पाठ ४: अपाङ्गता र समावेशीकरण (Apangata ra Samabesikaran)

(क) अपाङ्गता भएका व्यक्ति र उनीहरूको सुविधाका लागि आफूले गर्नुपर्ने कर्तव्यका बारेमा आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूको जीवन सहज बनाउन र उनीहरूलाई समाजमा सम्मानजनक स्थान दिलाउन मैले निम्न कर्तव्यहरू पूरा गर्नुपर्छ भन्ने ठानेको छु:

• शारीरिक रूपमा अशक्त (जस्तै: हात नभएका) व्यक्तिहरूले गर्न सक्ने कामहरू पहिचान गरी उनीहरूलाई सो काममा संलग्न हुन सहयोग गर्ने।
• हिँडडुल गर्न समस्या भएका (जस्तै: खुट्टा गुमाएका) व्यक्तिहरूलाई उनीहरूको गन्तव्यमा पुग्न भौतिक रूपमा सहयोग गर्ने।
• अपाङ्गता भएका विद्यार्थीहरूलाई विद्यालय जान-आउन सहज बनाउन यातायातको व्यवस्था मिलाउन पहल गर्ने।
• राज्यले अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारका लागि बनाएका कानुनहरूको पालना गर्ने र गराउन सहयोग पुऱ्याउने।
• उनीहरूप्रति दया वा हेलाको भाव नराखी सम्मानजनक व्यवहार गर्ने र अरूलाई पनि त्यसै गर्न प्रेरित गर्ने।

(ख) नेपालमा अपाङ्गतालाई कसरी वर्गीकरण गरिएको छ?

उत्तर: नेपालमा अपाङ्गता संरक्षण ऐनअनुसार अपाङ्गतालाई निम्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिएको छ:

• शारीरिक अपाङ्गता (Physical Disability): स्नायु, मांसपेशी, हड्डी वा जोर्नीको समस्याका कारण हिँडडुल गर्न, शरीर चलाउन वा कुनै अङ्गको प्रयोग गर्न कठिनाइ हुनु।
• दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता (Visual Impairment): पूर्ण रूपमा देख्न नसक्ने (दृष्टिविहीन), अत्यन्त कम देख्ने (न्यून दृष्टि) वा रङ छुट्याउन नसक्ने अवस्था।
• सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता (Hearing Impairment): सुन्ने शक्ति पूर्ण वा आंशिक रूपमा गुमेको अवस्था, जसले गर्दा आवाज पहिचान गर्न र सञ्चार गर्न कठिन हुन्छ।
• श्रवण-दृष्टिविहीन अपाङ्गता (Deaf-Blindness): सुनाइ र दृष्टि दुवैसम्बन्धी अपाङ्गता एकै व्यक्तिमा हुनु।
• स्वर र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता (Voice and Speech Disability): मस्तिष्क वा वाक्-अङ्गमा भएको समस्याले गर्दा स्पष्टसँग बोल्न, शब्द उच्चारण गर्न वा बोली दोहोऱ्याउने समस्या हुनु।
• मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता (Mental or Psychosocial Disability): मस्तिष्कमा आएको समस्याका कारण सोच्ने, महसुस गर्ने र व्यवहार गर्ने तरिकामा विचलन आउनु, जसले दैनिक जीवनयापनमा असर पार्छ।
• बौद्धिक अपाङ्गता (Intellectual Disability): उमेरअनुसार बौद्धिक विकास नहुँदा सिक्न, बुझ्न र सामाजिक क्रियाकलाप गर्न कठिनाइ हुने अवस्था।
• अनुवंशीय रक्तस्राव (Hemophilia): अनुवंशीय कारणले रगत जम्ने प्रक्रियामा समस्या भई सामान्य चोटपटकमा पनि धेरै रक्तस्राव हुने अवस्था।
• अटिज्म (Autism Spectrum Disorder): मस्तिष्कको विकासमा देखिने एक प्रकारको भिन्नता, जसले गर्दा सामाजिक सञ्चार, व्यवहार र अन्तरक्रियामा कठिनाइ हुन्छ।
• बहु-अपाङ्गता (Multiple Disabilities): एउटै व्यक्तिमा माथि उल्लिखित दुई वा सोभन्दा बढी प्रकारका अपाङ्गताहरू हुनु।

