एकाइ ३: जीवनोपयोगी सिप (Jivanopayogi Sip)
पाठ ५: आत्मबोध (Aatmabodh)
यस पाठमा हामी आत्मबोध (Aatmabodh), अर्थात् आफूलाई चिन्नुको महत्त्व, यसका तरिकाहरू, र आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तित्व विकासमा पार्ने सकारात्मक प्रभावबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। आफ्नो क्षमता, कमजोरी, विचार र भावनालाई बुझ्नु नै सफल र सन्तुलित जीवनको आधार हो।
अभ्यासका विषयहरू
१. तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्:
(क) आत्मबोध (Aatmabodh) भनेको के हो?
उत्तर: आत्मबोध (Self-realization) भन्नाले आफूमा ध्यान केन्द्रित गरी आफ्ना विचार, भावना तथा कार्यहरू आफ्नो आन्तरिक मूल्य-मान्यतासँग मिल्दाजुल्दा छन् कि छैनन् भनी मूल्याङ्कन गर्नु हो। आत्मबोध गर्न सक्ने व्यक्तिले अरूले हेर्ने दृष्टिकोणबाट आफूलाई हेरेर आफ्ना विचार, भावना र कार्यहरूको उचित मूल्याङ्कन गर्छ। यसैको आधारमा उसले आफ्ना संवेगहरूलाई नियन्त्रण गर्न र तिनीहरूलाई आफ्नो मूल्य-मान्यतासँग मिल्ने गरी समायोजन गर्न सक्छ।
(ख) आत्मबोधको महत्त्व दुई बुँदामा लेख्नुहोस्।
उत्तर: आत्मबोध नभएको व्यक्ति कुनै पनि समूह, संस्था वा सङ्गठनको असल नेतृत्वकर्ता बन्न सक्दैन। त्यसैले असल नेतृत्व विकासका लागि आत्मबोध आवश्यक छ। यसका मुख्य महत्त्वहरू निम्नअनुसार छन्:
- आफूले के-के राम्ररी गर्न सकिन्छ (सबल पक्ष) र के-के सुधार गर्न आवश्यक छ (कमजोरी) भन्ने कुरा थाहा पाउन मद्दत गर्छ।
- आफ्ना विचार र कार्यलाई आफ्नो आदर्शसँग मिलाएर खुसी र सन्तुलित जीवन जिउन सहयोग गर्छ।
(ग) आत्ममूल्याङ्कन भन्नाले के बुझिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर: आफ्ना व्यक्तिगत कार्य र तिनको परिणामलाई व्यवस्थित रूपले अवलोकन र विश्लेषण गरेर त्यसलाई मूल्य दिने प्रक्रिया नै आत्ममूल्याङ्कन (Self-evaluation) हो। यो प्रायः औपचारिक र लिखित रूपमा गरिन्छ। यसमा व्यक्तिले संस्थाको स्थापित लक्ष्य प्राप्तिमा आफ्नो सफलता, कार्यदक्षता र कार्यसम्पादनको स्तर आफैँ निर्धारण गर्छ। आत्ममूल्याङ्कन व्यक्तिलाई आफ्ना कमीकमजोरी थाहा पाउने तथा तिनलाई सुधार गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो।
(घ) आत्मबोधका तरिकाहरूबारे छोटकरीमा लेख्नुहोस्।
उत्तर: व्यक्तिले आफूमा आत्मबोध सिप विकास तथा अभ्यास गर्नका लागि मुख्य रूपमा निम्न उपायहरू अपनाउन सक्छ:
- ध्यान गर्ने: योगाभ्यास तथा ध्यान गर्दा मानिसले आफैँलाई मूल्याङ्कन गर्ने मौका पाउँछ। ध्यानको समयमा ‘मेरो लक्ष्य के हो?’, ‘के मेरा क्रियाकलाप लक्ष्य प्राप्तिमा सहयोगी छन्?’ जस्ता प्रश्नहरूमा मस्तिष्कलाई केन्द्रित गर्दा आत्मबोध गर्न सजिलो हुन्छ।
- लेख्ने: आफ्ना मुख्य योजनाहरू र प्राथमिकताहरू डायरीमा लेख्ने तथा समय-समयमा त्यसलाई समीक्षा गर्नाले आफ्ना सबल पक्ष र कमजोरीहरू पत्ता लगाउन सकिन्छ।
- मनोमापन परीक्षण गर्ने: आफ्नो आत्मबोधको स्तर नाप्नका लागि सङ्ख्यात्मक तर्क र शाब्दिक तर्क जस्ता मनोमापन परीक्षण (Psychometric Tests) गराउँदा आफ्नो स्तर पत्ता लगाई सुधार गर्ने मौका पाइन्छ।
- पृष्ठपोषण लिने: आफ्ना सबै कमीकमजोरीहरू आफैँले पत्ता लगाउन गाह्रो हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा विश्वासिला साथीहरू तथा आफूभन्दा वरिष्ठ व्यक्तिबाट पृष्ठपोषण (Feedback) लिनुपर्छ।
(ङ) आत्ममूल्याङ्कनको महत्त्व कुनै पाँच बुँदामा लेख्नुहोस्।
उत्तर: आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्ति तथा संस्था दुवैलाई फाइदा पुऱ्याउँछ। यसका महत्त्वहरू निम्नअनुसार छन्:
- आफ्नो मूल्याङ्कन आफैँ गर्ने भएकाले व्यक्तिमा उच्च मनोबलका साथ कार्य गर्ने भावना जगाउँछ।
- व्यक्तिलाई आफ्नो अनुगमन आफैँ गर्न जिम्मेवार बनाउँछ।
- व्यक्तिको कार्यदक्षतामा सुधार ल्याउन मद्दत गर्छ।
- संस्थाका कर्मचारीहरूबीच एकआपसबाट सिक्ने बानीको विकास गराउँछ।
- सामूहिक कार्यप्रति उत्प्रेरणा जगाउँछ र नयाँ विधि तथा प्रविधिको खोजी गर्न प्रोत्साहित गर्छ।
(च) आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तित्व विकासमा कसरी सहयोग पुऱ्याउँछ?
उत्तर: आत्ममूल्याङ्कनले व्यक्तित्व विकासमा निम्न तरिकाबाट सहयोग पुऱ्याउँछ:
- आफ्नो अनुगमन आफैँ गर्ने बानीले उच्च मनोबलका साथ काम गर्न सिकाउँछ, जसले व्यक्तित्वमा निखार ल्याउँछ।
- एकआपसबाट सिक्ने बानीको विकास गराउँछ, जसले गर्दा ज्ञान र सिपको दायरा फराकिलो हुन्छ।
- नयाँ विधि तथा प्रविधिको खोजी गर्न उत्प्रेरित गर्छ, जसले व्यक्तिलाई सिर्जनशील र समयसापेक्ष बनाउँछ।
- आफ्ना कमीकमजोरीहरूप्रति कठोर भएर सत्य पत्ता लगाउन र सुधार गर्न मद्दत गर्छ, जुन व्यक्तित्व विकासको महत्त्वपूर्ण पाटो हो।
यो पनि पढ्नुहोस्
थप जानकारीका लागि
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us