Unit 6: Quantitative Techniques in Economics | Class 10 Economics Notes

Importantedunotes.com

एकाइ ६: अर्थशास्त्रमा परिमाणात्मक पद्धति

Class 10 Economics (अर्थशास्त्र)

पाठ १: तथ्याङ्कको प्रस्तुतीकरण (Presentation of Data)

SEE board exam तयारीका लागि: सैद्धान्तिक नोट, सम्पूर्ण प्रश्नोत्तर र सबै चित्रहरू

Welcome to the complete study guide on Presentation of Data (तथ्याङ्कको प्रस्तुतीकरण) — Unit 6, Chapter 1 of Class 10 Economics for Nepal SEE board exam preparation.

This page covers all types of diagrams: Simple Bar, Multiple Bar, Sub-divided Bar, Percentage Bar, Pie Charts, Line Graphs, and Histograms.

Explore: Class 10 Economics Notes

१. सैद्धान्तिक अवधारणा (Theoretical Concept)

तथ्याङ्कको प्रस्तुतीकरण (Presentation of Data)

तथ्याङ्कलाई तालिका, चित्र, रेखाचित्र र वर्णनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्ने कार्यलाई तथ्याङ्कको प्रस्तुतीकरण भनिन्छ। यस कार्यले तथ्याङ्कलाई स्पष्टसँग बुझ्न, तथ्याङ्कको ढाँचा पत्ता लगाउन, तुलना तथा विश्लेषण गर्न र निर्णय लिन सहयोग गर्छ।

यस पाठमा तथ्याङ्क प्रस्तुतीकरणका विभिन्न विधिहरूमध्ये चित्रात्मक र रेखाचित्रात्मक प्रस्तुतीकरण बारेमा मात्र अध्ययन गरिन्छ।

१.१ चित्रात्मक प्रस्तुतीकरण (Diagrammatic Representation)

तथ्याङ्कलाई रेखाचित्र (line diagram), स्तम्भचित्र (bar-diagram), वृत्तचित्र (pie-chart), चित्रात्मक चित्र (pictograms) र नक्साचित्र (cartograms) मा प्रस्तुत गर्ने कार्यलाई चित्रात्मक प्रस्तुतीकरण भनिन्छ।

चित्रात्मक प्रस्तुतीकरण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने पक्षहरू:

(अ) प्रत्येक चित्रका लागि उपयुक्त नाम तथा शीर्षक दिनुपर्छ।

(आ) चित्रको लम्बीय (vertical) र क्षितिजीय (horizontal) अक्षमा के देखाइएको छ, स्पष्ट गर्नुपर्छ।

(इ) चित्रका लागि उपयुक्त स्केल (scale) को छनोट गर्नुपर्छ।

(ई) चित्रलाई आकर्षक बनाउन विभिन्न रङ वा सङ्केतको प्रयोग गर्नुपर्छ।

(क) सरल स्तम्भचित्र (Simple Bar Diagram)

एउटा मात्र विशेषता वा चर (variable) भएको तथ्याङ्कलाई समान चौडाइ र तथ्याङ्कको मूल्य अनुसारको लम्बाइ वा उचाइ भएका स्तम्भहरू मार्फत प्रस्तुत गरिने चित्रलाई सरल स्तम्भचित्र भनिन्छ।

(ख) बहु-स्तम्भचित्र (Multiple Bar Diagram)

दुई वा दुईभन्दा बढी विशेषता वा चर (variables) भएको तथ्याङ्कलाई तुलनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नका लागि प्रयोग गरिने चित्रलाई बहु-स्तम्भचित्र भनिन्छ।

(ग) उप-विभाजित स्तम्भचित्र (Sub-divided Bar Diagram)

एउटै स्तम्भलाई विभिन्न उप-भागहरूमा विभाजन गरी समग्र मूल्य र त्यसका विभिन्न अङ्गहरू प्रस्तुत गर्ने चित्रलाई उप-विभाजित स्तम्भचित्र वा खण्डित स्तम्भचित्र भनिन्छ। यसमा स्तम्भको कुल उचाइले कुल मूल्यलाई जनाउँछ।

