Chapter: तत्त्वहरूको वर्गीकरण (Classification of Elements)
कक्षा १० विज्ञान: तत्त्वहरूको वर्गीकरण (Classification of Elements) – सम्पूर्ण अभ्यास
१. तलका प्रश्नको सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्:
२. फरक लेख्नुहोस्:
| ग्रुप (Group) | पिरियड (Period) |
|---|---|
| १. पिरियोडिक तालिकाको ठाडो लहरलाई ग्रुप भनिन्छ। | १. पिरियोडिक तालिकाको तेर्सो लहरलाई पिरियड भनिन्छ। |
| २. एउटै ग्रुपमा पर्ने तत्त्वहरूको भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन समान हुन्छ। | २. एउटै पिरियडमा पर्ने तत्त्वहरूको सेल सङ्ख्या समान हुन्छ। |
| ३. एउटै ग्रुपका तत्त्वहरूको रासायनिक गुण समान हुन्छ। | ३. एउटै पिरियडका तत्त्वहरूको गुण क्रमशः परिवर्तन हुन्छ। |
| ४. आधुनिक पिरियोडिक तालिकामा १८ ओटा ग्रुपहरू छन्। | ४. आधुनिक पिरियोडिक तालिकामा ७ ओटा पिरियडहरू छन्। |
| ५. ग्रुप नम्बरले तत्त्वको भ्यालेन्सी पत्ता लगाउन मद्दत गर्छ। | ५. पिरियड नम्बरले तत्त्वमा भएको सेलको सङ्ख्या जनाउँछ। |
| क्लोरिन (Chlorine) | सोडियम (Sodium) |
|---|---|
| १. यो एक अधातु (non-metal) हो। | १. यो एक धातु (metal) हो। |
| २. यसले इलेक्ट्रोन ग्रहण गरेर नेगेटिभ आयोन (\(Cl^-\)) बनाउँछ। | २. यसले इलेक्ट्रोन गुमाएर पोजिटिभ आयोन (\(Na^+\)) बनाउँछ। |
| ३. यो पिरियोडिक तालिकाको ग्रुप VIIA (हेलोजेन) मा पर्दछ। | ३. यो पिरियोडिक तालिकाको ग्रुप IA (अल्काली धातु) मा पर्दछ। |
| ४. यो सामान्य तापक्रममा ग्यास अवस्थामा पाइन्छ। | ४. यो सामान्य तापक्रममा ठोस अवस्थामा पाइन्छ। |
| ५. यो p-ब्लकको तत्त्व हो। | ५. यो s-ब्लकको तत्त्व हो। |
| ग्रुप IA का तत्त्वहरू (अल्काली धातु) | ग्रुप VIIA का तत्त्वहरू (हेलोजेन) |
|---|---|
| १. यिनीहरू अत्यधिक क्रियाशील धातु हुन्। | १. यिनीहरू अत्यधिक क्रियाशील अधातु हुन्। |
| २. यिनीहरूको बाहिरी सेलमा १ इलेक्ट्रोन हुन्छ। | २. यिनीहरूको बाहिरी सेलमा ७ इलेक्ट्रोन हुन्छ। |
| ३. यिनीहरूले इलेक्ट्रोन गुमाएर पोजिटिभ आयोन (+1) बनाउँछन्। | ३. यिनीहरूले इलेक्ट्रोन ग्रहण गरेर नेगेटिभ आयोन (-1) बनाउँछन्। |
| ४. यिनीहरू नरम र चम्किला धातु हुन्। | ४. यिनीहरू विभिन्न भौतिक अवस्थामा (ग्यास, तरल, ठोस) पाइन्छन्। |
| ५. यिनीहरूले पानीसँग प्रतिक्रिया गरी क्षार (base) र हाइड्रोजन ग्यास बनाउँछन्। | ५. यिनीहरू धातुसँग प्रतिक्रिया गरी लवण (salt) बनाउँछन्। |
| इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी (Electronegativity) | इलेक्ट्रोपोजिटिभिटी (Electropositivity) |
|---|---|
