पाठ ३: लैङ्गिक समावेशिता (Laingik Samabesita)

(क) लैङ्गिक समावेशीकरणका लागि भएका थप प्रयासहरू खोजी गरी उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा लैङ्गिक समावेशीकरणका लागि भएका प्रमुख प्रयासहरू निम्नानुसार छन्:

• वि.सं. २०३८ मा महिला विकास शाखा स्थापना भयो।
• वि.सं. २०५२ मा महिला तथा समाज कल्याण मन्त्रालयको स्थापना भयो, जसको हालको नाम ‘महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय’ रहेको छ।
• वि.सं. २०५७ मा महिला विकास विभाग स्थापना गरियो र आ.व. २०५७/५८ मा ७५ वटै जिल्लामा महिला विकास कार्यालयहरू खोलियो।
• निजामती सेवा, शिक्षक सेवा, सुरक्षा निकाय लगायतका सेवामा समावेशी प्रतिस्पर्धाका लागि छुट्याइएका कोटामध्ये ३३ प्रतिशत कोटा महिलाका लागि आरक्षण गरिएको छ।
• महिलालाई निजामती सेवा जस्ता क्षेत्रमा प्रवेश गर्न पुरुषको उमेर हद ३५ वर्ष हुँदा महिलाका लागि ४० वर्षको उमेरसम्म प्रतिस्पर्धा गर्न पाउने नीतिगत प्रावधान लागू भएको छ।
• विद्यालयमा छात्रा छात्रवृत्तिको व्यवस्था गरिएको छ।
• प्रहरी कार्यालयहरूमा महिलाको उजुरी सहजीकरण गर्नका लागि महिला सेलको व्यवस्था गरिएको छ।
• पैतृक सम्पत्तिमा छोरा र छोरीको समान हक सुनिश्चित भएको छ।
• सभामुख र उपसभामुखमध्ये एकजना महिला हुनुपर्ने संवैधानिक व्यवस्था रहेको छ।

(ख) नेपालमा लैङ्गिक समावेशीकरणका प्रयासहरूका कारण आएका परिवर्तनहरूको चर्चा गर्दै अबका दिनमा के के गर्नुपर्ला, सुझाव दिनुहोस्।

उत्तर: नेपालमा लैङ्गिक समावेशीकरणका प्रयासहरूका कारण आएका मुख्य परिवर्तनहरू यसप्रकार छन्:

• राज्यका विभिन्न निकायमा महिलाको प्रतिनिधित्व र सहभागिता बढेको छ।
• राष्ट्रपति र उपराष्ट्रपति फरक लिङ्ग वा समुदायको हुनुपर्ने व्यवस्थाले उच्च तहमा महिलाको पहुँच स्थापित भएको छ।
• पैतृक सम्पत्तिमा समान हकले महिलालाई आर्थिक रूपमा बलियो बनाएको छ।
• महिला विकासका लागि सरकारी निकायहरू (शाखा, विभाग, मन्त्रालय) स्थापना भएका छन्।
• शिक्षा र रोजगारीमा आरक्षणले महिलाको सशक्तीकरणमा टेवा पुगेको छ।
• लैङ्गिक हिंसा विरुद्धका कानुनहरू बनेका छन् र प्रहरीमा महिला सेलको व्यवस्थाले उजुरी गर्न सहज भएको छ।

अबका दिनमा गर्नुपर्ने कार्यहरू:

• कानुनी प्रावधानहरूको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा जोड दिने।
• निर्णय प्रक्रियामा महिलाको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
• महिलालाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउन सीपमूलक तालिम र उद्यमशीलतामा प्रोत्साहन गर्ने।
• लैङ्गिक समानतासम्बन्धी सचेतना स्थानीय तहसम्म पुर्‍याउने।

