्द र देब्रे भेन्ट्रिकलले शुद्ध रगत सङ्कलन र पम्प गर्छन्।
- सेप्टम (Septum): मुटुको दाहिने र देब्रे भागलाई छुट्याउने मांसपेशीको पर्खाललाई सेप्टम भनिन्छ। यसले शुद्ध र अशुद्ध रगतलाई मिसिनबाट रोक्छ।
- भल्भहरू (Valves): मुटुमा चारवटा भल्भहरू हुन्छन् जसले रगतलाई एकै दिशामा मात्र बग्न मद्दत गर्छन्।
- ट्राइकस्पिड भल्भ: दाहिने अलिन्द र दाहिने भेन्ट्रिकलको बीचमा हुन्छ।
- बाइकस्पिड (माइट्रल) भल्भ: देब्रे अलिन्द र देब्रे भेन्ट्रिकलको बीचमा हुन्छ।
- पल्मोनरी र एओर्टिक भल्भ: क्रमशः दाहिने र देब्रे भेन्ट्रिकलबाट बाहिरिने रक्तनलीको मुखमा हुन्छन्।
- रक्तनलीहरू: मुटुमा भेनाकाभा (अशुद्ध रगत ल्याउने), पल्मोनरी धमनी (अशुद्ध रगत फोक्सोमा लैजाने), पल्मोनरी शिरा (शुद्ध रगत फोक्सोबाट ल्याउने) र महाधमनी (Aorta – शुद्ध रगत शरीरमा लैजाने) जोडिएका हुन्छन्।
हृदयघात हुनुको प्रमुख कारण कोरोनरी धमनीमा अवरोध आउनु हो। कोरोनरी धमनीहरूले मुटुको मांसपेशीलाई रगत (अक्सिजन र पोषण) आपूर्ति गर्दछन्। उच्च कोलेस्ट्रोल, बोसो र अन्य पदार्थहरू जम्मा भएर धमनीको भित्तामा प्लाक (Plaque) बन्छ, जसले गर्दा धमनी साँघुरो हुन्छ। यो अवस्थालाई एथेरोस्क्लेरोसिस (Atherosclerosis) भनिन्छ। जब यो प्लाक फुट्छ, त्यहाँ रगतको थेग्ला (clot) बन्छ र धमनी पूरै बन्द हुन सक्छ। धमनी बन्द हुँदा मुटुको मांसपेशीले रगत नपाएर मर्न थाल्छ, यही अवस्थालाई हृदयघात (Heart Attack) भनिन्छ।
परिचय: एन्जियोग्राम (Angiogram) हृदयघातको परीक्षण र निदान गर्ने एक विशेष विधि हो। यसमा बिरामीको हात वा खुट्टाको धमनीबाट एउटा पातलो पाइप (क्याथेटर) मुटुको कोरोनरी धमनीसम्म पुऱ्याइन्छ। त्यसपछि एक विशेष प्रकारको रङ्ग (dye) पठाइन्छ र एक्स-रे को सहायताले धमनीहरूको भिडियो खिचाइन्छ।
महत्त्व: एन्जियोग्रामको मुख्य महत्त्व यो हो कि यसले कोरोनरी धमनीहरू कति साँघुरो वा बन्द भएका छन् भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा देखाउँछ। यसले अवरोधको सही स्थान र गम्भीरता पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ, जसको आधारमा डाक्टरहरूले उपचारको योजना (जस्तै: एन्जियोप्लास्टी वा बाइपास सर्जरी) बनाउन सक्छन्।
ओपन हर्ट सर्जरी एक प्रकारको शल्यक्रिया हो, जसमा छाती खोलेर सिधै मुटुमा शल्यक्रिया गरिन्छ। यो शल्यक्रिया मुटुको भल्भ फेर्न, कोरोनरी धमनीमा बाइपास गर्न (Bypass Surgery), मुटुमा भएको प्वाल टाल्न वा अन्य जन्मजात समस्याहरू समाधान गर्न गरिन्छ। शल्यक्रियाको समयमा मुटुको काम अस्थायी रूपमा हर्ट-लङ्ग मेसिनले गर्दछ, जसले शरीरमा रक्तसञ्चारलाई निरन्तरता दिन्छ।
स्वस्थ व्यक्तिमा सेतो रक्तकोषिकाको सङ्ख्या प्रति माइक्रो-लिटर ४,००० देखि ११,००० सम्म हुन्छ। ३,००० को सङ्ख्या निकै कम हो, जसलाई ल्युकोपेनिया (Leukopenia) भनिन्छ। सेतो रक्तकोषिकाले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीमा काम गर्ने हुनाले यसको कमी हुँदा शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता अत्यन्तै कमजोर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिलाई निम्न लक्षणहरू देखिन सक्छन्:
- बारम्बार सङ्क्रमण भइरहने (जस्तै: ज्वरो आउने, रुघाखोकी लागिरहने)।
- सानोतिनो सङ्क्रमण पनि गम्भीर बन्ने र निको हुन लामो समय लाग्ने।
- मुखमा घाउखटिरा आइरहने र शरीरमा कमजोरी महसुस हुने।
फिब्रिनोजेन रगत जमाउन मद्दत गर्ने एक प्रकारको प्रोटिन हो। रगतमा यसको मात्रा सामान्यभन्दा धेरै हुनु खतरनाक हुन्छ। फिब्रिनोजेनको मात्रा बढ्दा रगत अनावश्यक रूपमा बाक्लो हुन जान्छ र रक्तनलीहरूभित्रै रगतको थेग्ला (Thrombosis) बन्ने सम्भावना बढ्छ। यदि यस्तो थेग्ला मुटुको धमनीमा बन्यो भने हृदयघात, मस्तिष्कको धमनीमा बन्यो भने मस्तिष्कघात र खुट्टा वा फोक्सोको धमनीमा बन्यो भने गम्भीर स्वास्थ्य समस्या निम्त्याउन सक्छ। यसरी यसले रक्तसञ्चारमा गम्भीर अवरोध पुऱ्याउन सक्छ।
(१०) कुन व्यक्तिमा हेमोफिलिया भएको हुनसक्छ?