| १. यौगिकमा हुँदा साझेदारी इलेक्ट्रोनलाई आफूतर्फ तान्ने क्षमता हो। | १. रासायनिक प्रतिक्रियामा इलेक्ट्रोन गुमाएर पोजिटिभ आयोन बन्ने प्रवृत्ति हो। |
| २. यो अधातुहरूको गुण हो। | २. यो धातुहरूको गुण हो। |
| ३. पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा यो बढ्दै जान्छ। | ३. पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा यो घट्दै जान्छ। |
| ४. ग्रुपमा माथिबाट तल जाँदा यो घट्दै जान्छ। | ४. ग्रुपमा माथिबाट तल जाँदा यो बढ्दै जान्छ। |
| ५. फ्लोरिन सबैभन्दा बढी इलेक्ट्रोनेगेटिभ तत्त्व हो। | ५. सिजियम सबैभन्दा बढी इलेक्ट्रोपोजिटिभ तत्त्व हो। |
| मेन्डेलिभको पिरियोडिक टेबल | आधुनिक पिरियोडिक टेबल |
|---|---|
| १. यो पारमाणविक भारको बढ्दो क्रममा आधारित छ। | १. यो पारमाणविक सङ्ख्याको बढ्दो क्रममा आधारित छ। |
| २. यो मेन्डेलिभको पिरियोडिक नियममा आधारित छ। | २. यो आधुनिक पिरियोडिक नियममा आधारित छ। |
| ३. यसमा ७ पिरियड र ८ ग्रुप छन्। | ३. यसमा ७ पिरियड र १८ ग्रुप छन्। |
| ४. यसमा निष्क्रिय ग्यासहरूको लागि कुनै स्थान थिएन। | ४. यसमा निष्क्रिय ग्यासहरूलाई ग्रुप १८ मा राखिएको छ। |
| ५. यसमा तत्त्वहरूको स्थानमा केही विसङ्गतिहरू थिए (जस्तै: Ar र K)। | ५. यसले मेन्डेलिभको तालिकाका विसङ्गतिहरूलाई समाधान गरेको छ। |
| s-ब्लक तत्त्व | p-ब्लक तत्त्व |
|---|---|
| १. अन्तिम इलेक्ट्रोन s-सबसेलमा प्रवेश गर्ने तत्त्वहरू। | १. अन्तिम इलेक्ट्रोन p-सबसेलमा प्रवेश गर्ने तत्त्वहरू। |
| २. यिनीहरू ग्रुप IA र IIA मा पर्दछन्। | २. यिनीहरू ग्रुप IIIA देखि VIIIA (ग्रुप १३-१८) सम्म पर्दछन्। |
| ३. यिनीहरू प्रायः सक्रिय र नरम धातु हुन्छन्। | ३. यसमा धातु, अधातु र मेटालोइड तीनै प्रकारका तत्त्व पर्छन्। |
| ४. यिनीहरूको भ्यालेन्सी १ वा २ हुन्छ। | ४. यिनीहरूको भ्यालेन्सी परिवर्तनशील हुन्छ। |
| ५. यिनीहरूले प्रायः आयोनिक यौगिकहरू बनाउँछन्। | ५. यिनीहरूले प्रायः कोभ्यालेन्ट यौगिकहरू बनाउँछन्। |
| अल्काली धातु (Alkali Metals) | हेलोजन (Halogens) |
|---|---|
| १. यिनीहरू ग्रुप IA मा पर्ने तत्त्वहरू हुन्। | १. यिनीहरू ग्रुप VIIA मा पर्ने तत्त्वहरू हुन्। |
| २. यिनीहरू नरम र अत्यधिक क्रियाशील धातु हुन्। | २. यिनीहरू अत्यधिक क्रियाशील अधातु हुन्। |
| ३. यिनीहरूको बाहिरी सेलमा १ इलेक्ट्रोन हुन्छ। | ३. यिनीहरूको बाहिरी सेलमा ७ इलेक्ट्रोन हुन्छ। |
| ४. यिनीहरूले इलेक्ट्रोन गुमाएर \(+1\) आयोन बनाउँछन्। | ४. यिनीहरूले इलेक्ट्रोन लिएर \(-1\) आयोन बनाउँछन्। |
