जीवमा रहेको कुनै एउटा विशेष गुणलाई निर्धारण गर्ने DNA को सबैभन्दा सानो अंशलाई वंशाणु (gene) भनिन्छ । यसले वंशाणुगत गुणहरूलाई एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सार्ने काम गर्छ ।

जीवको शरीरमा क्रोमोजोमको भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ । यसका मुख्य भूमिकाहरू निम्न छन्:

• वंशाणुगत गुणको प्रसारण: क्रोमोजोमले वंशाणुहरू (genes) बोकेको हुन्छ, जसले बाबुआमाका गुणहरू सन्तानमा सार्ने काम गर्छ ।
• शारीरिक गुण निर्धारण: अटोजोम नामक क्रोमोजोमले शरीरको उचाइ, रङ, बनावट जस्ता शारीरिक गुणहरू निर्धारण गर्दछ ।
• लिङ्ग निर्धारण: सेक्स क्रोमोजोमले जन्मिने सन्तानको लिङ्ग (छोरा वा छोरी) निर्धारण गर्दछ ।
• कोष विभाजन: कोष विभाजन प्रक्रियामा क्रोमोजोमले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ, जसले जीवको वृद्धि र विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।

जीवहरूको विकासमा माइटोसिस कोष विभाजनको महत्त्व निम्नअनुसार छ:

• शारीरिक वृद्धि: एककोषीय जाइगोटबाट बहुकोषीय जीवको निर्माण माइटोसिस कोष विभाजनबाटै हुन्छ । यसले कोषको सङ्ख्या बढाएर शरीरको वृद्धि गराउँछ ।
• पुनःनिर्माण: शरीरमा चोटपटक लाग्दा वा कोषहरू मरेर जाँदा नयाँ कोषहरू बनाएर घाउ निको पार्न र पुरानो तन्तुलाई प्रतिस्थापन गर्न मद्दत गर्छ ।
• अमैथुनिक प्रजनन: केही एककोषीय र निम्न वर्गका जीवहरूमा माइटोसिस विभाजनद्वारा नै अमैथुनिक प्रजनन सम्भव हुन्छ ।

मियोसिस कोष विभाजनको भूमिका:

• यसले मैथुनिक प्रजनन गर्ने जीवहरूमा ग्यामेट (शुक्रकीट र डिम्ब) निर्माण गर्दछ ।
• यसले क्रोमोजोमको सङ्ख्या आधा (ह्याप्लोइड) बनाउँछ, जसले गर्दा गर्भाधानपछि बन्ने जाइगोटमा क्रोमोजोमको सङ्ख्या स्थिर (डिप्लोइड) रहन्छ ।
• यसले क्रसिङ ओभरको माध्यमबाट आनुवंशिक विविधता (genetic variation) ल्याउँछ, जुन क्रमविकासका लागि आवश्यक छ ।

माइटोसिस कोष विभाजनको भूमिका:

• यसले केही जीवहरूमा अमैथुनिक प्रजननमा मद्दत गर्छ, जस्तै खण्डिकरण (fragmentation) वा मुकुलन (budding) ।
• जाइगोट बनिसकेपछि त्यसको वृद्धि र विकास गरी पूर्ण जीव बनाउन माइटोसिस विभाजन आवश्यक पर्छ ।

मैथुनिक प्रजननमा भाले र पोथी ग्यामेटहरूको मिलन हुन आवश्यक छ । यी ग्यामेटहरू मियोसिस कोष विभाजन प्रक्रियाबाट मात्र बन्दछन् । मियोसिसले प्रजनन कोषमा क्रोमोजोमको सङ्ख्यालाई आधा (ह्याप्लोइड) बनाउँछ । यदि मियोसिस भएन भने ग्यामेट बन्दैनन् र बने तापनि क्रोमोजोमको सङ्ख्या डिप्लोइड नै रहन्छ, जसले गर्दा गर्भाधानपछि बन्ने सन्तानमा क्रोमोजोमको सङ्ख्या दोब्बर हुँदै जान्छ, जुन सम्भव छैन । त्यसैले ग्यामेट निर्माण र क्रोमोजोम सङ्ख्या स्थिर राख्नका लागि मियोसिस अनिवार्य छ, जसविना मैथुनिक प्रजनन सम्भव छैन ।