(घ) प्रतिशत उप-विभाजित स्तम्भचित्र (Percentage Sub-divided Bar Diagram)

विभिन्न अङ्गहरूलाई तिनीहरूको कुल मूल्यको प्रतिशतको रूपमा रूपान्तरण गरी एउटै स्तम्भमा विभाजन गरी प्रस्तुत गर्ने चित्रलाई प्रतिशत उप-विभाजित स्तम्भचित्र भनिन्छ। यसमा सबै स्तम्भहरूको कुल उचाइ १०० प्रतिशत बराबर हुन्छ।

(ङ) वृत्तचित्र (Pie Chart)

कुनै पनि तथ्याङ्कको कुल मूल्यलाई एउटा पूर्ण वृत्त (३६० डिग्री) मानेर त्यसका विभिन्न अङ्गहरूलाई वृत्तका विभिन्न खण्डहरू (sectors) मा प्रस्तुत गर्ने चित्रलाई वृत्तचित्र भनिन्छ।

सूत्र: कोण = (सम्बन्धित अङ्गको मूल्य / कुल मूल्य) × ३६०°

१.२ रेखाचित्रात्मक प्रस्तुतीकरण (Graphic Representation)

तथ्याङ्कलाई ग्राफ पेपर मा X-अक्ष र Y-अक्ष कोर्दे बिन्दुहरू अङ्कित गरी ती बिन्दुहरूलाई जोडेर बनाइने चित्रलाई रेखाचित्रात्मक प्रस्तुतीकरण भनिन्छ।

(क) सरल रेखाचित्र (Simple Line Graph)

एउटा मात्र चर (variable) र समयलाई ग्राफ पेपरमा बिन्दुहरू अङ्कित गरी ती बिन्दुहरूलाई सिधा रेखाले जोडेर बनाइने चित्रलाई सरल रेखाचित्र भनिन्छ। सामान्यतया X-अक्षमा समय र Y-अक्षमा चरको मूल्य राखिन्छ।

(ख) बहु-रेखाचित्र (Multiple Line Graph)

दुई वा दुईभन्दा बढी चरहरू (variables) लाई एउटै ग्राफ पेपरमा फरक-फरक रेखाहरूद्वारा प्रस्तुत गर्ने चित्रलाई बहु-रेखाचित्र भनिन्छ।

(ग) बारम्बारता आयातचित्र (Histogram)

बारम्बारता वा आवृत्तिसहित अविच्छिन्न श्रेणी (continuous series) मा दिइएको तथ्याङ्कलाई आयात (rectangle) को प्रयोग गरी चित्रमा प्रस्तुत गर्ने विधिलाई बारम्बारता आयातचित्र (Histogram) भनिन्छ। यसमा आयातहरू एकआपसमा जोडिएका हुन्छन् किनभने वर्गान्तरहरू निरन्तर हुन्छन्।

१. तलका प्रश्नको अति छोटो उत्तर दिनुहोस् :

(क) तथ्याङ्कको प्रस्तुतीकरणका विधिहरू के के छन् ?

उत्तर: सङ्कलित तथ्याङ्कलाई सरल र बुझ्न सजिलो बनाउन प्रस्तुत गरिने मुख्य चार विधिहरू:
१. वर्णनात्मक विधि (Textual Presentation)
२. तालिकागत विधि (Tabular Presentation)
३. चित्रात्मक विधि (Diagrammatic Presentation)
४. रेखाचित्रात्मक विधि (Graphical Presentation)

(ख) साधारण स्तम्भचित्र भनेको के हो ?

