पाठ १: नेपालको अर्थतन्त्र र विकास (Nepal ko Arthantantra ra Bikas)

(क) अर्थतन्त्र भनेको के हो?

उत्तर: सामान्य अर्थमा, अर्थतन्त्र भन्नाले कुनै क्षेत्रको आर्थिक प्रणाली वा अर्थव्यवस्था (Economic System) लाई बुझिन्छ। यसलाई परिभाषित गर्दा, अर्थतन्त्र भनेको उत्पादन, उपभोग, विनिमय, वितरण र राजस्व जस्ता अन्तरसम्बन्धित क्रियाकलापहरूको समष्टिगत संरचना हो। यसको मुख्य उद्देश्य दुर्लभ साधनहरूको उचित वितरण र सदुपयोगमार्फत मानवीय आवश्यकता पूरा गर्नु हो। विश्वका विभिन्न देशहरूले आफ्नो आर्थिक विकास तथा नागरिकको कल्याणका लागि अनुकूल आर्थिक प्रणाली अवलम्बन गरेका हुन्छन्।

(ख) विकास भनेको के हो?

उत्तर: सामान्य अर्थमा, विकास भन्नाले कुनै वस्तु वा व्यक्तिको आधार, चरित्र र विशेषतामा आउने सकारात्मक परिवर्तन (Positive Change) हो। देशको आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक आदि क्षेत्रमा हुने सकारात्मक रूपान्तरण नै विकास हो। बेन्जामिन हिगिन्स, आर्थर लेविस जस्ता अर्थशास्त्रीहरूले प्रतिव्यक्ति आय उच्च हुनुलाई नै आर्थिक विकास मानेका छन्। विकास समयसँगै रूपान्तरण हुने एक निरन्तर प्रक्रिया हो, जसले भौतिक पूर्वाधार, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, चिन्तन र मनोवैज्ञानिक पक्षहरूलाई समेट्छ।

(ग) आर्थिक विकासका कुनै दुई सूचकहरूको नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर: आर्थिक विकासका प्रमुख दुई सूचकहरू निम्नानुसार छन्:

• उच्च प्रतिव्यक्ति आय (High Per Capita Income)
• गरिबी, बेरोजगारी र असमानतामा कमी (Reduction in Poverty, Unemployment, and Inequality)

(घ) नेपालको आर्थिक विकासका कुनै दुई अवरोधकको नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको आर्थिक विकासका प्रमुख दुई अवरोधकहरू निम्नानुसार छन्:

• उच्च व्यापार घाटा (High Trade Deficit)
• उच्च बेरोजगारी (High Unemployment)

(ङ) अर्थव्यवस्थाका तीन प्रकारहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: अर्थव्यवस्थाका प्रमुख तीन प्रकारहरू निम्न छन्:

• पूँजीवादी अर्थव्यवस्था (Capitalist Economy): यो एक आर्थिक प्रणाली हो जहाँ उत्पादनका साधनहरू निजी स्वामित्वमा हुन्छन् र बजार प्रणाली नाफाको उद्देश्यबाट सञ्चालित हुन्छ। सरकारको हस्तक्षेप कम हुन्छ र बजारलाई प्रतिस्पर्धामा छोडिन्छ। यसले व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र उद्यमशीलतालाई प्रोत्साहन गर्छ।
• समाजवादी अर्थव्यवस्था (Socialist Economy): समाजवादी अर्थव्यवस्थामा उत्पादनका साधनहरूमा राज्य वा समाजको स्वामित्व हुन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु नभई जनकल्याण गर्नु हो। सरकारले योजनाबद्ध रूपमा आर्थिक क्रियाकलापहरू सञ्चालन गर्छ र स्रोतहरूको समान वितरणमा जोड दिन्छ।
• मिश्रित अर्थव्यवस्था (Mixed Economy): यो पूँजीवादी र समाजवादी अर्थव्यवस्थाको मिश्रित रूप हो, जहाँ निजी र सरकारी दुवै क्षेत्रको सहअस्तित्व रहन्छ। नेपाल जस्ता धेरै देशहरूले यही प्रणाली अपनाएका छन्। यसमा बजार प्रणालीलाई स्वतन्त्र छोडिन्छ तर आवश्यक परेमा सरकारले हस्तक्षेप गरेर नियमन गर्दछ।

(च) आर्थिक विकासलाई परिभाषित गर्दै यसका सूचकहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर: आर्थिक विकास भन्नाले कुनै पनि मुलुकको अर्थव्यवस्थामा आउने सकारात्मक र गुणात्मक परिवर्तनको प्रक्रिया हो। यसले भौतिक संरचनाको विकासका साथै शिक्षा, स्वास्थ्य, सञ्चार जस्ता सामाजिक कल्याणका क्षेत्रमा भएको गुणात्मक तथा परिमाणात्मक सुधारलाई जनाउँछ। सरल शब्दमा, प्रतिव्यक्ति उत्पादन र जीवनस्तरमा वृद्धि हुनु नै आर्थिक विकास हो।

आर्थिक विकासका सूचकहरू (Indicators of Economic Development):

• कुल गार्हस्थ्य उत्पादन (Gross Domestic Product – GDP)
• कुल राष्ट्रिय आय (Gross National Income – GNI)
• प्रतिव्यक्ति आय (Per Capita Income)
• विप्रेषण आय (Remittance Income)
• विदेशी विनिमय सञ्चिती (Foreign Exchange Reserves)
• मानव विकास सूचकाङ्क (Human Development Index – HDI)

(छ) नेपालको आर्थिक विकासलाई यसका सूचकका आधारमा व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालको आर्थिक प्रणालीलाई प्राथमिक (कृषि, वन), द्वितीयक (उद्योग, निर्माण) र तृतीयक (सेवा, पर्यटन) क्षेत्रमा विभाजन गरी विश्लेषण गरिन्छ। वि.सं. २०१२ देखि योजनाबद्ध विकासको प्रयास सुरु भए पनि नेपालले अपेक्षित आर्थिक प्रगति हासिल गर्न सकेको छैन।

कृषि आज पनि नेपाली अर्थतन्त्रको प्रमुख आधार हो, जसले ठूलो जनसंख्यालाई रोजगारी दिएको छ र कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। तर, यसको आधुनिकीकरण हुन नसक्दा उत्पादकत्व न्यून छ।

आर्थिक वर्ष २०७६/७७ को तथ्याङ्क हेर्दा, नेपालको मानव विकास सूचकाङ्क ०.६०२ थियो, जसले सामाजिक क्षेत्रमा केही प्रगति देखाउँछ। तर, प्रतिव्यक्ति आय, कुल राष्ट्रिय आय र औद्योगिक उत्पादन जस्ता सूचकहरूमा नेपाल अझै कमजोर छ। उच्च व्यापार घाटा, बढ्दो बेरोजगारी र विप्रेषणमाथिको निर्भरता नेपाली अर्थतन्त्रका प्रमुख चुनौतीहरू हुन्। कृषि, पर्यटन र जलविद्युत् जस्ता क्षेत्रमा अपार सम्भावना भए तापनि त्यसको सही उपयोग हुन नसक्दा आर्थिक विकासको गति सुस्त छ।