पाठ ३: नेपाली लोकबाजा (Nepali Lokbaja)

१. लोकबाजाको परिचय दिनुहोस्।

उत्तर: नेपालका विभिन्न भूभागमा बसोबास गर्ने जातजाति तथा समुदायमा प्रचलित मौलिक वाद्यवादनका साधनलाई लोकबाजा (Lokbaja) भनिन्छ। हाम्रो समाजमा प्रचलित तारले रेटेर बजाइने, मुखले फुकेर वा गजोले ठोकेर सुरताल मिलाई विभिन्न अवसरमा बजाइने यन्त्रविशेष वा वाद्यलाई नै लोकबाजा भनिन्छ। यिनीहरू हाम्रो समाजको रहनसहन, जन्म, विवाह, मृत्युसंस्कारका साथै चाडपर्व, जात्रा, उत्सव, महोत्सव, मेलापात आदिसँग गाँसिएर आउँछन्।

२. नेपाली पञ्चेबाजा समूहमा पर्ने बाजाहरूको नाम र तिनीहरूको विशेषता लेख्नुहोस्।

उत्तर: पञ्चेबाजा पाँचवटा प्रमुख बाजाहरूको समूह हो, जुन नेपाली मौलिक संस्कृति र शुभकार्यको प्रतीक हो। यसमा पर्ने बाजा र तिनका विशेषताहरू निम्न छन्:

• नरसिङ्गा: यो तामाबाट बनाइएको, लामो, ठूलो र घुमाउरो (S आकारको) बाजा हो, जसलाई मुखले फुकेर बजाइन्छ।
• सहनाई: यो पित्तल र काठले बनेको, मुखले फुकेर बजाइने सुमधुर ध्वनिको बाजा हो। यसले पञ्चेबाजाको मुख्य धुन प्रस्तुत गर्छ।
• ट्याम्को वा झुर्मा: यो तामा वा पित्तलको अर्धगोलाकार भाँडोमा छालाले मोडेर बनाइएको हुन्छ र यसलाई सानो गजोले ठोकेर ताल दिन बजाइन्छ।
• दमाहा वा नगरा: यो ट्याम्कोभन्दा आकारमा ठूलो हुन्छ र तामा वा पित्तलबाट बनेको हुन्छ। यसलाई काठको लौरो (गजो) प्रयोग गरी बजाएर गहिरो ताल दिइन्छ।
• झ्याम्टा (झुर्मा): यो पित्तलले बनेका दुईवटा थाल जस्ता गोलाकार भागहरूलाई एकआपसमा जुधाएर वा ठोकेर बजाइन्छ, जसले ताललाई सङ्गत गर्छ।

३. नेपाली लोकबाजाको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर: नेपाली लोकबाजा (Nepali Lokbaja) को महत्त्व निम्न छन्:

• लोकबाजा देशका पहिचान हुन्।
• मौलिक संस्कृतिलाई जोगाउने काम गर्छ।
• जाति तथा समुदायलाई चिनाउने काम गर्छ।
• मनोरञ्जन प्रदान गर्छ।
• लोकगीतको संरक्षण गर्छ।
• व्यावसायिक बनाई आयआर्जन गर्न सकिन्छ।
• शारीरिक एवम् मानसिक स्वास्थ्यलाई स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।

४. “नेपाली लोकबाजा नेपालीहरूको पहिचान हो।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर: हाम्रो देशमा अनेकौँ सांस्कृतिक वैभव छन्। ती वैभवमध्ये नेपाली लोकबाजा गौरव गर्न लायक सम्पत्ति हुन्। यिनीहरू नेपाली समाजको रहनसहन, जन्म, विवाह र मृत्युसंस्कारका साथै चाडपर्व, जात्रा, उत्सव, महोत्सव, मेलापात आदिसँग गाँसिएर आउँछन्। नेपाली समाजको मौलिक सभ्यता र संस्कृतिको शङ्खनाद गर्ने पहिचानसमेत हुन् हाम्रा लोकबाजा। लोकबाजा मौलिक लोकसंस्कृतिको अभिन्न अङ्ग हो, नेपाली लोकजीवनको धुकधुकी हो। नेपाली लोकबाजामा नेपाली जीवनको पिर र व्यथा बोलेको हुन्छ, आँसु रसाएको हुन्छ र हाँसो पनि मुस्कुराएको हुन्छ। लोकबाजामा हाम्रा गौरवशाली पुर्खालाई देख्न र सुन्न सकिन्छ। हाम्रा कुनै पनि धार्मिक तथा सामाजिक संस्कार साङ्गीतिक अनुष्ठानबिना अधुरा रहन्छन्। तसर्थ, नेपाली लोकबाजा नेपालीहरूको पहिचान हो, चिनाउने आधार हो।

५. तपाईँलाई मनपर्ने लोकबाजाको चित्र बनाएर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर: (यो एक क्रियाकलाप हो।) विद्यार्थीहरूले आफूलाई मन पर्ने कुनै एक नेपाली लोकबाजा, जस्तै– मादल, सारङ्गी, बाँसुरी, वा पञ्चेबाजा समूहको कुनै एक बाजाको सुन्दर चित्र कोरेर आफ्नो कक्षामा प्रस्तुत गर्नुपर्छ र त्यसको बारेमा छोटो जानकारी दिनुपर्छ।