उत्तर: एउटै मात्र गुण वा विशेषता भएको साङ्ख्यिकीय तथ्याङ्कलाई तुलनात्मक रूपमा देखाउन समान चौडाइ र मूल्यअनुसार फरक-फरक उचाइ भएका छुट्टाछुट्टै आयताकार स्तम्भहरू प्रयोग गरी बनाइने चित्रलाई साधारण स्तम्भचित्र (Simple Bar Diagram) भनिन्छ।

(ग) खण्डे स्तम्भचित्र र प्रतिशत स्तम्भचित्रबिचको एक फरक लेख्नुहोस् ।

उत्तर: खण्डे स्तम्भचित्रमा कुल मानअनुसार स्तम्भहरूको कुल उचाइ फरक-फरक हुन्छ, तर प्रतिशत स्तम्भचित्रमा सबै स्तम्भहरूको कुल उचाइ सधैँ समान (१०० प्रतिशत) हुन्छ र प्रत्येक खण्डले सम्बन्धित भागको प्रतिशतलाई मात्र प्रतिनिधित्व गर्छ।

(घ) कस्ता तथ्याङ्क बहुगुणी स्तम्भचित्रमा प्रस्तुत गर्न उपयुक्त हुन्छ ?

उत्तर: दुई वा दुईभन्दा बढी परस्पर सम्बन्धित चर वा विशेषताहरू भएका तथ्याङ्कहरू (जस्तै: विभिन्न वर्षको आयात र निर्यात वा विभिन्न बालीहरूको उत्पादन) लाई तुलनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न बहुगुणी स्तम्भचित्र (Multiple Bar Diagram) उपयुक्त हुन्छ।

(ङ) कस्ता तथ्याङ्कलाई कालिक श्रेणीको रेखाचित्रमा प्रस्तुत गरिन्छ ?

उत्तर: समयको अन्तराल (जस्तै: वर्ष, महिना, हप्ता वा दिन) सँगै निरन्तर परिवर्तन भइरहने ऐतिहासिक वा क्रमिक तथ्याङ्कहरू (जस्तै: वार्षिक कुल उत्पादन, प्रतिव्यक्ति आय, जनसङ्ख्या वृद्धिदर) लाई कालिक श्रेणीको रेखाचित्र (Time Series Graph) मा प्रस्तुत गरिन्छ।

(च) कालिक श्रेणीको रेखाचित्रमा क्षितिजीय र लम्बीय अक्षमा कुन कुन चर मापन गरिन्छ ?

उत्तर: क्षितिजीय अक्ष (X-अक्ष) मा समय (स्वतन्त्र चर, जस्तै: वर्ष वा महिना) र लम्बीय अक्ष (Y-अक्ष) मा तथ्याङ्कको मूल्य वा मात्रा (आश्रित चर, जस्तै: उत्पादन वा आम्दानी) मापन गरिन्छ।

(छ) बारम्बारता आयातचित्रमा आयातकार स्तम्भहरू किन एकआपसमा जोडिएका हुन्छन् ?

उत्तर: बारम्बारता आयातचित्र (Histogram) मा प्रस्तुत गरिने तथ्याङ्कहरू निरन्तर श्रेणी (Continuous Series) का वर्गान्तरमा आधारित हुन्छन्, जसमा एउटा वर्गको माथिल्लो सीमा लगत्तै अर्को वर्गको तल्लो सीमासँग जोडिने हुनाले बिचमा कुनै खाली ठाउँ नहुँदा आयताकार स्तम्भहरू एकआपसमा जोडिएका हुन्छन्।

२. तलका साङ्ख्यिकीय प्रश्नहरू समाधान गर्नुहोस् :

(क) कुनै एक घरपरिवारको कुल आयलाई उपभोग खर्च र बचत गरी दुई भागमा विभाजन गरेर तलको तालिकामा देखाइएको छ । यस तालिकाका आधारमा साधारण स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् : Simple Bar

विवरण (Particulars)	रकम (Rs.)
उपभोग (Consumption)	20,000
बचत (Saving)	5,000

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 5,000 रु. उपभोग = 20,000 → 4 units | बचत = 5,000 → 1 unit

चित्र (क): घरपरिवारको उपभोग र बचत — साधारण स्तम्भचित्र

(ख) भौगोलिक क्षेत्रअनुसार नेपालको जनसङ्ख्यालाई तलको तालिकामा देखाइएको छ । यस तालिकालाई साधारण स्तम्भचित्रमा देखाउनुहोस् : Simple Bar

भौगोलिक क्षेत्र	जनसङ्ख्या (लाखमा)
हिमाल	17.73
पहाड	117.57
तराई	156.34

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 20 लाख | स्रोत: राष्ट्रिय जनगणना, 2078