| ५. यिनीहरू सामान्य तापक्रममा ठोस अवस्थामा हुन्छन्। | ५. यिनीहरू सामान्य तापक्रममा तीनवटै अवस्थामा (ठोस, तरल, ग्यास) पाइन्छन्। |
| तत्त्व (Element) | यौगिक (Compound) |
|---|---|
| १. एकै प्रकारका परमाणुहरूबाट बनेको शुद्ध पदार्थ हो। | १. दुई वा बढी तत्त्वहरू निश्चित अनुपातमा मिलेर बनेको शुद्ध पदार्थ हो। |
| २. यसलाई सरल पदार्थमा विभाजन गर्न सकिँदैन। | २. यसलाई रासायनिक विधिबाट तत्त्वहरूमा विभाजन गर्न सकिन्छ। |
| ३. यसको सङ्केत (symbol) हुन्छ। जस्तै: H, O, Na। | ३. यसको अणुसूत्र (molecular formula) हुन्छ। जस्तै: H₂O, NaCl। |
| ४. हालसम्म ११८ प्रकारका तत्त्वहरू पत्ता लागेका छन्। | ४. यौगिकहरू लाखौँको सङ्ख्यामा छन्। |
| ५. यसको सबैभन्दा सानो कण परमाणु (atom) हो। | ५. यसको सबैभन्दा सानो कण अणु (molecule) हो। |
३. कारण दिनुहोस्:
तत्त्वहरूको गुणहरूलाई सजिलो र व्यवस्थित रूपमा अध्ययन गर्न, समान गुण भएकालाई एउटै समूहमा राख्न र नयाँ तत्त्वको सम्भावित गुणबारे भविष्यवाणी गर्न वर्गीकरण आवश्यक छ।
ग्रुपमा माथिबाट तल जाँदा प्रत्येक तत्त्वमा नयाँ इलेक्ट्रोनिक सेल थपिँदै जान्छ। सेल सङ्ख्या बढेपछि न्युक्लियस र बाहिरी इलेक्ट्रोनबिचको दुरी बढ्छ, जसले गर्दा परमाणुको आकार बढ्छ।
पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा सेल सङ्ख्या बढ्दैन तर न्युक्लियसमा प्रोटोनको सङ्ख्या बढ्दै जान्छ। यसले गर्दा न्युक्लियसको आकर्षण बल बढ्छ र इलेक्ट्रोनहरूलाई बलियोसँग तान्छ, जसले गर्दा परमाणुको आकार घट्छ।
हाइड्रोजनको इलेक्ट्रोनिक विन्यास (1s¹) ग्रुप IA का अल्काली धातुहरूसँग मिल्ने र यसले +1 आयोन बनाउने गुणका कारण यसलाई धातुको समूह (ग्रुप IA) मा राखिएको हो।
पोटासियमको परमाणु आकार सोडियमको भन्दा ठूलो हुन्छ। ठूलो आकारका कारण न्युक्लियसको आकर्षण बल बाहिरी इलेक्ट्रोनमा कम पर्छ, जसले गर्दा पोटासियमले सजिलै इलेक्ट्रोन गुमाउन सक्छ। त्यसैले यो बढी क्रियाशील हुन्छ।
फ्लोरिनको परमाणु आकार क्लोरिनको भन्दा सानो हुन्छ। सानो आकारका कारण यसको न्युक्लियसले आउनेवाला इलेक्ट्रोनलाई बढी बलले आकर्षण गर्छ। त्यसैले फ्लोरिनले सजिलै इलेक्ट्रोन ग्रहण गर्न सक्छ र बढी क्रियाशील हुन्छ।
पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा परमाणुको आकार घट्दै र न्युक्लियर चार्ज बढ्दै जान्छ। यसले गर्दा इलेक्ट्रोन गुमाउने क्षमता (धातु गुण) घट्छ र इलेक्ट्रोन तान्ने क्षमता (अधातु गुण) बढ्दै जान्छ।
निष्क्रिय ग्यासहरूको बाहिरी सेल इलेक्ट्रोनले पूर्ण (अक्टेट पूरा) भएको हुनाले यिनीहरूको संयुज्यता शून्य हुन्छ। यही शून्य संयुज्यताको आधारमा यिनीहरूलाई ग्रुप शून्य (वा १८) मा राखिएको हो।