(ग) “अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई दया होइन, सहयोग र सम्मानको खाँचो छ।” यस भनाइमा आफ्ना विचारहरू समेटेर एक सम्पादकीय तयार पार्नुहोस्।

सम्पादकीय

हाम्रो समाजमा अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई अक्सर ‘बेचारा’ वा ‘असहाय’ को दृष्टिकोणले हेरिन्छ, तर यो दृष्टिकोण अत्यन्तै सङ्कुचित र गलत छ। इतिहास साक्षी छ, अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले साहित्य, कला, खेलकुददेखि सगरमाथा आरोहण जस्ता साहसिक कार्यमा समेत कीर्तिमान कायम गरेका छन्। उनीहरूमा अवसर पाएमा सामान्य व्यक्तिसरह वा त्योभन्दा पनि उत्कृष्ट काम गर्न सक्ने क्षमता र दृढ इच्छाशक्ति हुन्छ। त्यसैले, उनीहरूलाई दया र सहानुभूतिको पात्र बनाउनुको सट्टा सहयोग, सम्मान र समान अवसरको खाँचो छ।

वास्तविक सहयोग भनेको उनीहरूको जीवनयापन सहज बनाउनु हो। यसका लागि अपाङ्गमैत्री भौतिक संरचना (ramps, accessible toilets), शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा समान पहुँच, सामाजिक सुरक्षा र भेदभावमुक्त वातावरण सुनिश्चित गर्नु राज्य र समाजको दायित्व हो। उनीहरूलाई निर्णय प्रक्रियामा सामेल गराउनु र उनीहरूको आवाज सुन्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। जब हामी उनीहरूलाई दयाको नजरले होइन, सम्मान र समानताको दृष्टिले हेर्छौँ, तब मात्र एक समावेशी र सभ्य समाजको निर्माण सम्भव छ।

(घ) अपाङ्गता भएका व्यक्तिले प्रयोग गर्ने विभिन्न प्रकारका उपकरणहरूको छोटो परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूले आफ्नो दैनिक जीवन सहज बनाउन प्रयोग गर्ने केही प्रमुख उपकरणहरू निम्न छन्:

• वैशाखी (Crutches): खुट्टामा समस्या भएका वा हिँड्न कठिनाइ हुने व्यक्तिहरूले शरीरको सन्तुलन मिलाउन र हिँडडुल गर्न प्रयोग गर्ने उपकरण हो।
• ह्वीलचेयर/ट्राइसाइकल (Wheelchair/Tricycle): हिँड्न नसक्ने व्यक्तिहरूका लागि एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान प्रयोग गरिने पाङ्ग्रा भएको कुर्सी वा तीन पाङ्ग्रे साइकल हो।
• कृत्रिम हात/खुट्टा (Prosthetic Limbs): जन्मजात वा दुर्घटनाका कारण हात वा खुट्टा गुमाएका व्यक्तिहरूले दैनिक कार्य गर्न र हिँडडुल गर्न प्रयोग गर्ने कृत्रिम अङ्ग हो।
• सेतो छडी (White Cane): दृष्टिविहीन व्यक्तिहरूले बाटोमा हिँड्दा अवरोधहरू पत्ता लगाउन र सुरक्षित रूपमा हिँड्न प्रयोग गर्ने उपकरण हो।
• श्रवण यन्त्र (Hearing Aid): कम सुन्ने व्यक्तिहरूले आवाजलाई ठूलो बनाएर स्पष्ट सुन्नका लागि कानमा लगाउने विद्युतीय उपकरण हो।