पाठ ६: मानव अधिकार (Manav Adhikar)

१. मानव अधिकार (Manav Adhikar) भनेको के हो ?

उत्तर: अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार, विश्व मानव समुदायको प्रत्येक सदस्यलाई मानव अधिकार (Manav Adhikar) प्राप्त हुने मान्यता राखिन्छ। यी अधिकारहरू जन्मजात र नैसर्गिक हुन्छन्। प्रत्येक व्यक्तिलाई जाति, भाषा, धर्म, लिङ्ग, अपाङ्गता, राष्ट्रियता, सामाजिक र आर्थिक स्थिति, वा अन्य कुनै आधारमा भेदभावबिना यी अधिकारहरू समान रूपमा प्राप्त हुन्छन् र यिनलाई कसैले हनन गर्न सक्दैन।

२. मानव अधिकार (Manav Adhikar) र मौलिक अधिकारबीचको भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: मानव अधिकार र मौलिक अधिकारबीचका प्रमुख भिन्नताहरू निम्नअनुसार छन्:

• क्षेत्र: मानव अधिकार एक विश्वव्यापी र व्यापक अवधारणा हो भने मौलिक अधिकार राष्ट्रिय स्तरमा सीमित र साँघुरो अवधारणा हो।
• कानुनी आधार: मानव अधिकार अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअन्तर्गत पर्दछ भने मौलिक अधिकार राष्ट्रिय कानुन (संविधान) अन्तर्गत पर्दछ।
• प्रकृति: मानव अधिकार सबै राष्ट्रमा समान रूपमा लागू हुन्छन्, तर मौलिक अधिकार राष्ट्रअनुसार फरक-फरक हुन सक्छन्।
• अन्य नाम: मौलिक अधिकारलाई नागरिक अधिकार, संवैधानिक अधिकार र मूलभूत अधिकार पनि भनिन्छ, जबकि मानव अधिकारलाई विश्वव्यापी अधिकारका रूपमा चिनिन्छ।

३. मानव अधिकार (Manav Adhikar) को संरक्षणमा सरकारी तवरबाट भएका प्रयासको समीक्षा गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा मानव अधिकारको संरक्षणका लागि सरकारी तवरबाट विभिन्न महत्त्वपूर्ण प्रयासहरू भएका छन्, जसको समीक्षा निम्नानुसार गर्न सकिन्छ:

४. मानव अधिकार (Manav Adhikar) लाई विश्वव्यापी रूपमा उच्च प्राथमिकता दिनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: मानव अधिकारलाई विश्वव्यापी रूपमा उच्च प्राथमिकता दिनुका कारणहरू निम्न छन्:

• यी अधिकारहरू मानिसका आधारभूत तथा जन्मसिद्ध अधिकार हुन्।
• यसले प्रत्येक व्यक्तिलाई जाति, भाषा, धर्म, लिङ्ग, राष्ट्रियता वा अन्य कुनै पनि आधारमा भेदभावबिना समान व्यवहार सुनिश्चित गर्छ।
• यसले मानवलाई केवल “मानव” का रूपमा हेर्छ र सबैको सम्मान गर्दछ।
• यो अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको एक अभिन्न अंश हो, जसलाई सबै राष्ट्रले सम्मान गर्नुपर्छ।
• मानव अधिकारका मान्यताहरू विश्वका सबै देशमा समान रूपमा पालना गरिनुपर्छ, जसले विश्वव्यापी शान्ति र सद्भाव कायम गर्न मद्दत गर्छ।