पिरियोडिक तालिकाको कुनै पिरियडमा बायाँबाट दायाँतिर जाँदा परमाणुको आकार क्रमशः घट्दै जान्छ। कारण: सेल सङ्ख्या उही रहन्छ तर न्युक्लियसमा प्रोटोनको सङ्ख्या बढ्दै जाँदा न्युक्लियर आकर्षण बल बढ्छ, जसले इलेक्ट्रोनलाई भित्रतिर तान्छ र आकार घटाउँछ।
सोडियम (Na, Z=11) को इलेक्ट्रोनिक विन्यास 1s²2s²2p⁶3s¹ हुन्छ। यसको अन्तिम इलेक्ट्रोन s-सबसेलमा प्रवेश गर्ने भएकाले यो s-ब्लकमा पर्दछ।
फ्लोरिनको परमाणु आकार सानो हुनाले यसको इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी बढी हुन्छ र यसले क्लोरिनभन्दा सजिलै इलेक्ट्रोन ग्रहण गर्न सक्छ, त्यसैले यो बढी सक्रिय हुन्छ।
ग्रुप IA का तत्त्वहरूले पानीसँग प्रतिक्रिया गरेर बलियो क्षार (strong alkali) बनाउने भएकाले यिनीहरूलाई अल्काली धातु भनिन्छ।
ऐलुमिनियम (Al, Z=13) को इलेक्ट्रोनिक विन्यास 1s²2s²2p⁶3s²3p¹ हुन्छ। यसको अन्तिम इलेक्ट्रोन p-सबसेलमा प्रवेश गर्ने भएकाले यो p-ब्लकमा पर्दछ।
सोडियमको परमाणु आकार लिथियमको भन्दा ठूलो हुन्छ। ठूलो आकारका कारण यसले लिथियमभन्दा सजिलै बाहिरी इलेक्ट्रोन गुमाउन सक्छ। त्यसैले सोडियम बढी सक्रिय धातु हो।
फलाम (Fe) एक सङ्क्रमण धातु हो। यसले आफ्नो बाहिरी सेलहरूबाट कहिले २ र कहिले ३ इलेक्ट्रोन गुमाएर क्रमशः फेरस (Fe²⁺) र फेरिक (Fe³⁺) आयोन बनाउँछ। यसरी एकभन्दा बढी संयुज्यता देखाउने भएकाले यो बहु संयुज्यता हुने तत्त्व हो।
४. तलका प्रश्नहरूको जवाफ दिनुहोस्:
“तत्त्वहरूका भौतिक तथा रासायनिक गुणहरू तिनीहरूको पारमाणविक सङ्ख्याको पेरियोडिक कार्यस्वरूप हुन्छन्।”
आधुनिक पिरियोडिक तालिकामा १८ वटा ग्रुप र ७ वटा पिरियड छन्।
स्थान: पिरियड ३, ग्रुप IA।
कारण: यसले पानीसँग प्रतिक्रिया गरी सोडियम हाइड्रोक्साइड (NaOH) नामक बलियो क्षार बनाउने भएकाले यसलाई अल्काली धातु भनिन्छ।
- अल्काली धातु: ग्रुप IA
- अल्कलाइन अर्थ धातु: ग्रुप IIA
- निष्क्रिय ग्यास: ग्रुप VIIIA (शून्य वा १८)
- सङ्क्रमण धातु: ग्रुप IIA र IIIA को बिचमा (ग्रुप ३ देखि १२)
- ल्यान्थेनाइडस्: पिरियड ६, तालिकाको तल पहिलो लहर
- एक्टिनाइडस्: पिरियड ७, तालिकाको तल दोस्रो लहर
इलेक्ट्रोनिक विन्यास: सल्फर (S, Z=16) = \(1s^22s^22p^63s^23p^4\)
स्थान: पिरियड ३, ग्रुप VIA (वा १६)
पिरियड: परमाणुमा भएको इलेक्ट्रोनिक सेलको सङ्ख्याको आधारमा।
ग्रुप: परमाणुको बाहिरी सेलमा भएको इलेक्ट्रोनको सङ्ख्याको आधारमा।
समूह: ग्रुप VIIA (हेलोजेन)।
सबैभन्दा सक्रिय: फ्लोरिन।