(ग) लैङ्गिक समावेशीकरणको अवधारणा किन आवश्यक परेको हो? कारण दिनुहोस्।

उत्तर: महिला र पुरुषलाई एक रथका दुई पाङ्ग्रा मानिए तापनि समयक्रममा महिलालाई कमजोर ठानेर घरभित्रै सीमित राख्ने, शोषण गर्ने र अधिकारबाट वञ्चित गर्ने सामाजिक विकृति बढ्दै गयो। पौराणिक युगमा नारीलाई शक्तिको स्रोत मानिन्थ्यो, तर पछिल्ला दिनहरूमा उनीहरूलाई घरधन्दा र बच्चाको स्याहारमा मात्र सीमित गरियो। महिला भएकै कारण उनीहरूलाई शासकीय अधिकार, शिक्षा, र सम्पत्तिबाट वञ्चित गरियो, जसले गर्दा उनीहरू शोषण, अन्याय र हिंसाको सिकार भए। विश्वको आधा जनसङ्ख्या ओगट्ने महिलाहरूलाई पछाडि पारेर समाजको समग्र विकास असम्भव थियो। यही अन्याय, विभेद र असमानताको अन्त्य गरी महिलाहरूलाई पुरुषसरह अधिकार र अवसर प्रदान गर्न, उनीहरूको क्षमतालाई राष्ट्र निर्माणमा उपयोग गर्न र समतामूलक समाज स्थापना गर्न लैङ्गिक समावेशीकरण (Laingik Samabesita) को अवधारणा आवश्यक परेको हो।

(घ) लैङ्गिक समावेशीकरणका चरणहरू उल्लेख गर्दै महिला सशक्तीकरणका उपायहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: विकास प्रक्रियामा लैङ्गिक समावेशीकरणको उठानलाई मुख्य गरी चार चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ:

1. कल्याणकारी अवधारणा (Welfare Approach): १९५०/६० को दशकमा महिलाको हितमा कल्याणकारी कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेमा जोड दिइयो, जसले महिलालाई घर बाहिर निस्कने वातावरण बनायो।
2. विकासमा महिला (Women in Development – WID): १९७० को दशकमा महिलालाई विकास प्रक्रियामा समावेश गर्न र उनीहरूको आर्थिक उत्पादनशीलता बढाउन साक्षरता, स्वास्थ्य जस्ता कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरियो।
3. महिला र विकास (Women and Development – WAD): १९८० को दशकमा विकासमा महिलाको साझेदारी बढाएर विकासलाई नै महिलामुखी बनाउने कुरामा जोड दिइयो।
4. लैङ्गिकता र विकास (Gender and Development – GAD): १९९० को दशकमा महिला र पुरुष दुवैको संयुक्त प्रयासबाट मात्र सशक्तीकरण सम्भव छ भन्ने मान्यता स्थापित भयो। यसले सबै लिङ्गका व्यक्तिहरूको विकासमा जोड दियो।

महिला सशक्तीकरणका उपायहरू:

• महिलाका हितमा विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्ने।
• महिलालाई सामाजिक र राजनीतिक कार्यमा नेतृत्वदायी भूमिका प्रदान गर्ने।
• विकासका हरेक क्षेत्रमा पुरुषसरह अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्ने।
• महिलालाई आफ्नो अधिकार र आफूमाथि हुने अन्यायविरुद्ध सचेत गराउने।
• शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा महिलाको पहुँच बढाउने।

(ङ) नेपालमा लैङ्गिक समावेशीकरणमा भएका प्रयासहरूको समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा लैङ्गिक विभेद अन्त्य गरी समानता कायम गर्न राज्यस्तरबाट विभिन्न महत्वपूर्ण प्रयासहरू भएका छन्। वि.सं. २०३८ मा महिला विकास शाखाको स्थापनादेखि सुरु भएको यो यात्रा महिला मन्त्रालय र विभागको स्थापना हुँदै थप संस्थागत भएको छ। निजामती सेवा, सुरक्षा निकाय जस्ता क्षेत्रमा ३३% महिला आरक्षण, सम्पत्तिमा समान हक, र सभामुख वा उपसभामुखमध्ये एक महिला हुनुपर्ने जस्ता संवैधानिक र कानुनी व्यवस्थाहरूले राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक क्षेत्रमा महिलाको प्रतिनिधित्व बढाएको छ।

यद्यपि, यी प्रयासहरूका बाबजुद कार्यान्वयन पक्ष अझै कमजोर देखिन्छ। नीतिहरू बने पनि सोच र व्यवहारमा परिवर्तन आउन सकेको छैन। दुर्गम क्षेत्रका महिलाहरू अझै पनि राज्यले दिएका अवसर र अधिकारबाट वञ्चित छन्। तसर्थ, कानुनी प्रावधानको प्रभावकारी कार्यान्वयन, सामाजिक सचेतना र महिलाको आर्थिक सशक्तीकरणमा जोड दिनु आजको आवश्यकता हो।