एकाइ ३: जीवनोपयोगी सिप (Jivanopayogi Sip)
पाठ ६: संवेग व्यवस्थापन (Samvega Vyavasthapan)
यस पाठमा हामी संवेग व्यवस्थापन (Samvega Vyavasthapan) को अवधारणा, यसको महत्त्व, र किशोरावस्थामा संवेगलाई नियन्त्रण गर्ने उपायहरूबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। संवेगहरूलाई सही तरिकाले बुझ्न र व्यवस्थापन गर्न सक्नु एक महत्त्वपूर्ण जीवनोपयोगी सिप हो, जसले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनलाई सन्तुलित बनाउन मद्दत गर्छ।
अभ्यासका विषयहरू
Samvega Vyavasthapan (Emotion Management) को अभ्यास
(क) संवेग भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर: कुनै विशेष वस्तु, व्यक्ति वा परिस्थितिप्रतिको चेतनायुक्त मानसिक प्रतिक्रियालाई संवेग (Emotion) भनिन्छ। यस्तो मानसिक प्रतिक्रियासँगै शरीरका अङ्गहरू र व्यक्तिको व्यवहारमा पनि परिवर्तन आउँछ। सुख, खुसी, उत्साह जस्ता संवेगहरू सकारात्मक हुन् भने दुःख, पीडा, रिस जस्ता संवेगहरू चुनौतीपूर्ण वा नकारात्मक मानिन्छन्।
(ख) संवेग व्यवस्थापन भनेको के हो?
उत्तर: सकारात्मक तथा नकारात्मक दुवै प्रकारका संवेगप्रति सचेत रही तिनलाई रचनात्मक तरिकाले परिचालन गर्ने क्षमतालाई संवेग व्यवस्थापन (Emotion Management) भनिन्छ। यसले नकारात्मक संवेग ल्याउने परिस्थितिमा आफूलाई नियन्त्रण गर्ने र त्यसलाई सकारात्मक तरिकाले समाधान गर्ने सिप सिकाउँछ। उदाहरणका लागि, झगडा हुने स्थिति नियन्त्रण गर्ने वा भैहालेमा छिटो अन्त्य गर्ने। त्यसैगरी, अति खुसी वा उत्साहित हुनबाट बच्नु पनि संवेग व्यवस्थापन हो, किनकि अत्यधिक उत्साहले भविष्यमा लापरबाही बढाउन सक्छ। यो एक महत्त्वपूर्ण जीवनोपयोगी सिप हो।
(ग) किशोरावस्थामा किन सहपाठी समूह महत्त्वपूर्ण हुन्छ?
उत्तर: किशोरावस्थामा शारीरिक, मानसिक र सामाजिक परिवर्तनहरू तीव्र गतिमा हुने भएकाले सहपाठी समूह (Peer Group) निकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यसका मुख्य कारणहरू निम्न छन्:
- पहिचान निर्माण: किशोरकिशोरीहरूले आफ्नो पहिचान खोज्ने क्रममा साथीहरूको समूहबाट मान्यता र समर्थन खोज्छन्।
- सामाजिक सिप विकास: समूहमा बसेर सहयोग, सञ्चार, र द्वन्द्व समाधान जस्ता सामाजिक सिपहरू सिक्ने अवसर मिल्छ।
- भावनात्मक सहयोग: उस्तै उमेर समूहका साथीहरूले एकअर्काका भावना र समस्याहरू सजिलै बुझ्न सक्छन्, जसले गर्दा भावनात्मक सहयोग प्राप्त हुन्छ।
- स्वतन्त्रताको भावना: परिवारबाट बिस्तारै स्वतन्त्र हुने क्रममा सहपाठी समूहले उनीहरूलाई नयाँ सामाजिक परिवेशमा घुलमिल हुन मद्दत गर्छ।
(घ) योगाभ्यासमा के के पर्छन्?
उत्तर: योगाभ्यास (Yoga Practice) ले मन र शरीरलाई सन्तुलित राख्न मद्दत गर्छ। योगाभ्यासभित्र मुख्यतया प्राणायाम, आसन र आराम गर्ने तरिकाहरू पर्छन्। ध्यानमा कुनै एक विषयमा मनलाई केन्द्रित गरिन्छ।
- प्राणायाम: अनुलोम-विलोम, भस्त्रिका, कपालभाति जस्ता श्वासप्रश्वासका अभ्यासहरू।
- आसन: भुजङ्गासन, मर्कटासन, धनुरासन, वज्रासन जस्ता शारीरिक मुद्राहरू।
(ङ) संवेग व्यवस्थापन गर्ने कुनै पाँचओटा उपाय लेख्नुहोस्।
उत्तर: संवेग व्यवस्थापन गर्ने पाँच प्रमुख उपायहरू निम्नानुसार छन्:
- आत्म-सचेतना: आफ्ना भावनाहरू (रिस, खुसी, डर) लाई पहिचान गर्ने र त्यसको कारण बुझ्ने प्रयास गर्ने।
- सकारात्मक सोच: नकारात्मक सोचाइ आएमा त्यसलाई चुनौती दिने र जीवनका सकारात्मक पक्षहरूमा ध्यान केन्द्रित गर्ने।
- रचनात्मक कार्यमा संलग्नता: आफूलाई मन पर्ने काम, जस्तै: खेलकुद, संगीत, चित्रकला आदिमा व्यस्त रहने।
- शारीरिक व्यायाम र योग: नियमित व्यायाम, ध्यान र योगले तनाव कम गरी मानसिक शान्ति प्रदान गर्छ।
- सञ्चार र सामाजिकीकरण: मन मिल्ने साथी वा परिवारसँग आफ्ना भावनाहरू साटासाट गर्ने र एक्लै बस्नुको सट्टा समूहमा रमाउन सिक्ने।
(च) ‘किशोरावस्थामा संवेग नियन्त्रणका लागि योगाभ्यास’ शीर्षकमा एक सम्पादकीय लेख्नुहोस्।
उत्तर:
सम्पादकीय
~ जेनिसा भट्टराई
किशोरावस्था जीवनको एक संवेदनशील चरण हो, जहाँ शारीरिक र मानसिक परिवर्तनका कारण संवेगहरूमा उतारचढाव आउनु स्वाभाविक हो। यही संवेगलाई सही तरिकाले व्यवस्थापन गर्न नसक्दा किशोरकिशोरीहरूमा तनाव, चिन्ता र रिस जस्ता समस्याहरू देखिन्छन्। यस्तो अवस्थामा योग तथा ध्यानले संवेग नियन्त्रणमा महत्त्वपूर्ण सहयोग पुऱ्याउँछन्।
योगाभ्यासमा सिकाइने प्राणायाम (अनुलोम-विलोम, भस्त्रिका) र विभिन्न आसनहरू (भुजङ्गासन, धनुरासन) ले शारीरिक र मानसिक सचेतना बढाउँछन्। नियमित ध्यानले कुनै वस्तु वा विचारमा ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता विकास गर्छ, जसले दिमागलाई शान्त बनाई स्मरणशक्ति बढाउँछ। योगले श्वासप्रश्वासलाई सामान्यीकरण गरी शरीरलाई लचकदार बनाउँछ र अनुशासित जीवनशैली अपनाउन प्रेरित गर्छ।
तसर्थ, किशोरावस्थाको चुनौतीपूर्ण समयमा संवेगहरूलाई सन्तुलित राख्न र सकारात्मक बाटोमा डोऱ्याउनका लागि योगाभ्यास एक अचुक औषधि हो।
Next Unit:
यो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Usथप जानकारीका लागि:
WHO on Adolescent Mental Health