पाठ ६: बसाइँसराइको प्रवृत्ति (Basaisaraiko Pravritti)

(क) नेपालमा बसाइँसराइको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: पपुलेसन मनोग्राफ, २०१४ का अनुसार, भौगोलिक क्षेत्र र बसोबास स्थान परिवर्तन गर्नुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। नेपालमा बसाइँसराइको पृष्ठभूमिलाई हेर्दा, यसको प्रारम्भिक सुरुवात सुगौली सन्धि पश्चात् भएको पाइन्छ, जसअनुसार युवाहरू भारतीय र ब्रिटिस सेनामा भर्ती हुने परम्पराले बसाइँसराइलाई बढावा दियो। त्यसैगरी, उच्च शिक्षा र कामको खोजीमा पनि मानिसहरू बसाइँ सर्ने क्रम बढ्यो। सन् २००१ को जनगणनामा ७,६२,१८२ व्यक्ति अनुपस्थित थिए भने सन् २०११ मा यो सङ्ख्या बढेर १९,२१,४९४ पुग्यो। यो अवधिमा उत्प्रवासन (Emigration) दर १०.७७ प्रतिहजार रहँदा आप्रवासन (Immigration) दर ०.४६ प्रतिहजार मात्र थियो। सन् २०११ मा खुद अन्तर्राष्ट्रिय बसाइँसराइ दर १०.३२ प्रतिहजार रहेको पाइन्छ। त्यस्तै, सन् १९५० को मध्यबाट राप्ती उपत्यकामा पुनर्वास कार्यक्रम लागू भएपछि आन्तरिक बसाइँसराइको दोस्रो चरण सुरु भएको देखिन्छ। यसरी, नेपालमा Basaisaraiko Pravritti (बसाइँसराइको प्रवृत्ति) उच्च देखिन्छ र यो दिनप्रतिदिन बढ्दै गएको छ।

(ख) नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइको धार उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: बसाइँसराइको धारले आप्रवासीहरूको यस्तो समूहलाई जनाउँछ, जसको एउटा साझा उद्गम र गन्तव्य स्थान हुन्छ। नेपालमा बसाइँसराइको प्रवृत्तिले एउटा निश्चित धार र दिशालाई पछ्याएको देखिन्छ। नेपालमा गाउँबाट सहर, सहरबाट गाउँ, सहरबाट सहर, अन्तरजिल्ला, र अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइ जस्ता धारहरू छन्। यहाँ अन्तरप्रदेशीय र गाउँबाट सहरका मुख्य दुई धारलाई समावेश गरिएको छ।

अन्तरप्रदेशीय बसाइँसराइ: नेपालमा सन् १९७१ देखि नै तराई क्षेत्र आप्रवासीहरूको प्रमुख गन्तव्य स्थल बनेको देखिन्छ। तराई क्षेत्रमा बसाइँ सरेर जानेमध्ये सन् २०११ मा पहाडी क्षेत्रबाट ६४% थिए, जब कि यो दर सन् १९८१ मा ७६% रहेको थियो। यो तथ्याङ्कले पहाडी क्षेत्र सबैभन्दा धेरै बसाइँ सर्नेहरूको उद्गम स्थलका रूपमा रहेको देखाउँछ। विभिन्न जनगणनाहरूमा आन्तरिक बसाइँसराइको प्रवृत्तिलाई भौगोलिक क्षेत्र, विकास क्षेत्र, जिल्ला, तथा ग्रामीण-सहरी क्षेत्रका आधारमा वर्गीकरण गरिएको पाइन्छ।