जीवको आनुवंशिक गुणको प्रसारण कोषको न्युक्लियसमा रहेको क्रोमोजोममार्फत हुन्छ । क्रोमोजोम DNA र प्रोटिन मिलेर बनेको हुन्छ र DNA को सानो खण्डलाई वंशाणु भनिन्छ, जसले निश्चित गुण बोकेको हुन्छ । प्रजननको क्रममा मियोसिस विभाजनद्वारा बाबुआमाबाट आधा-आधा क्रोमोजोमहरू (वंशाणुसहित) ग्यामेटको माध्यमबाट सन्तानमा सर्छन् । यसरी सर्ने वंशाणुहरूले नै सन्तानमा बाबुआमाका जस्तै गुणहरू देखा पर्छन् र आनुवंशिक गुणको प्रसारण हुन्छ ।

मानिसमा लिङ्ग निर्धारण प्रक्रिया सेक्स क्रोमोजोमले गर्छ । मानिसको शरीरमा २३ जोडा क्रोमोजोममध्ये २२ जोडा अटोजोम र १ जोडा सेक्स क्रोमोजोम हुन्छ । पुरुषमा XY र महिलामा XX सेक्स क्रोमोजोम हुन्छन् । मियोसिस कोष विभाजन हुँदा महिलाबाट सधैँ X क्रोमोजोम भएको डिम्ब बन्छ भने पुरुषबाट ५०% X र ५०% Y क्रोमोजोम भएका शुक्रकीट बन्छन् ।

यदि पुरुषको Y क्रोमोजोम भएको शुक्रकीटले महिलाको X क्रोमोजोम भएको डिम्बसँग गर्भाधान गर्यो भने छोरा (44+XY) जन्मिन्छ । यदि पुरुषको X क्रोमोजोम भएको शुक्रकीटले महिलाको X क्रोमोजोम भएको डिम्बसँग गर्भाधान गर्यो भने छोरी (44+XX) जन्मिन्छिन् । यसरी छोरा वा छोरी जन्मिने सम्भावना ५०% हुन्छ ।

उनले छोरा जन्माउन सक्ने सम्भावना ५०% छ ।

होइन, पुरुषको अण्डकोषबाट X र Y दुवै क्रोमोजोम भएका शुक्रकीटहरू लगभग बराबर मात्रामा उत्पादन हुन्छन् । तर प्रत्येक पटकको गर्भाधानमा कुन शुक्रकीटले डिम्बलाई निषेचित गर्छ भन्ने कुरा संयोगमा भर पर्छ । उक्त दम्पतीको हकमा संयोगवश चारै पटक X क्रोमोजोम भएका शुक्रकीटले नै गर्भाधान गराएकाले ४ जना छोरीहरू मात्र जन्मिएका हुन् । यसको अर्थ पुरुषमा Y क्रोमोजोम भएको शुक्रकीट उत्पादन नभएको भन्ने होइन ।

यदि जीवको प्रजनन कोषमा मियोसिस कोष विभाजन भएन भने निम्न असरहरू देखिन्छन्:

• ग्यामेट निर्माण नहुने: मियोसिसविना ह्याप्लोइड ग्यामेटहरू बन्न सक्दैनन्, जसले गर्दा मैथुनिक प्रजनन असम्भव हुन्छ ।
• बाँझोपन: ग्यामेट बन्न नसकेपछि जीवले सन्तान उत्पादन गर्न सक्दैन र बाँझो हुन्छ ।
• आनुवंशिक अस्थिरता: यदि कुनै तरिकाले प्रजनन भए पनि क्रोमोजोमको सङ्ख्या प्रत्येक पुस्तामा दोब्बर हुँदै जान्छ, जसले गर्दा जीवको अस्तित्व नै समाप्त हुन सक्छ ।
• परिवृत्तिको अभाव: मियोसिस नहुँदा ‘क्रसिङ ओभर’ हुँदैन, जसले गर्दा जीवमा आनुवंशिक विविधता आउँदैन र वातावरणमा अनुकूलन हुन कठिन हुन्छ ।

