एकाइ ६: हाम्रो पृथ्वी (Hamro Prithvi)
पाठ १०: प्राकृतिक प्रकोप भूकम्प (Prakritik Prakop Bhukamp)
यस पाठमा पढ्नुहोस्
१. भूकम्प (Prakritik Prakop Bhukamp) भनेको के हो?
उत्तर: पृथ्वीको भित्री भागमा हुने भौगर्भिक वा सतहमा हुने विशेष गतिविधिहरूको प्रभावले पृथ्वीको सतह काँप्ने वा थर्किने क्रियालाई भूकम्प (Prakritik Prakop Bhukamp) भनिन्छ। यो एक विनाशकारी प्राकृतिक प्रकोप हो जसले छोटो समयमा ठूलो जनधनको क्षति पुऱ्याउन सक्छ।
२. ‘भूकम्पलाई रोक्न सकिँदैन तर क्षतिको न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ ।’ यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस् ।
उत्तर: यो भनाइ पूर्ण रूपमा सत्य हो। भूकम्प एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो, जसलाई मानवीय प्रयासले रोक्न वा भविष्यवाणी गर्न सकिँदैन। पृथ्वीको बाहिरी सतह विभिन्न प्लेटहरू मिलेर बनेको हुन्छ। यी प्लेटहरू निरन्तर चलायमान रहन्छन् र एकआपसमा ठोक्किँदा, घर्षण हुँदा वा ज्वालामुखी विस्फोट हुँदा शक्ति सञ्चय भई भूकम्प जान्छ। यसरी, भूकम्पलाई रोक्न असम्भव छ।
तर, भूकम्पबाट हुने क्षतिलाई पूर्वतयारी र सावधानी अपनाएर न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। उदाहरणका लागि:
- भूकम्प प्रतिरोधी भवन निर्माण: सरकारले तोकेको मापदण्डअनुसार घर, विद्यालय, अस्पताल जस्ता संरचनाहरू बनाउँदा भूकम्पको धक्का सहन सक्ने हुन्छन् र क्षति कम हुन्छ।
- जनचेतना र तालिम: भूकम्प आउँदा के गर्ने, कसरी सुरक्षित रहने भन्नेबारे विद्यालय र समुदायस्तरमा तालिम र अभ्यास गराउँदा मानिसहरू सुरक्षित हुन सक्छन्।
- सुरक्षित स्थानको पहिचान: घर तथा कार्यस्थलमा भूकम्प आउँदा लुक्न मिल्ने सुरक्षित ठाउँहरू (जस्तै: बलियो टेबलमुनि) पहिचान गरी राख्दा जोखिम घट्छ।
- आपत्कालीन झोलाको तयारी: हरेक घरमा आपत्कालीन अवस्थाका लागि आवश्यक सामग्री (पानी, प्राथमिक उपचार, टर्चलाइट, सुक्खा खाना) सहितको झोला तयार गर्दा भूकम्पपछि सहज हुन्छ।
३. नेपाल भूकम्पीय जोखिमको क्षेत्र हुनुका कारणहरू प्रस्तुत गर्नुहोस् ।
उत्तर: नेपाल भूकम्पीय दृष्टिकोणले उच्च जोखिम भएको क्षेत्रमा पर्दछ। यसका प्रमुख कारणहरू निम्नअनुसार छन्:
- भौगर्भिक अवस्थिति: नेपाल भारतीय र तिब्बती (युरेसियन) प्लेटको संगमस्थलमा अवस्थित छ। दक्षिणतर्फको भारतीय प्लेट निरन्तर रूपमा उत्तरतर्फ रहेको तिब्बती प्लेटमुनि प्रतिवर्ष करिब २ से.मि. का दरले धस्सिरहेको छ।
- शक्ति सञ्चय: दुई प्लेटहरू ठोक्किने र धस्सिने क्रममा चट्टानहरूमा अवरोध आउँछ र त्यहाँ ठूलो मात्रामा शक्ति सञ्चय हुन जान्छ। जब यो शक्ति चट्टानले थाम्न सक्दैन, तब त्यो एक्कासि बाहिर निस्कन्छ र ठूलो भूकम्पको रूप लिन्छ।
