पाठ ७: नेपालमा गरिबी चक्र र सम्बोधनका उपायहरू (Nepal ma Garibi Chakra ra Sambodhan ka Upayaharu)

(क) गरिबीको अर्थ लेख्नुहोस्।

उत्तर: गरिबी भनेको आफ्नो आम्दानीले जीवनयापनका लागि आवश्यक आधारभूत आवश्यकताहरू जस्तै: गाँस, बास, र कपास पूरा गर्न नसक्ने अवस्था हो। अर्को शब्दमा, न्यूनतम क्यालोरी उपभोगका लागि चाहिने आयस्तरभन्दा कम आय हुनुलाई गरिबी भनिन्छ। वास्तवमा, गरिबीले आर्थिक अभावको स्थितिलाई जनाउँछ। जुन व्यक्ति वा राष्ट्रसँग आधारभूत आवश्यकता पूर्ति गर्न आर्थिक स्रोतको अभाव छ, ऊ गरिब मानिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, पौष्टिक आहार, र औषधि उपचारजस्ता आधारभूत सेवाबाट वञ्चित भई बिहान खाएपछि बेलुका के खाने भन्ने अनिश्चितताको जीवन जिउनु नै गरिबी हो।

(ख) सापेक्ष गरिबी भनेको के हो ?

उत्तर: सापेक्ष गरिबी (Relative Poverty) लाई समाजका अन्य व्यक्ति वा समूहको आय वा जीवनस्तरसँग तुलना गरेर मापन गरिन्छ। यसमा व्यक्तिले आफ्ना आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गरेको भए तापनि समाजको औसत आय वा जीवनस्तरभन्दा कम स्तरमा रहेको हुन्छ। सापेक्ष गरिबीले राष्ट्रिय आयको वितरणमा रहेको असमानतालाई दर्शाउँछ। यदि आयको वितरण समान छ भने सापेक्ष गरिबी कम हुन्छ, तर आयको वितरण असमान भएमा यो बढ्दै जान्छ।

(ग) निरपेक्ष गरिबीलाई परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर: निरपेक्ष गरिबी (Absolute Poverty) भनेको जीवनयापनका लागि नभई नहुने न्यूनतम आधारभूत आवश्यकताहरू (खाना, कपडा, वास) समेत पूरा गर्न नसक्ने अवस्था हो। यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले कष्टपूर्ण जीवन बिताइरहेको हुन्छ। नेपाल गरिबी निवारण नीति, २०७६ अनुसार आधारभूत मानवीय आवश्यकताका वस्तु, क्षमता र सेवाबाट वञ्चित भई जीवनयापन गर्न बाध्य भएको स्थिति नै निरपेक्ष गरिबी हो।

(घ) गरिबीको चक्रलाई माग र पूर्ति दुवै पक्षको सूचकाङ्कका आधारमा व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: गरिबीको चक्र (Vicious Circle of Poverty) ले गरिब व्यक्ति वा राष्ट्र गरिब भएकै कारणले निरन्तर गरिबीमा फस्दै जाने अवस्थालाई जनाउँछ। यो Nepal ma Garibi Chakra ra Sambodhan ka Upayaharu को मुख्य चुनौती हो। यसलाई माग र पूर्ति पक्षबाट यसरी व्याख्या गर्न सकिन्छ:

• पूर्ति पक्ष (Supply Side): पूर्ति पक्षमा, न्यून आयका कारण बचत कम हुन्छ। कम बचतले लगानी कम हुन्छ, जसले गर्दा पुँजी निर्माण हुन सक्दैन। पुँजीको अभावमा उत्पादकत्व घट्छ र अन्ततः आय फेरि न्यून नै रहन्छ। (न्यून आय → न्यून बचत → न्यून लगानी → न्यून पुँजी निर्माण → न्यून उत्पादकत्व → न्यून आय)
• माग पक्ष (Demand Side): माग पक्षमा, न्यून आयले वस्तु तथा सेवाको माग कम हुन्छ। बजारमा माग कम हुँदा लगानी निरुत्साहित हुन्छ, जसले गर्दा उत्पादन घट्छ। उत्पादन घटेपछि रोजगारी र आय दुवै घट्न जान्छ, जसले पुनः मागलाई कमजोर बनाउँछ। (न्यून आय → न्यून माग → न्यून लगानी → न्यून उत्पादन → न्यून आय)

(ङ) नेपालका लागि गरिबी चक्रको सम्बोधनका उपायहरूको व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपालमा गरिबीको चक्र तोड्न र गरिबी निवारण गर्न निम्न उपायहरू अवलम्बन गर्न सकिन्छ:

• लगानीमा वृद्धि: आन्तरिक बचत परिचालन र बाह्य ऋण, सहयोग, तथा अनुदानमार्फत लगानी वृद्धि गर्न सकिन्छ। लगानीले उत्पादन र रोजगारी बढाउँछ, जसले आय र बचत बढाएर गरिबीको चक्र तोड्न मद्दत गर्छ।
• प्राकृतिक साधनको उपयोग: देशमा उपलब्ध जल, जङ्गल, जमिन, र जडीबुटी जस्ता प्राकृतिक साधनको अधिकतम परिचालन गरी उद्योग, कृषि, र पूर्वाधार विकास गर्न सकिन्छ। यसले रोजगारी सिर्जना गरी नागरिकको आयस्तर उकास्छ।
• लक्षित समूह कार्यक्रम: वास्तविक गरिबहरूको पहिचान गरी उनीहरूको आय र जीवनस्तर सुधार गर्ने लक्षित कार्यक्रमहरू (जस्तै: सीपमूलक तालिम, सहुलियतपूर्ण कर्जा) सञ्चालन गर्नुपर्छ।
• जनसहभागितामा वृद्धि: गरिबी निवारणसम्बन्धी कार्यक्रमहरूको योजना तथा कार्यान्वयन प्रक्रियामा स्थानीय गरिब समुदायलाई सहभागी गराउँदा कार्यक्रम प्रभावकारी र दिगो हुन्छ।
• कृषिमा आधुनिकीकरण: निर्वाहमुखी कृषि प्रणालीलाई व्यावसायिक, यान्त्रिक र आधुनिक बनाई उत्पादकत्व वृद्धि गर्नुपर्छ। यसले कृषिमा आश्रित बहुसङ्ख्यक किसानको आम्दानी बढाएर गरिबी न्यूनीकरणमा सघाउ पुर्‍याउँछ।
• शिक्षा तथा तालिमको व्यवस्था: ग्रामीण तथा सहरी क्षेत्रका बेरोजगार व्यक्तिहरूलाई बजारको मागअनुसारको प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा र सीपमूलक तालिम प्रदान गरी रोजगारी र स्वरोजगारीका लागि सक्षम बनाउनुपर्छ।