सबै सजीवहरूले आफ्नो वंशलाई निरन्तरता दिन आफूजस्तै सन्तान उत्पादन गर्छन्। आमाबुबामा भएका गुणहरू सन्ततिमा सर्ने प्रक्रियालाई वंशाणुक्रम (Heredity) भनिन्छ। यी गुणहरू कोषको न्युक्लियसमा रहेको वंशाणु (gene) मार्फत एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दछन्। यसरी सर्ने गुणहरूलाई वंशाणुगत गुण भनिन्छ।

अपराध अनुसन्धानमा DNA परीक्षणको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। यसका भूमिकाहरू निम्न छन्:

• दोषीको पहिचान: घटनास्थलमा भेटिएका रगत, रौं, छाला, वीर्य जस्ता जैविक प्रमाणबाट DNA निकालेर संदिग्ध व्यक्तिको DNA सँग मिलान गरी वास्तविक अपराधीको पहिचान गर्न मद्दत गर्छ।
• निर्दोषलाई सफाइ: यदि संदिग्ध व्यक्तिको DNA घटनास्थलको नमुनासँग मिलेन भने उक्त व्यक्ति निर्दोष सावित हुन्छ।
• पहिचान नखुलेका शवको पहिचान: पहिचान हुन नसकेका शवहरूको DNA लाई हराएका व्यक्तिका आफन्तहरूको DNA सँग तुलना गरेर पहिचान गर्न सकिन्छ।
• पितृत्व परीक्षण: बलात्कार जस्ता घटनामा जन्मिएको बच्चाको बाबु पत्ता लगाउन DNA परीक्षण गरिन्छ।

जेनेटिक प्रविधिका केही उदाहरणहरू निम्नअनुसार छन्:

• जेनेटिक इन्जिनियरिङ: जीवको DNA मा परिवर्तन गरेर नयाँ गुणहरू विकास गर्ने प्रविधि।
• DNA परीक्षण (DNA Testing): आपराधिक अनुसन्धान, पितृत्व परीक्षण र वंशाणुगत रोग पत्ता लगाउन प्रयोग हुने प्रविधि।
• चयनात्मक प्रजनन (Selective Breeding): आफूले चाहेको गुण भएका जीवहरू छनोट गरी प्रजनन गराएर उन्नत सन्तान उत्पादन गर्ने विधि।
• कृत्रिम गर्भाधान (Artificial Insemination): उन्नत जातको भालेको वीर्य संकलन गरी पोथीको गर्भाशयमा राखेर गर्भाधान गराउने प्रविधि।
• इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन (IVF): शरीरबाहिर प्रयोगशालामा शुक्रकीट र अण्डाको मिलन गराई भ्रूण विकास गरेर पाठेघरमा प्रत्यारोपण गर्ने प्रविधि।

जेनेटिक इन्जिनियरिङमा DNA को भूमिका केन्द्रीय हुन्छ। यो एक यस्तो प्रविधि हो जसमा जीवको DNA को संरचनालाई प्रयोगशालामा परिवर्तन गरिन्छ। यसमा निम्न कार्यहरू गरिन्छ:

• DNA मा रहेको कुनै खास वंशाणु (gene) लाई हटाउने, थप्ने वा त्यसको ठाउँमा अर्को वंशाणु राख्ने गरिन्छ।
• यसरी DNA मा परिवर्तन गरेर जीवमा नयाँ गुणहरू विकास गर्न सकिन्छ।
• उदाहरणका लागि, कृषिमा बालीनालीलाई रोग र कीरा प्रतिरोधी बनाउन, उत्पादन बढाउन र पौष्टिक तत्त्व थप्न जेनेटिक इन्जिनियरिङमार्फत DNA मा परिमार्जन गरिन्छ। यसरी DNA लाई सिधै परिमार्जन गरेर जीवको गुणमा परिवर्तन ल्याउनु नै यसमा DNA को मुख्य भूमिका हो।