- हिमालयको उत्पत्ति: यही भौगर्भिक प्रक्रियाका कारण हिमालय पर्वत शृङ्खलाको उचाइ बढ्दै गइरहेको छ, जसले नेपाललाई भूकम्पीय रूपमा सक्रिय बनाएको छ। २५०० कि.मि. लामो हिमालय शृङ्खलामध्ये मध्य भागको ८०० कि.मि. खण्ड नेपालमा पर्दछ, जुन भूकम्पीय जोखिमको केन्द्र मानिन्छ।
४. भूकम्पको उद्गम बिन्दु र केन्द्रबिन्दुबिच फरक छुट्याउनुहोस् ।
उत्तर: भूकम्पको उद्गम बिन्दु र केन्द्रबिन्दुबिच निम्न फरकहरू रहेका छन्:
| विषय | उद्गम बिन्दु (Hypocenter) | केन्द्रबिन्दु (Epicenter) |
|---|---|---|
| परिभाषा | पृथ्वीको सतहभन्दा ठीकमुनि भूकम्पको उत्पत्ति हुने भागलाई उद्गम बिन्दु भनिन्छ। | उद्गम बिन्दुभन्दा ठीकमाथि पृथ्वीको सतह, जहाँ हलचलको पहिलो झड्का महसुस हुन्छ, त्यस भागलाई केन्द्रबिन्दु भनिन्छ। |
| अवस्थिति | यो पृथ्वीको भित्री भागमा हुन्छ। | यो पृथ्वीको बाहिरी सतहमा हुन्छ। |
| क्षति | यहाँबाट भूकम्पीय तरङ्गहरू उत्पन्न हुन्छन्। | यो क्षेत्रमा भूकम्पको सबैभन्दा बढी असर र क्षति हुन्छ। |
५. भूकम्प कसरी मापन गरिन्छ? तरिका उल्लेख गर्नुहोस् ।
उत्तर: भूकम्पको तीव्रता र शक्ति मापन गर्ने यन्त्रलाई सिस्मोग्राफ (Seismograph) वा सिस्मोमिटर भनिन्छ। यसले भूकम्पीय तरङ्गहरूलाई रेकर्ड गर्दछ। भूकम्प मापन गर्ने तरिका निम्नानुसार छ:
- सिस्मोग्राफको तल्लो आधारलाई जमिनमा मिलाएर राखिएको हुन्छ। भूकम्पले जमिन हल्लाउँदा सिस्मोग्राफको आधार पनि हल्लिन पुग्छ।
- यन्त्रमा एउटा भारी तौल झुन्ड्याइएको हुन्छ, जुन जमिन हल्लिँदा पनि स्थिर रहन खोज्छ।
- हल्लिएको आधार र स्थिर तौलको सापेक्षिक चाललाई यन्त्रले ग्राफमा रेकर्ड गर्दछ, जसलाई सिस्मोग्राम भनिन्छ।
- यही सिस्मोग्रामको विश्लेषण गरेर भूकम्पको शक्ति, अवधि, उद्गम बिन्दु र केन्द्रबिन्दु पत्ता लगाउन सकिन्छ। भूकम्पको शक्तिलाई सामान्यतया रिक्टर स्केल (Richter Scale) मा मापन गरिन्छ।
६. भूकम्पबाट बच्ने उपायहरू के-के हुन्?
उत्तर: भूकम्पबाट बच्नका लागि भूकम्प आउनुअघि, भूकम्पको समयमा र भूकम्पपछि अपनाउनुपर्ने उपायहरू निम्न छन्:
क) भूकम्प आउनुअघि गर्नुपर्ने तयारी:
- घर, भवन आदि संरचनाहरू भूकम्प प्रतिरोधी बनाउने।
- घरभित्रका गह्रौँ सामानहरू (दराज, र्याक) लाई राम्रोसँग अड्याएर राख्ने।
- आपत्कालीन झोला तयार गर्ने।
- खुला र सुरक्षित स्थानको पहिचान गर्ने।
ख) भूकम्पको समयमा अपनाउनुपर्ने सावधानी:
- नआत्तिने र शान्त रहने।
- घरभित्र भएमा बलियो टेबल वा खाटमुनि बस्ने।
- घरबाहिर भएमा खुला ठाउँमा जाने र अग्ला भवन, रुख, बिजुलीको तारबाट टाढा रहने।
- गाडीमा भएमा गाडी रोकेर गाडीभित्रै बस्ने।
ग) भूकम्पपछि गर्नुपर्ने कार्यहरू:
- आफू र आफ्नो परिवारका सदस्य सुरक्षित भए/नभएको यकिन गर्ने।
- आगो, ग्यास लिक, वा बिजुली सर्ट भए/नभएको जाँच्ने।
- अफवाहहरूमा विश्वास नगर्ने, आधिकारिक सूचना मात्र सुन्ने।
- घाइतेहरूलाई प्राथमिक उपचार गर्ने र उद्धारका लागि सहयोग गर्ने।
अर्को पाठ
यो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us