व्यक्ति X मा हेमोफिलिया भएको हुनसक्छ। किनभने उसलाई सामान्य सतही चोट लाग्दा पनि लगातार रगत बगिरहेको छ र साधारण उपचारले रोकिएको छैन, जुन हेमोफिलियाको लक्षण हो।
(११) कुन व्यक्तिको धमनीमा चोट लागेको छ?
व्यक्ति Y को धमनीमा चोट लागेको हुनसक्छ। किनभने उसको चोटबाट उच्च चापले रगत बगिरहेको छ, जुन धमनीमा चोट लाग्दाको विशेषता हो।
(१२) Y र Z का चोटमध्ये कुन बढी खतरनाक हुन्छ? कारणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
Y र Z को चोटमध्ये Y को चोट बढी खतरनाक हुन्छ।
- कारण: Y को चोट गहिरो छ र धमनीमा लागेको छ, जसले गर्दा उच्च चापमा धेरै रगत तीव्र गतिमा बग्छ। यदि समयमै रक्तस्राव रोकिएन भने धेरै रगत खेर गई व्यक्तिको ज्यान जान सक्छ। Z को चोट सतही हो र सामान्य रूपमा रगत जमेर आफैँ रोकिएको छ, जुन कम खतरनाक हो।
(नोट: कन्सेप्ट म्याप उपलब्ध नभएकोले, प्रश्नहरू अस्पष्ट छन्। सम्भावित उत्तर दिइएको छ।)
(क) यो कुन प्रकारको रगत सञ्चार हो?
कन्सेप्ट म्याप उपलब्ध नभएकोले निश्चित रूपमा भन्न सकिँदैन। सामान्यतया यस्ता म्यापले शारीरिक रक्तसञ्चार (Systemic Circulation) वा फोक्सोको रक्तसञ्चार (Pulmonary Circulation) वा दुवै (दोहोरो रक्तसञ्चार) देखाउँछ।
(ख) यस रगत सञ्चारको कन्सेप्ट म्यापको कुन कुन भागमा भ्रम नहोस् र शिराबाट रगत सन्चारमा भरपर्दो रहन्छ?
यो प्रश्न अस्पष्ट छ। यद्यपि, रक्तसञ्चारमा भ्रम हुन सक्ने एक मुख्य पक्ष पल्मोनरी धमनी र शिराको कार्य हो। सामान्यतया धमनीले शुद्ध र शिराले अशुद्ध रगत बोक्छ, तर पल्मोनरी धमनीले अशुद्ध रगत र पल्मोनरी शिराले शुद्ध रगत बोक्छ, जसमा भ्रम हुनसक्छ। शिराबाट रक्तसञ्चार भरपर्दो रहनका लागि त्यसमा हुने भल्भहरूले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्, जसले रगतलाई मुटुतिर एकतर्फी रूपमा मात्र बग्न दिन्छन्।
(क) रगत नली १५ र १८ बीच भिन्नता लेख्नुहोस्।
यदि १५ ले महाधमनी (Aorta) र १८ ले पल्मोनरी धमनी (Pulmonary Artery) लाई जनाउँछ भने, भिन्नता निम्न छन्:
- महाधमनी (१५): यसले शुद्ध रगत मुटुबाट शरीरमा लैजान्छ र यसको भित्ता बाक्लो हुन्छ।
- पल्मोनरी धमनी (१८): यसले अशुद्ध रगत मुटुबाट फोक्सोमा लैजान्छ र यसको भित्ता पातलो हुन्छ।
(ख) भल्भ ११ र १३ को कार्य लेख्नुहोस्।
यदि ११ र १३ ले मुटुका भल्भहरू (जस्तै: माइट्रल र ट्राइकस्पिड भल्भ) लाई जनाउँछ भने, यिनीहरूको मुख्य कार्य रगतलाई पछाडि फर्किनबाट रोक्नु (prevent backflow) हो, जसले गर्दा रगत एकै दिशामा मात्र बग्छ।
(ग) भाग ४ भन्नाले के बुझिन्छ?
भाग ४ ले सम्भवतः मुटुको देब्रे भेन्ट्रिकल (Left Ventricle) लाई बुझाउँछ, जुन मुटुको सबैभन्दा शक्तिशाली चेम्बर हो र यसले शरीरका सबै भागमा रगत पम्प गर्दछ।
(घ) ६, ७, ८ र ९ को नाम लेख्नुहोस्।
यी भागहरूले मुटुका चारवटा चेम्बरलाई जनाउन सक्छन्:
- ६: दाहिने अलिन्द (Right Atrium)
- ७: दाहिने भेन्ट्रिकल (Right Ventricle)
- ८: देब्रे अलिन्द (Left Atrium)
- ९: देब्रे भेन्ट्रिकल (Left Ventricle)
५. सफा नामाङ्कित चित्र कोर्नुहोस्:
यस वेबसाइटबाट प्रिन्ट गर्न अनुमति छैन।
Printing from this website is not allowed.