कारण: फ्लोरिनको परमाणु आकार सबैभन्दा सानो हुनाले यसको इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी सबैभन्दा बढी हुन्छ र यसले अरूभन्दा सजिलै इलेक्ट्रोन ग्रहण गर्न सक्छ।
म हाइड्रोजनको स्थानमा सुधार गर्न चाहन्छु। हाल यसलाई ग्रुप IA मा राखिएको छ, तर यसका गुणहरू ग्रुप VIIA (हेलोजेन) सँग पनि मिल्छन्। यसको दोहोरो चरित्रका कारण यसलाई तालिकाको माथि छुट्टै स्थान दिनु उपयुक्त हुन्छ।
तत्त्व: एकै प्रकारका परमाणुहरूबाट बनेको शुद्ध पदार्थ। उदाहरण: हाइड्रोजन (H), सुन (Au)।
यौगिक: दुई वा बढी तत्त्वहरू निश्चित अनुपातमा रासायनिक रूपमा मिलेर बनेको नयाँ गुण भएको शुद्ध पदार्थ। उदाहरण: पानी (H₂O), कार्बन डाइअक्साइड (CO₂)।
सबसेल: परमाणुको कुनै निश्चित सेल भित्र रहेको उप-ऊर्जा तह, जहाँ इलेक्ट्रोनहरू पाइन्छन्।
प्रकार: यिनीहरू ४ प्रकारका छन्: s, p, d, र f।
- फ्लोरिन (F, Z=9): \(1s^22s^22p^5\)
- फस्फोरस (P, Z=15): \(1s^22s^22p^63s^23p^3\)
- पोटासियम (K, Z=19): \(1s^22s^22p^63s^23p^64s^1\)
- क्याल्सियम (Ca, Z=20): \(1s^22s^22p^63s^23p^64s^2\)
संयुज्यता (Valency): कुनै तत्त्वको परमाणुले रासायनिक प्रतिक्रियामा गुमाउने, ग्रहण गर्ने वा साझेदारी गर्ने इलेक्ट्रोनको सङ्ख्या।
- Na (सोडियम): १
- Al (आल्मुनियम): ३
- N (नाइट्रोजन): ३
रेडिकल: चार्जयुक्त परमाणु वा परमाणुहरूको समूह जसले रासायनिक प्रतिक्रियामा एउटै एकाइको रूपमा भाग लिन्छ।
उदाहरण: सल्फेट (\(SO_4^{–}\)), कार्बोनेट (\(CO_3^{–}\)), एमोनियम (\(NH_4^+\))।
- एमोनियम कार्बोनेट: \((NH_4)_2CO_3\)
- म्याग्नेसियम हाइड्रोक्साइड: \(Mg(OH)_2\)
- क्याल्सियम नाइट्रेट: \(Ca(NO_3)_2\)
- ऐलुमिनियम क्लोराइड: \(AlCl_3\)
- जिङ्क अक्साइड: \(ZnO\)
इलेक्ट्रोपोजिटिभिटी: पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा घट्दै जान्छ।
इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी: पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा बढ्दै जान्छ।
समूहमा माथिबाट तल जाँदा प्रत्येक तत्त्वमा नयाँ इलेक्ट्रोनिक सेल थपिँदै जान्छ, जसले गर्दा परमाणुको साइज बढ्छ।
- NH₄Cl: एमोनियम क्लोराइड (Ammonium Chloride)
- Mg(NO₃)₂: म्याग्नेसियम नाइट्रेट (Magnesium Nitrate)
- Al₂O₃: आल्मुनियम अक्साइड (Aluminum Oxide)
- CaCO₃: क्याल्सियम कार्बोनेट (Calcium Carbonate)
- Na₂SO₄: सोडियम सल्फेट (Sodium Sulfate)
- K₂SO₃: पोटासियम सल्फाइट (Potassium Sulfite)
- Cu(NO₃)₂: कपर (II) नाइट्रेट (Copper (II) Nitrate)
ल्यान्थानाइड्स: पारमाणविक सङ्ख्या ५८ देखि ७१ सम्मका १४ वटा तत्त्वहरूलाई ल्यान्थानाइड्स भनिन्छ।
