एकाइ १०: अर्थतन्त्र र विकास (Arthathantra ra Bikas)
पाठ २: नेपालको विदेश नीति र नेपाल भारत तथा नेपाल चीन सम्बन्ध (Nepalko Bidesh Niti ra Nepal Bharat tatha Nepal Chin Sambandha)
यस पाठमा हामी नेपालको विदेश नीति (Nepal’s Foreign Policy), यसका आधारभूत सिद्धान्तहरू, र छिमेकी राष्ट्रहरू भारत र चीनसँगको सम्बन्धबारे विस्तृत रूपमा अध्ययन गर्नेछौँ। कुनै पनि देशको अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान र राष्ट्रिय हितको संरक्षणका लागि सुमधुर विदेश नीति अपरिहार्य हुन्छ।
अभ्यास
१. तलका प्रश्नका उत्तर दिनुहोस् :
(क) नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीतिहरूमध्ये कुनै तीन बुँदा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालको संविधानमा उल्लिखित विदेश नीतिहरूमध्ये प्रमुख तीन बुँदा निम्नानुसार छन्:
- नेपालको सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता, स्वाधीनता र राष्ट्रिय हितको रक्षा गर्न क्रियाशील रहने।
- संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र, असंलग्नता (Non-alignment), पञ्चशीलको सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्वशान्तिको मान्यताका आधारमा राष्ट्रको सर्वोपरि हितलाई ध्यानमा राखी स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति सञ्चालन गर्ने।
- विगतमा भएका सन्धिहरूको पुनरवलोकन गर्दै समानता र पारस्परिक हित (Equality and Mutual Benefit) का आधारमा सन्धि सम्झौताहरू गर्ने।
(ख) नेपालको सरकारले तय गरेका विदेश नीतिहरूमध्ये कुनै दुईको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपाल सरकारले तय गरेका विदेश नीतिहरूका दुई प्रमुख सिद्धान्तहरू यस प्रकार छन्:
- सबैको सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्ने: नेपालले विश्वका सबै राष्ट्रहरूको सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता र भौगोलिक अखण्डताको सम्मान गर्दछ। कुनै पनि देश ठूलो वा सानो, शक्तिशाली वा कमजोर भए पनि समान सार्वभौम अधिकार राख्छ भन्ने मान्यता नेपालको छ।
- कुनै पनि देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने: नेपालले एक देशले अर्को देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप गर्नु हुँदैन भन्ने सिद्धान्तलाई कडाइका साथ पालना गर्छ। हरेक राष्ट्रलाई आफ्नो राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक प्रणाली छनोट गर्ने अधिकार छ भन्ने कुरामा नेपाल विश्वास गर्दछ।
(ग) नेपाल भारत बिचको आर्थिक सम्बन्धको समीक्षा गर्नुहोस्।
उत्तर: काम, पेसा, व्यवसाय तथा आर्थिक सहयोग आदानप्रदानले नेपाल-भारत आर्थिक सम्बन्ध अत्यन्तै घनिष्ठ बनाएको छ। दुई देशबीचको खुला सिमाना र भाषिक-सांस्कृतिक समानताका कारण ठूलो सङ्ख्यामा नेपालीहरू भारतमा र भारतीयहरू नेपालमा बसी काम गर्छन्। यसैले भारतमा विप्रेषण (Remittance) भित्र्याउने देशहरूमा नेपाल प्रमुख स्थानमा पर्दछ।
नेपाल-भारत व्यापार तथा पारवहन सन्धिले दुई देशको व्यापारिक कारोबारलाई निर्देशित गरेको छ। नेपालको कुल आयातको ठूलो हिस्सा (करिब ६४%) भारतबाट आउँछ भने कुल निर्यातको ठूलो हिस्सा (करिब ६३%) भारतमा नै जान्छ। नेपालले भारतबाट पेट्रोलियम पदार्थ, सवारी साधन, मेसिनरी सामान, औषधि, विद्युतीय उपकरण, खाद्यान्न आदि आयात गर्छ भने तयारी पोसाक, जुट, धागो, जस्तापाता, कृषिजन्य वस्तुहरू आदि निर्यात गर्दछ।
सन् १९५१ देखि सुरु भएको नेपाल-भारत आर्थिक सहयोग कार्यक्रमअन्तर्गत भारतले नेपालको आर्थिक विकासका लागि विभिन्न परियोजनाहरूमा सहयोग गर्दै आएको छ, जसले दुई देशबीचको आर्थिक सम्बन्धलाई थप मजबुत बनाएको छ।
(घ) नेपाल भारत बिचको राजनीतिक सम्बन्धको उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध परापूर्वकालदेखि अनौपचारिक रूपमा रहँदै आए पनि औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध सन् १९४७ मा कायम भएको हो। राजनीतिक रूपमा नेपालले भारतसँग सधैँ स्वतन्त्र तथा सार्वभौम सम्पन्न (Independent and Sovereign) देशको हैसियतबाट सम्बन्ध राख्दै आएको छ।
