पाठ ३: नेपालका प्रदेशका सामाजिक सांस्कृतिक अवस्था र विशेषता (Nepalka Pradeshka Samajik Sanskritik Awastha ra Visheshta)

(क) बागमती प्रदेशको कुनै तीनओटा सामाजिक विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: बागमती प्रदेशका तीन प्रमुख सामाजिक विशेषताहरू निम्न छन्:

• जातीय विविधता: यस प्रदेशमा तामाङ, नेवार, ब्राह्मण र क्षेत्री जातिको बाहुल्यता छ। हिमाली क्षेत्रमा शेर्पा र तामाङ, पहाडी क्षेत्रमा बाहुन, क्षेत्री, मगर, र दलित समुदायको बसोबास छ।
• सांस्कृतिक केन्द्र: काठमाडौं उपत्यका, धुलिखेल, बनेपा जस्ता क्षेत्रमा नेवार जातिको घना बसोबास पाइन्छ, जसले गर्दा यो प्रदेश अद्वितीय कला, संस्कृति र जात्राहरूको केन्द्र बनेको छ।
• सिमान्तीकृत समुदाय: यहाँ चेपाङ, थामी जस्ता सिमान्तीकृत (Marginalized) समुदायको पनि बसोबास रहेको छ, जसले प्रदेशको सामाजिक संरचनामा थप विविधता प्रदान गरेको छ।

(ख) सुदूरपश्चिम प्रदेशका मुख्य-मुख्य सामाजिक पहिचान उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: सुदूरपश्चिम प्रदेशका मुख्य सामाजिक पहिचानहरू यस प्रकार छन्:

• भाषिक विविधता: यहाँ नेपाली भाषाका अतिरिक्त डोटेली, बैतडेली, अछामी, बझाङी, र थारु भाषा प्रमुख रूपमा बोलिन्छन्।
• विशिष्ट संस्कृति: यस प्रदेशमा गौरा पर्व, बडादशैँ, र तिहार धुमधामका साथ मनाइन्छ। तराईमा माघी पर्वको विशेष महत्त्व छ भने देउडा नाच यहाँको प्रमुख सांस्कृतिक पहिचान हो।
• धार्मिक स्थलहरू: उग्रतारा, त्रिपुरासुन्दरी, शैलेश्वरी, बडीमालिका, र बैजनाथ जस्ता प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरूले यस प्रदेशको धार्मिक महत्त्वलाई बढाएका छन्।

(ग) बागमती प्रदेशका मुख्य-मुख्य जातिहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर: बागमती प्रदेशमा बसोबास गर्ने मुख्य-मुख्य जातिहरू निम्न प्रकार छन्:

• प्रमुख जातिहरू: तामाङ, नेवार, ब्राह्मण, क्षेत्री।
• हिमाली क्षेत्र: शेर्पा, तामाङ।
• पहाडी क्षेत्र: बाहुन, क्षेत्री, मगर, दलित।
• उपत्यका तथा सहरी क्षेत्र: नेवार (काठमाडौँ, धुलिखेल, बनेपामा)।
• भित्री मधेस र सिमान्तीकृत: थारु, चेपाङ, थामी।

(घ) “सामाजिक विविधता नेपालको पहिचान” शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।

उत्तर:
सामाजिक विविधता नेपालको पहिचान
हरेक समाज विभिन्न विविधताको सम्मिश्रण हो, र राष्ट्र यस्तै विशेषतायुक्त समाजहरूको एकीकृत रूप हो। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण एक सुन्दर देश हो। हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताले यहाँको सामाजिक र सांस्कृतिक संरचनामा पनि विविधता ल्याएको छ। यही विविधता नै नेपालको मौलिक पहिचान (Original Identity) र गौरवको विषय हो।

नेपालमा सयभन्दा बढी जातजाति र भाषाभाषीहरू छन्। हरेक जातिको आफ्नै रीतिरिवाज, लवाइखवाइ, मूल्यमान्यता, र सांस्कृतिक क्रियाकलापहरू छन्, जसले राष्ट्रिय संस्कृतिलाई समृद्ध बनाएको छ। “विविधतामा एकता” नेपाली समाजको प्रमुख विशेषता हो। नागरिकहरूबीचको प्रेम, सद्भाव, र साझा स्वार्थले राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाएको छ।

