पाठ १०: सामाजिक नक्साङ्कनमा भूसूचना प्रणालीको प्रयोग (Samajik Nakshyankanma Bhusuchana Pranaliko Prayog)

(क) जिपिएस्को पूर्णरूप लेख्नुहोस्।

उत्तर: जिपिएसको पूर्णरूप ग्लोबल पोजिसनिङ सिस्टम (Global Positioning System) हो। यो एक उपग्रहमा आधारित नेभिगेसन प्रणाली हो जुन मुख्यतया चार भागहरू मिलेर बनेको हुन्छ: उपग्रह (Satellites), ग्राउन्ड स्टेसन (Ground Stations), रिसिभर (Receiver), र प्रयोगकर्ता (Users)।

(ख) जिपिएस्को उपयोगिता लेख्नुहोस्।

उत्तर: जिपिएसको मुख्य उपयोगिता पृथ्वीमा कुनै पनि स्थानको सटीक अवस्थिति (Location) पत्ता लगाउनु हो। यस प्रणालीमा, पृथ्वीको परिक्रमा गरिरहेका उपग्रहहरूले निरन्तर सङ्केतहरू पठाउँछन्। जिपिएस रिसिभरले कम्तीमा चारवटा उपग्रहबाट प्राप्त सङ्केतहरूको आधारमा दूरी गणना गर्छ, र ‘ट्राइल्याटरेसन’ (Trilateration) नामक प्रक्रिया प्रयोग गरी आफ्नो सटीक अक्षांश, देशान्तर, र उचाइ पत्ता लगाउँछ। यसको प्रयोग जल, स्थल र हवाई यात्रालाई सहज र सुरक्षित बनाउन गरिन्छ।

(ग) दूर संवेदनले वर्तमान समयमा पुऱ्याएका फाइदाहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर: दूर संवेदन (Remote Sensing) भन्नाले कुनै पनि वस्तु वा क्षेत्रलाई भौतिक रूपमा स्पर्श नगरी टाढैबाट त्यसको बारेमा जानकारी सङ्कलन गर्ने प्रविधि हो। वर्तमान समयमा यसका प्रमुख फाइदाहरू निम्न छन्:

• विपद् व्यवस्थापन: भूकम्प, बाढी, पहिरो जस्ता प्राकृतिक प्रकोपबाट भएको क्षतिको द्रुत मूल्याङ्कन गर्न।
• वातावरणीय अनुगमन: जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, र प्रदूषणको अवस्था अनुगमन गर्न।
• कृषि तथा वन व्यवस्थापन: बालीको स्वास्थ्य, क्षेत्रफल, र उत्पादन अनुमान गर्न तथा वन क्षेत्रको सर्वेक्षण गर्न।
• सहरी योजना: सहरी विकास, भू-उपयोग, र पूर्वाधार निर्माणको योजना बनाउन।
• खनिज तथा जलस्रोत पहिचान: जमिनभित्र रहेका खनिज पदार्थ र पानीका स्रोतहरू पत्ता लगाउन।

(घ) जिआईएस प्रविधिको उपयोग तपाईंले कहाँ कहाँ र कसरी गर्नुभएको छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

उत्तर: जिआईएस (Geographic Information System) एक कम्प्युटर प्रणाली हो जसले भौगोलिक तथ्याङ्कहरूलाई खिच्न, भण्डारण गर्न, विश्लेषण गर्न, र प्रदर्शन गर्न मद्दत गर्दछ। मैले जिआईएस प्रविधिको उपयोग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा विभिन्न तरिकाले गरेको छु, जसका केही उदाहरणहरू निम्न छन्:

• अनलाइन नक्साको प्रयोग: गुगल म्याप्स (Google Maps) जस्ता एप्लिकेसनहरू प्रयोग गर्दा, म जिआईएस प्रविधिको उपयोग गरिरहेको हुन्छु। कुनै ठाउँ खोज्न, दुई स्थानबिचको दूरी पत्ता लगाउन, वा कुनै खास सेवा (जस्तै: रेस्टुरेन्ट, अस्पताल) को स्थान थाहा पाउन यसको प्रयोग हुन्छ।
• मौसम पूर्वानुमान: मौसमसम्बन्धी जानकारी दिने वेबसाइट वा एपहरूले जिआईएसको प्रयोग गरी विभिन्न क्षेत्रको तापक्रम, वर्षा, र हावाको गतिजस्ता तथ्याङ्कलाई नक्सामा देखाउँछन्, जसले यात्रा योजना बनाउन मद्दत गर्छ।
• राइड-सेयरिङ सेवा: पठाओ वा इन्ड्राइभ जस्ता एपहरू प्रयोग गर्दा, जिआईएस र जिपिएस प्रविधिले नै हाम्रो स्थान पत्ता लगाउने र नजिकको सवारी साधनसँग जोड्ने काम गर्छ।