पाठ १: वर्तमान विश्वका सामाजिक विविधता र विशेषताहरू (Bartaman Bishwaka Samajik Bibidhata ra Visheshtaharu)

(क) सामाजिक विविधता भन्नाले के बुझिन्छ? उदाहरणसहित चर्चा गर्नुहोस्।

उत्तर: एउटै समाजभित्र विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म, संस्कृति र जीवनशैली भएका मानिसहरूको सह-अस्तित्व रहेको अवस्थालाई सामाजिक विविधता (Social Diversity) भनिन्छ। यो अवधारणाले समाजमा रहेका फरक-फरक समूहहरूलाई एउटै संरचनाको विशेष अङ्गको रूपमा चिनाउँछ, जसले समाजको विविधतापूर्ण स्वरूपलाई उजागर गरी सबै पक्षको समावेशीकरणमा मद्दत गर्छ।

सामाजिक विविधता विश्वको एक स्वाभाविक विशेषता हो। उदाहरणका लागि, नेपाली समाज आफैमा एक विविधतापूर्ण समाज हो, जहाँ १२५ भन्दा बढी जातजाति र १२३ भन्दा बढी भाषाहरू बोलिन्छन्। यसले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक एवम् बहुधार्मिक देशको पहिचान दिएको छ। अतः समाजमा फरक-फरक पहिचान भएका मानिसहरूको सामूहिक बसोबास नै सामाजिक विविधता हो।

(ख) वर्तमान विश्व विविधतापूर्ण छ भन्ने तथ्य उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।

उत्तर: वर्तमान विश्व विभिन्न आयाममा विविधतापूर्ण छ भन्ने कुरालाई निम्न तथ्यहरूले स्पष्ट पार्छन्:

• भाषिक र जातीय विविधता: विश्वमा करिब ७,१०० भाषाहरू र ६५० भन्दा बढी जातीय समुदायहरू छन्।
• धार्मिक विविधता: संसारभरि लगभग ४,३०० धार्मिक आस्थाजन्य सम्प्रदायहरू रहेका छन्।
• बसाईंसराईको प्रभाव: रोजगारी, व्यापार, शिक्षा र पर्यटनका लागि हुने आन्तरिक तथा अन्तर्राष्ट्रिय बसाईंसराईले विविधतालाई अझ बढाएको छ। मानिसहरूले आफ्नो भाषा, संस्कृति, धर्म र पहिचान आफूसँगै नयाँ ठाउँमा लैजान्छन्।
• उदाहरण: सन् २०२१ को एक अध्ययनअनुसार, बेलायतको लन्डन शहरमा मात्रै करिब २७० जातिका मानिसहरू बस्छन् र उनीहरूले ३०० भन्दा बढी भाषाहरू बोल्छन्। यो उदाहरणले आधुनिक शहरहरू कसरी विश्वव्यापी विविधताको केन्द्र बनेका छन् भन्ने देखाउँछ।

जब मानिसहरू एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा जान्छन्, उनीहरूले आफ्नो पहिचान पनि सँगै लैजान्छन्, जसले गर्दा विश्वका विभिन्न भूभागका मानिसहरू धार्मिक आस्था, अर्थतन्त्र, र राजनीति जस्ता कारणले एकआपसमा अन्तरसम्बन्धित हुन्छन्।

(ग) सामाजिक विविधतालाई समन्वय गर्नु किन आवश्यक छ?

उत्तर: समाजमा विविधता बढ्दै जाँदा त्यसको उचित समन्वय र व्यवस्थापन गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। सामाजिक विविधतालाई समन्वय गर्न नसकेमा समाजमा द्वन्द्व, असमझदारी र विभाजन बढ्न सक्छ। यसको आवश्यकतालाई निम्न बुँदामा प्रस्ट पार्न सकिन्छ:

• द्वन्द्व व्यवस्थापन: यदि धर्म, संस्कृति, जाति, भाषा वा राष्ट्रियता जस्ता विषयहरू द्वन्द्वको बहाना बने भने समाजमा जटिल समस्याहरू उत्पन्न हुन्छन्। विविधताको समन्वयले यस्ता द्वन्द्वहरूलाई रोक्न मद्दत गर्छ।
• सामाजिक सद्भाव: विभिन्न समूहहरूबीच आपसी सम्मान र समझदारी कायम गर्न समन्वय आवश्यक छ। यसले सामाजिक एकता र शान्तिलाई प्रवर्धन गर्छ।
• राष्ट्रिय एकता: विविधतापूर्ण समाजमा सबैको पहिचानलाई सम्मान गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम राख्न समन्वयकारी नीतिहरू आवश्यक पर्छन्।
• शान्ति र विकास: द्वन्द्व व्यवस्थापन र शान्तिको प्रवर्धनका लागि विविधतालाई कसरी सम्बोधन गर्ने भन्नेबारे स्पष्ट नीति हुनुपर्छ। त्यसैले, विविधताको समन्वय वर्तमान विश्वको शान्ति, स्थिरता र विकासका लागि अपरिहार्य छ।