चित्र (ख): भौगोलिक क्षेत्रअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या — साधारण स्तम्भचित्र

(ग) दिइएको तालिकामा कुनै एक घरपरिवारको एक महिनाको अवधिमा भएका विभिन्न खर्चका शीर्षकहरू दिइएको छ । यी खर्च शीर्षक र रकमलाई साधारण स्तम्भचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :Simple Bar

खर्च शीर्षक	रकम (Rs.)
शिक्षा	12,000
स्वास्थ्य	5,000
सञ्चार	3,000
खाद्यान्न	17,000
लत्ताकपडा	7,000
अन्य	6,000

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 2,000 रु.

चित्र (ग): घरपरिवारको मासिक खर्च — साधारण स्तम्भचित्र

(घ) दिइएको तालिकामा एक निश्चित अवधिमा क्षेत्रगत रूपमा विद्युत्‌को उपभोगलाई देखाइएको छ । यसमा आधारित भएर खण्डे स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् :Sub-divided Bar

क्षेत्र	विद्युत् खपत (कि.वा.)	सञ्चित
घरपरिवार	1,200	1,200
उद्योग	1,500	2,700
व्यापार तथा वाणिज्य	300	3,000
अन्य	100	3,100
जम्मा	3,100

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 500 कि.वा. | कुल: 3,100 → 6.2 units

चित्र (घ): क्षेत्रगत विद्युत् खपत — खण्डे स्तम्भचित्र

(ङ) दिइएको तालिकामा आधारमा खण्डे स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् :Sub-divided Bar

जिल्ला	धान	मकै	गहुँ	जम्मा
झापा	1,200	800	300	2,300
मोरङ	1,500	500	450	2,450
सुनसरी	900	700	400	2,000

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 500 मेट्रिक टन

चित्र (ङ): जिल्लागत खाद्यान्न बाली उत्पादन — खण्डे स्तम्भचित्र

(च) दिइएको तालिकालाई प्रतिशत स्तम्भचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :% Bar

खर्च शीर्षक	रकम (Rs.)	प्रतिशत (%)	सञ्चित (%)
शिक्षा	12,000	24%	24
स्वास्थ्य	5,000	10%	34
सञ्चार	3,000	6%	40
खाद्यान्न	17,000	34%	74
लत्ताकपडा	7,000	14%	88
अन्य	6,000	12%	100
जम्मा	50,000	100%

चित्र (च): पारिवारिक खर्च — प्रतिशत स्तम्भचित्र

(छ) तलको तालिकामा तीनओटा देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषि, उद्योग र सेवा क्षेत्रको योगदानलाई प्रतिशतमा दिइएको छ । यसका आधारमा प्रतिशत स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् :% Bar

देश	कृषि (%)	उद्योग (%)	सेवा (%)	जम्मा
A	25	30	45	100
B	20	35	45	100
C	35	25	40	100

सञ्चित % — A: 25, 55, 100 | B: 20, 55, 100 | C: 35, 60, 100

चित्र (छ): तीन देशको GDP मा क्षेत्रगत योगदान — प्रतिशत स्तम्भचित्र

(ज) तलको तालिकाका आधारमा बहुगुणी स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् :Multiple Bar

आर्थिक वर्ष	आयात (करोड रु.)	निर्यात (करोड रु.)
2077/78	1,500	400
2078/79	1,920	350
2079/80	1,612	375
2080/81	1,700	410

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 200 करोड

चित्र (ज): आयात-निर्यात — बहुगुणी स्तम्भचित्र

(झ) तलको तालिकाको आधारमा बहुगुणी स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् : Multiple Bar

आर्थिक वर्ष	कर आय (करोड रु.)	गैरकर आय (करोड रु.)
2077/78	800	200
2078/79	850	220
2079/80	900	250

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 100 करोड

चित्र (झ): कर र गैरकर आय — बहुगुणी स्तम्भचित्र

(ञ) तलको तालिकाको आधारमा बहुगुणी स्तम्भचित्र तयार गर्नुहोस् :Multiple Bar

आर्थिक वर्ष	शिक्षा (अर्ब)	स्वास्थ्य (अर्ब)	सडक (अर्ब)
2077/78	200	120	150
2078/79	220	130	170
2079/80	245	180	200