एक्टिनाइड्स: पारमाणविक सङ्ख्या ९० देखि १०३ सम्मका १४ वटा तत्त्वहरूलाई एक्टिनाइड्स भनिन्छ।
धातुको ग्रुपमा (जस्तै: IA): माथिबाट तल जाँदा सक्रियता बढ्छ। उदाहरण: पोटासियम (K) सोडियम (Na) भन्दा बढी सक्रिय हुन्छ।
अधातुको ग्रुपमा (जस्तै: VIIA): माथिबाट तल जाँदा सक्रियता घट्छ। उदाहरण: फ्लोरिन (F) क्लोरिन (Cl) भन्दा बढी सक्रिय हुन्छ।
पिरियडमा बायाँबाट दायाँ जाँदा धातुहरूको सक्रियता घट्दै जान्छ र अधातुहरूको सक्रियता बढ्दै जान्छ (ग्रुप VIIAसम्म)। उदाहरण: पिरियड ३ मा, सोडियम (Na) सबैभन्दा सक्रिय धातु हो भने क्लोरिन (Cl) सबैभन्दा सक्रिय अधातु हो।
(i) ‘x’, ‘y’ र ‘z’ ले जनाउने तत्त्वको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर: ‘x’ = कार्बन (C), ‘y’ = क्लोरिन (Cl), ‘z’ = आर्गन (Ar)
(ii) तालिकाबाट सबैभन्दा सक्रिय धातु र अधातुको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर: सक्रिय धातु: सोडियम (Na), सक्रिय अधातु: फ्लोरिन (F)
(iii) ‘z’ को प्रकृति कारणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर: ‘z’ अर्थात् आर्गन (Ar) एक निष्क्रिय ग्यास हो। यसको बाहिरी सेलमा ८ वटा इलेक्ट्रोन (अक्टेट पूरा) भएकोले यो रासायनिक रूपमा स्थिर हुन्छ र प्रतिक्रियामा भाग लिँदैन।
(iv) ‘Si’ को इलेक्ट्रोन विन्यास लेख्नुहोस्।
उत्तर: सिलिकन (Si, Z=14): \(1s^22s^22p^63s^23p^2\)
(i) यो ग्रुपको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर: हेलोजेन ग्रुप (Halogen Group) वा ग्रुप VIIA।
(ii) यी तत्त्वहरूमध्ये सबैभन्दा बढी क्रियाशील र सबैभन्दा कम क्रियाशील नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर: सबैभन्दा बढी क्रियाशील: फ्लोरिन (F), सबैभन्दा कम क्रियाशील: आयोडिन (I)।
(iv) यो समूह माथिबाट तल जाँदा परमाणुको साइज र इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी कसरी बदलिन्छ, लेख्नुहोस्।
परमाणुको साइज: माथिबाट तल जाँदा बढ्दै जान्छ।
इलेक्ट्रोनेगेटिभिटी: माथिबाट तल जाँदा घट्दै जान्छ।
(i) हरेकको ब्लक र ग्रुप छुट्याउनुहोस्।
- A (\(1s^22s^22p^5\)): ब्लक- p, ग्रुप- VIIA
- B (\(1s^22s^22p^6\)): ब्लक- p, ग्रुप- 0 (VIIIA)
- C (\(1s^22s^22p^63s^23p^64s^1\)): ब्लक- s, ग्रुप- IA
(ii) यी तीनओटै तत्त्वको नाम लेख्नुहोस्।
- A: फ्लोरिन (Fluorine)
- B: नियोन (Neon)
- C: पोटासियम (Potassium)
(iii) यी मध्ये कुन निष्क्रिय तत्त्व हो र किन?
उत्तर: तत्त्व B (नियोन) निष्क्रिय तत्त्व हो, किनभने यसको बाहिरी सेल (n=2) मा ८ वटा इलेक्ट्रोन छन् र यसको अक्टेट पूरा भएको छ, जसले गर्दा यो रासायनिक रूपमा स्थिर छ।