विविधताको उचित व्यवस्थापनले मात्र राष्ट्रिय सहिष्णुता कायम हुन सक्छ। यसले समाजमा विद्यमान आर्थिक, सामाजिक, तथा सांस्कृतिक विभेदहरूको अन्त्य गरी सबै वर्ग, समूह र क्षेत्रको अधिकार सुनिश्चित गर्दछ। लोकतन्त्रमा राज्यले सबै समूहलाई समान अवसर प्रदान गरी राष्ट्रिय एकतालाई अझ मजबुत बनाउनुपर्छ। तसर्थ, सामाजिक विविधता केवल एक विशेषता मात्र नभई, यो नेपाल राष्ट्रको आत्मा र पहिचान हो।

(ङ) कोशी प्रदेश (प्रदेश नं. १) को कुनै तीनओटा सांस्कृतिक विशेषताहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: कोशी प्रदेशका तीन प्रमुख सांस्कृतिक विशेषताहरू निम्न छन्:

• जातीय र धार्मिक सद्भाव: यस प्रदेशमा थारु, लिम्बु, राई, यादव, राजवंशी, मेचे, कोचे जस्ता विभिन्न जातजातिहरूको बसोबास छ। हिन्दू, किरात, बौद्ध, र इस्लाम धर्म मान्नेहरू मिलेर बसेका छन्, जुन धार्मिक सहिष्णुताको उत्कृष्ट उदाहरण हो।
• भाषिक समृद्धि: यहाँ नेपाली भाषाका अलावा मैथिली, लिम्बु, थारु, बान्तवा, र राजवंशी जस्ता भाषाहरू पनि व्यापक रूपमा बोलिन्छन्, जसले प्रदेशलाई भाषिक रूपमा समृद्ध बनाएको छ।
• पर्व र धार्मिक स्थल: साकेला (उँधौली, उभौली), दशैँ, तिहार, र सिरुवा जस्ता पर्वहरू यहाँका मुख्य चाड हुन्। पाथिभरा, हलेसी महादेव, र बुढासुब्बा जस्ता प्रसिद्ध धार्मिक स्थलहरूले यस प्रदेशलाई पर्यटकीय तथा धार्मिक केन्द्र बनाएका छन्।

(च) गण्डकी प्रदेशका मुख्य-मुख्य धार्मिक स्थलहरूको नाम लेखि छोटकरीमा व्याख्या समेत गर्नुहोस्।

उत्तर: गण्डकी प्रदेशका मुख्य-मुख्य धार्मिक स्थलहरू र तिनीहरूको संक्षिप्त व्याख्या यस प्रकार छ:

• मनकामना मन्दिर: गोरखा जिल्लामा अवस्थित यो मन्दिर एक प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो। यहाँ दर्शन गरेमा “मनको कामना पूरा हुने” जनविश्वासका कारण नेपाल र भारतबाट लाखौँ तीर्थालुहरू आउने गर्छन्।
• मुक्तिनाथ मन्दिर: मुस्ताङ जिल्लामा ३,७१० मिटरको उचाइमा अवस्थित यो मन्दिर हिन्दू र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बीहरूको साझा तीर्थस्थल हो। यो हिन्दुहरूको लागि चार धाममध्ये एक मानिन्छ, जहाँ पुग्दा मुक्ति (Salvation) मिल्ने विश्वास छ।
• विन्ध्यवासिनी मन्दिर: पोखराको मध्यभागमा एउटा सानो डाँडामा अवस्थित यो मन्दिर पोखराकै सबैभन्दा पुरानो मन्दिरहरूमध्ये एक हो। यो भगवतीको मन्दिरले ठूलो संख्यामा स्थानीय र बाह्य पर्यटकहरूलाई आकर्षित गर्दछ।
• बाग्लुङ कालिका: बाग्लुङमा अवस्थित यो मन्दिर एक प्रसिद्ध शक्तिपीठ हो। यहाँ देवी कालिकाको पूजा गरिन्छ र नवदुर्गाको समयमा विशेष मेला लाग्ने गर्दछ। यहाँ गरिने भाकल पूरा हुने जनविश्वास रहेको छ।