नेपाल सरकारले राष्ट्र र जनताको हित अनुकूल हुने गरी भारतसँगको सम्बन्धलाई अघि बढाएको छ। दुई देशबीच समय-समयमा हुने उच्चस्तरीय राजनीतिक भ्रमणहरूले सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउँछ। यद्यपि, दुई देशबीचको राजनीतिक सम्बन्ध अधिकांश समय सौहार्दपूर्ण रहे पनि कहिलेकाहीँ सीमा विवाद जस्ता विषयमा उतारचढाव आउने गरेको छ।
(ङ) नेपाल चीनबिचको राजनैतिक सम्बन्धका विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालले चीनसँग सन् १९५५ मा औपचारिक कूटनीतिक सम्बन्ध कायम गरी सौहार्दपूर्ण व्यवहार गर्दै आएको छ। यो सम्बन्ध सार्वभौम समानता, पारस्परिक सम्मान, विश्वास, र समझदारीमा आधारित छ। दुवै देशले एकअर्काको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने नीतिलाई अवलम्बन गरेका छन्।
नेपालले चीनले अवलम्बन गर्दै आएको एक चीन नीति (One-China Policy) लाई सधैँ आत्मसात् गरेको छ। समय-समयमा दुवै देशबाट हुने उच्च राजनीतिक नेतृत्वको भ्रमणले राजनीतिक सम्बन्धलाई थप बलियो बनाएको छ। चीन र नेपालबीचको सम्बन्ध शान्तिपूर्ण, मैत्रीपूर्ण र समस्यारहित रहेको छ।
(च) नेपाल चीन बिचको आर्थिक सम्बन्धको मुख्य विशेषता प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर: चीन नेपालको दोस्रो ठूलो व्यापारिक साझेदार हो। ऐतिहासिक रूपमा नेपालको उत्तरी सीमाका बासिन्दाहरू चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बतसँग व्यापार गर्थे। कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भएपछि चीनले नेपाललाई अनुदान, व्याजमुक्त ऋण र सहुलियतपूर्ण ऋणका रूपमा सहयोग गर्दै आएको छ।
नेपाल-चीनबीचको आर्थिक सम्बन्धका मुख्य विशेषताहरूमा विभिन्न द्विपक्षीय संयन्त्रहरू समावेश छन्, जस्तै:
- नेपाल-चीन अन्तरसरकारी आर्थिक तथा व्यापार समिति।
- कृषि सहयोगका लागि नेपाल-चीन संयुक्त समिति।
- ऊर्जा सहयोग संयन्त्र र पर्यटन समन्वय समिति।
- बेल्ट एन्ड रोड इनिसिएटिभ (Belt and Road Initiative – BRI) जस्ता ठूला पूर्वाधार परियोजनाहरूमा सहकार्य।
(छ) नेपालको परराष्ट्र नीतिका आधारहरू उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर: नेपालको परराष्ट्र नीतिका आधारहरूलाई निम्न रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ:
- पञ्चशीलमा आस्था (Belief in Panchsheel): यो सिद्धान्तमा (क) एक अर्काको सार्वभौमिकता र अखण्डताको सम्मान, (ख) अनाक्रमण, (ग) आन्तरिक मामिलामा अहस्तक्षेप, (घ) समानता र पारस्परिक लाभ, र (ङ) शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व पर्दछन्। नेपालले सबैसँग यही आधारमा सम्बन्ध राख्छ।
- गुट निरपेक्षता (Non-alignment): नेपाल कुनै पनि सैनिक वा राजनीतिक गुटबन्दीबाट आफूलाई अलग राख्छ। यसले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा आफ्नो भनाइ स्वतन्त्र र निर्भीक रूपमा राख्न मद्दत गरेको छ।
- निशस्त्रीकरण (Disarmament): नेपालले आणविक हतियारको होडबाजीको विरोध गर्छ र सैनिक बजेट कटौती गरी मानव कल्याणमा खर्च गर्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ। नेपालले हातहतियार प्रसार रोक्ने विभिन्न सन्धिहरूमा हस्ताक्षर गरेको छ।
- साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद र रङ्गभेद नीतिको विरोध: नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूबाट सधैँ साम्राज्यवाद, उपनिवेशवाद र रङ्गभेद नीतिको विरोध गर्दै आएको छ।
- अरूसँग मित्रता र छिमेकीसँग घनिष्ठता: नेपाल विश्वका सबैसँग मित्रता र आफ्ना छिमेकी राष्ट्रहरूसँग विशेष घनिष्ठ सम्बन्ध राख्न चाहन्छ।
यो पनि पढ्नुहोस्
कुनै प्रश्न वा सुझाव छ भने, हामीलाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
Contact Us