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 50 अर्ब

चित्र (ञ): सरकारी खर्च — बहुगुणी स्तम्भचित्र

(ट) तलको तालिकाको आधारमा वृत्तखण्ड चित्र रचना गर्नुहोस् :Pie Chart

लागत शीर्षक	लागत (Rs.)	कोण
ज्याला	1,200	90°
सिमेन्ट	1,600	120°
काठ	600	45°
फलाम	800	60°
बालुवा	400	30°
विविध	200	15°
जम्मा	4,800	360°

सूत्र: कोण = (लागत / 4,800) × 360°

चित्र (ट): निर्माण लागत — वृत्तखण्ड चित्र

(ठ) वस्तुको कुल निर्यातमा विभिन्न वस्तुको अंशलाई तलको तालिकामा प्रस्तुत गरिएको छ । यसका आधारमा वृत्तखण्ड चित्र रचना गर्नुहोस् :Pie Chart

वस्तु	प्रतिशत (%)	कोण
कृषि उत्पादन	35%	126°
हस्तकला	25%	90°
कपडा	22%	79.2°
अन्य	18%	64.8°
जम्मा	100%	360°

चित्र (ठ): कुल निर्यातमा वस्तुको अंश — वृत्तखण्ड चित्र

(ड) तलको तालिकामा प्रदेशगत रूपमा वाणिज्य बैङ्कको शाखालाई देखाइएको छ । यसलाई वृत्तखण्ड चित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :Pie Chart

प्रदेश	शाखा सङ्ख्या	कोण
कोसी	762	54.0°
मधेश	581	41.2°
बागमती	1,842	130.5°
गण्डकी	605	42.9°
लुम्बिनी	745	52.8°
कर्णाली	216	15.3°
सुदूरपश्चिम	330	23.4°
जम्मा	5,081	360°

सूत्र: कोण = (शाखा / 5,081) × 360° | स्रोत: आर्थिक सर्वेक्षण, 2081/82

चित्र (ड): प्रदेशगत वाणिज्य बैङ्क शाखा — वृत्तखण्ड चित्र

(ढ) तलको तालिकामा विभिन्न वर्षका कुल गार्हस्थ उत्पादनको वृद्धिदरलाई देखाइएको छ । यसका आधारमा कालिक श्रेणीको रेखाचित्र रचना गर्नुहोस् : Line Graph

वर्ष (A.D.)	2014	2015	2016	2017	2018	2019	2020	2021	2022
GDP वृद्धिदर (%)	4.2	3.8	5.0	5.5	6.1	-1.8	2.5	4.7	5.2

नोट: 2019 मा COVID-19 को कारण वृद्धिदर ऋणात्मक (-1.8%) भयो।

चित्र (ढ): GDP वृद्धिदर — कालिक श्रेणीको रेखाचित्र

(ण) दिइएको तथ्याङ्कलाई उपयुक्त रेखाचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् : Multiple Line

वर्ष (B.S.)	2075	2076	2077	2078	2079	2080
आम्दानी (रु.)	40,000	55,000	80,000	75,000	60,000	1,00,000
खर्च (रु.)	35,000	42,000	60,000	61,000	55,000	80,000

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 10,000 रु.

चित्र (ण): आम्दानी र खर्च — बहु-रेखाचित्र

(त) कक्षा 10 का विद्यार्थीको अर्थशास्त्र विषयको प्राप्ताङ्कलाई तलको बारम्बारता तालिकामा देखाइएको छ । यसलाई बारम्बारता आयातचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :Histogram

प्राप्ताङ्क (वर्गान्तर)	विद्यार्थी सङ्ख्या
10–20	6
20–30	13
30–40	10
40–50	20
50–60	25
60–70	18

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 5 विद्यार्थी | आयातहरू एकआपसमा जोडिएका

