पाठ ५: समुदायमा आएका परिवर्तन र सामाजिक रूपान्तरण (Samudayama Aayeka Paribartan ra Samajik Rupantaran)

(क) सूचना समाज भन्नाले के बुझिन्छ ?

उत्तर: सूचना समाज (Information Society) भनेको एउटा यस्तो समाज हो जहाँ सूचनाको उत्पादन, प्रशोधन, भण्डारण र वितरण नै प्रमुख आर्थिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक गतिविधि हुन्छ। यस्तो समाजमा सूचना र ज्ञानलाई नै विकासको मुख्य आधार र निर्णायक शक्ति मानिन्छ।

• यसमा ज्ञानमा आधारित अर्थतन्त्र प्रमुख हुन्छ र नागरिकहरू सुसूचित रहन्छन्।
• पढ्न, सुन्न र हेर्न सकिने विभिन्न ज्ञानवर्धक सूचना सामग्रीको उत्पादन र वितरणलाई प्राथमिकता दिइन्छ।
• यद्यपि, सूचना समाजमा डिजिटल विभेद (Digital Divide) र विद्युतीय उपनिवेशवाद जस्ता चुनौतीहरू पनि छन्। सूचना प्रविधिमा पहुँच हुने धनी देश र नागरिकहरू थप शक्तिशाली हुने तथा पहुँच नहुनेहरू पछि पर्दै जाने जोखिम पनि यसमा रहेको छ।

(ख) बसाइँसराइले सामाजिक विविधतामा पार्ने प्रभावहरू विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तर: बसाइँसराइ (Migration) ले सामाजिक विविधता र सम्बन्धमा बहुआयामिक प्रभाव पार्दछ, जसलाई निम्न बुँदामा विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

• पारिवारिक संरचनामा परिवर्तन: यसले परम्परागत संयुक्त परिवार प्रणालीलाई कमजोर बनाउँदै एकल परिवारको अवधारणालाई बढावा दिन्छ, किनकि मानिसहरू रोजगारी र अवसरका लागि सहर पस्छन्।
• मूल्य-मान्यतामा परिवर्तन: सहरमा विभिन्न जाति, धर्म र क्षेत्रका मानिसहरूसँगको अन्तरक्रियाले नयाँ मूल्य-मान्यता र सोचको विकास गराउँछ, जबकि पुराना ग्रामीण रीतिथितिहरू क्रमशः परिवर्तन हुँदै जान्छन्।
• जनसांख्यिक असन्तुलन: गाउँमा युवा जनशक्तिको अभाव भई केटाकेटी, महिला र वृद्धवृद्धाहरू मात्र बाँकी रहने अवस्था आउँछ। यसले गर्दा गाउँका खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहने र विकास निर्माणका काममा बाधा पुग्छ।
• आर्थिक र सामाजिक असमानता: विदेश वा सहरमा कमाउने परिवारको जीवनस्तर सुधारिन्छ भने गाउँमै बस्नेहरूको अवस्था उस्तै रहन सक्छ, जसले गर्दा समुदायमा आर्थिक असमानता बढ्छ।

(ग) प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगले पारेका सकारात्मक प्रभाव र नकारात्मक असर विश्लेषण गर्नुहोस् ।

उत्तर: प्रविधिको विकास र सामाजिक सञ्जालको प्रयोगले समाजमा गहिरो र दोहोरो प्रभाव पारेको छ, जसका सकारात्मक र नकारात्मक असरहरू निम्न छन्:

सकारात्मक प्रभावहरू:

• शिक्षामा पहुँच: भर्चुअल पठनपाठन (Virtual Learning), खुला विश्वविद्यालय र अनलाइन कोर्सहरूले शिक्षालाई सबैको पहुँचमा पुऱ्याएको छ।
• स्वास्थ्य सेवा: टेलिमेडिसिन जस्ता प्रविधिले दुर्गम क्षेत्रका मानिसहरूलाई पनि विशेषज्ञ स्वास्थ्य सेवा लिन सहज बनाएको छ।
• सञ्चारमा सहजता: विश्वको कुनै पनि कुनामा रहेका मानिसहरूसँग सजिलै सम्पर्क गर्न र भर्चुअल समुदायमा आबद्ध हुन सकिन्छ।

नकारात्मक असरहरू:

• सामाजिक सम्बन्धमा ह्रास: प्रविधि र सामाजिक सञ्जालमाथिको अत्यधिक निर्भरताले मानिसहरूबीचको प्रत्यक्ष संवाद र अन्तरक्रिया (Face-to-face Interaction) घटाएको छ, जसले पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्धलाई कमजोर बनाउन सक्छ।
• रोजगारीमा कटौती: धेरै क्षेत्रमा प्रविधिको प्रयोगले श्रमिक जनशक्तिको आवश्यकता घटाएको छ, जसले भविष्यमा बेरोजगारी बढाउने जोखिम छ।
• भर्चुअल र वास्तविक जीवनमा दूरी: मानिसहरू एकैसाथ वास्तविक र भर्चुअल दुई फरक समाजमा बाँच्न थालेका छन्, जसले मानसिक र सामाजिक समस्याहरू निम्त्याउन सक्छ।