चित्र (त): विद्यार्थीको प्राप्ताङ्क — बारम्बारता आयातचित्र

(थ) तलको तथ्याङ्कका आधारमा बारम्बारता आयातचित्र रचना गर्नुहोस् : Histogram

ज्याला (रु. सयमा)	मजदुर सङ्ख्या
5–15	5
15–25	3
25–35	8
35–45	9
45–55	12

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 2 मजदुर

चित्र (थ): ज्याला र मजदुर सङ्ख्या — बारम्बारता आयातचित्र

४. अभ्यास ३ — तलका प्रश्न समाधान गर्नुहोस् :

(क) तलको तालिकालाई प्रतिशत स्तम्भचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :% Bar

आय शीर्षक	परिवार ‘क’ (Rs.)	‘क’ %	सञ्चित ‘क’	परिवार ‘ख’ (Rs.)	‘ख’ %	सञ्चित ‘ख’
ज्याला	32,000	50.00%	50.00	22,000	41.51%	41.51
ब्याज	2,000	3.13%	53.13	4,000	7.55%	49.06
नाफा	15,000	23.44%	76.57	7,000	13.21%	62.27
घरभाडा	12,000	18.75%	95.32	15,000	28.30%	90.57
अन्य विविध	3,000	4.69%	100.00	5,000	9.43%	100.00
जम्मा	64,000	100%		53,000	100%

चित्र (क): दुई परिवारको आय स्रोत — प्रतिशत स्तम्भचित्र

(ख) तलको तालिकामा विभिन्न वर्षहरूमा फलफूल बिक्रीको तथ्याङ्कलाई देखाइएको छ । यस तथ्याङ्कलाई बहुगुणी स्तम्भचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् : Multiple Bar

वर्ष	स्याउ	सुन्तला	आँप	केरा
2077	220	500	125	700
2078	230	410	180	550
2079	190	450	220	600
2080	250	400	200	640

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 100 केजी

चित्र (ख): फलफूल बिक्री — बहुगुणी स्तम्भचित्र

(ग) तलको तालिकामा दुई फरक वर्षहरूमा ऊर्जा खपतको तथ्याङ्कलाई देखाइएको छ । यस तथ्याङ्कलाई वृत्तखण्डचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस् :Pie Chart

ऊर्जा स्रोत	2081 (W)	कोण 2081	2082 (W)	कोण 2082
जलविद्युत्	900	215.0°	945	281.9°
थर्मल	250	59.7°	190	56.7°
सौर्य	250	59.7°	50	14.9°
कोइला	100	23.9°	12	3.6°
अन्य	7	1.7°	10	3.0°
जम्मा	1,507	360°	1,207	360°

चित्र (ग): ऊर्जा खपत वर्ष 2081 र 2082 — दुई वृत्तखण्ड चित्र

(घ) कुनै दुई परिवारको मासिक खर्चलाई विभिन्न शीर्षकअन्तर्गत तलको तालिकामा देखाइएको छ । यस तालिकाका आधारमा वृत्तखण्डचित्रको रचना गर्नुहोस् : Pie Chart

खर्च शीर्षक	‘क’ (Rs.)	कोण ‘क’	‘ख’ (Rs.)	कोण ‘ख’
खाद्यान्न	16,000	123.9°	12,000	99.3°
कपडा	2,500	19.4°	3,000	24.8°
शिक्षा	8,000	61.9°	7,000	57.9°
स्वास्थ्य	3,000	23.2°	2,500	20.7°
भाडा	12,000	92.9°	13,000	107.6°
विविध	5,000	38.7°	6,000	49.7°
जम्मा	46,500	360°	43,500	360°

चित्र (घ): परिवार ‘क’ र ‘ख’ को मासिक खर्च — दुई वृत्तखण्ड चित्र

(ङ) दिइएको तालिकाका आधारमा कालिक श्रेणीको रेखाचित्र रचना गर्नुहोस् :Line Graph

वर्ष (B.S.)	2077	2078	2079	2080	2081	2082
प्रतिव्यक्ति आय (लाख रु.)	2.1	2.3	2.5	3.0	2.8	3.3

स्केल: Y-अक्ष → 1 unit = 0.5 लाख

चित्र (ङ): प्रतिव्यक्ति आय — कालिक रेखाचित्र

(च) तलको तालिकामा विभिन्न वर्षहरूमा नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदानलाई देखाइएको छ । यस तालिकालाई कालिक श्रेणीको रेखाचित्रमा देखाउनुहोस् : Line Graph

आर्थिक वर्ष	2076/77	2077/78	2078/79	2079/80	2080/81	2081/82
GDP (अर्ब रु.)	629	647	662	682	705	728

स्केल: Y-अक्ष → 600 देखि 750 सम्म (False line प्रयोग) | स्रोत: आर्थिक सर्वेक्षण, 2081/82

चित्र (च): कृषि क्षेत्रको GDP — कालिक रेखाचित्र

(छ) तलको तालिकामा कुनै एक परिवारको विभिन्न वर्षको खर्च र बचतको स्थितिलाई देखाइएको छ । यसका आधारमा कालिक श्रेणीको रेखाचित्र रचना गर्नुहोस् : Multiple Line

वर्ष (B.S.)	2076/77	2077/78	2078/79	2079/80	2080/81	2081/82
खर्च (हजार रु.)	250	270	240	300	315	290
बचत (हजार रु.)	20	25	-10	50	55	40

नोट: 2078/79 मा बचत ऋणात्मक (-10 हजार) भएको छ → X-अक्षको तल रेखा झर्छ।

चित्र (छ): वार्षिक खर्च र बचत — बहु-रेखाचित्र

तलको तालिकामा कुल व्यापारमा निकासी (निर्यात) र पैठारी (आयात) को अनुपातलाई देखाइएको छ । यसका आधारमा कालिक श्रेणीको रेखाचित्र रचना गर्नुहोस् :Multiple Line

आर्थिक वर्ष	2075/76	2076/77	2077/78	2078/79	2079/80	2080/81
निकासी (%)	6.4	7.5	8.4	9.4	8.9	8.7
पैठारी (%)	93.6	92.5	91.6	90.6	91.1	91.3

चित्र (ज): निकासी र पैठारीको अंश — बहु-रेखाचित्र

(झ) तलको तथ्याङ्कका आधारमा बारम्बारता आयातचित्र रचना गर्नुहोस् : Histogram

ज्याला (हजार रु.) — मूल डेटा	0–50	0–100	0–150	0–200	0–250
सञ्चित मजदुर सङ्ख्या	10	15	25	33	40

सञ्चित बारम्बारतालाई साधारण बारम्बारतामा रूपान्तरण:

वर्गान्तर	वास्तविक बारम्बारता
0–50	10
50–100	5 (15−10)
100–150	10 (25−15)
150–200	8 (33−25)
200–250	7 (40−33)

चित्र (झ): ज्याला र मजदुर सङ्ख्या — बारम्बारता आयातचित्र

(ञ) कक्षा 10 मा अध्ययनरत 42 विद्यार्थीले अर्थशास्त्र विषयको 75 पूर्णाङ्कको दोस्रो त्रैमासिक परीक्षामा प्राप्त गरेको प्राप्ताङ्क निम्नानुसार छ । यसका आधारमा 10 को वर्गान्तर कायम गरी बारम्बारता तालिका तयार गर्नुहोस् र उक्त तालिकाका आधारमा बारम्बारता आयातचित्रको रचना गर्नुहोस् :Histogram

तथ्याङ्क: 18, 24, 35, 42, 55, 60, 67, 21, 33, 48, 52, 69, 15, 28, 37, 44, 58, 62, 70, 19, 24, 35, 42, 55, 63, 18, 29, 41, 47, 52, 66, 20, 34, 45, 59, 61, 68, 24, 35, 42, 55, 18

प्राप्ताङ्क (वर्गान्तर)	मिलान चिन्ह	विद्यार्थी सङ्ख्या (f)
10–20	/// // (5)	5
20–30	/// //// (7)	7
30–40	/// /// (6)	6
40–50	/// ///// (8)	8
50–60	/// //// (7)	7
60–70	/// ///// (8)	8
70–80	/ (1)	1
जम्मा		42