खच्चर घोडा (पोथी) र गधा (भाले) बीच क्रस प्रजनन गराएर उत्पादन गरिएको ठिमाहा (hybrid) जनावर हो। घोडा र गधा फरक-फरक प्रजाति भएकाले तिनीहरूको क्रोमोजोम संख्या र संरचना फरक हुन्छ। यसकारण खच्चरमा प्रजनन कोष (ग्यामेट) बन्ने प्रक्रिया सही तरिकाले हुन सक्दैन। प्रजननका लागि चाहिने शुक्रकीट वा डिम्ब उत्पादन गर्न असमर्थ हुने भएकाले खच्चरले बच्चा जन्माउन सक्दैन, अर्थात् नपुंसक हुन्छ।

पोटिलो (गोलो) बिउ (RR) र चाउरिएको बिउ (rr) भएका केराउको परागसेचन र स्वपरागसेचनको फिलियल चार्ट तल देखाइएको छ:

अभिभावक (P generation):

• फिनोटाइप: शुद्ध पोटिलो × शुद्ध चाउरिएको
• जिनोटाइप: RR × rr
• ग्यामेट: R r

पहिलो वंश (F1 generation):

• जिनोटाइप: सबै Rr
• फिनोटाइप: सबै ठिमाहा पोटिलो

(अब F1 वंशमा स्वपरागसेचन गराउँदा)

अभिभावक (F1 generation):

• फिनोटाइप: ठिमाहा पोटिलो × ठिमाहा पोटिलो
• जिनोटाइप: Rr × Rr
• ग्यामेट: R, r R, r

दोस्रो वंश (F2 generation):

          R   r
        R RR  Rr
        r Rr  rr
        

• फिनोटाइपिक अनुपात: पोटिलो : चाउरिएको = ३ : १
• जिनोटाइपिक अनुपात: शुद्ध पोटिलो (RR) : ठिमाहा पोटिलो (Rr) : शुद्ध चाउरिएको (rr) = १ : २ : १

हो, मेन्डलको प्रयोग जनावरमा पनि गर्न सकिन्छ। मेन्डलले प्रतिपादन गरेका वंशाणुक्रमका नियमहरू (प्रबलताको नियम, लैङ्गिक शुद्धताको नियम) बोटबिरुवामा जस्तै जनावरहरूमा पनि लागू हुन्छन्।

उदाहरण: कालो रङको गिनीपिग (BB) र सेतो रङको गिनीपिग (bb) बीच प्रजनन गराउँदा पहिलो वंश (F1) मा मेन्डलको प्रबलताको नियमअनुसार सबै सन्तानहरू ठिमाहा कालो (Bb) रङका जन्मिन्छन्। यहाँ कालो रङ प्रबल गुण हो।

त्यसपछि पहिलो वंशका ठिमाहा कालो गिनीपिगहरू (Bb) बीच स्वप्रजनन गराउँदा दोस्रो वंश (F2) मा कालो र सेतो दुवै रङका गिनीपिगहरू ३:१ को फिनोटाइपिक अनुपातमा देखा पर्छन्। यसले मेन्डलको नियम जनावरहरूमा पनि लागू हुन्छ भन्ने प्रमाणित गर्छ।

ग्रेगर मेन्डलले केराउमा गरेको प्रयोगको आधारमा वंशाणुक्रमसम्बन्धी तीनवटा नियमहरू प्रतिपादन गरेका छन्:

• १. प्रबलताको नियम (Law of Dominance): एक जोडी फरक शुद्ध गुण भएका जीवहरू (जस्तै शुद्ध अग्लो र शुद्ध होचो केराउ) बीच परप्रजनन गराउँदा पहिलो वंशमा एउटा गुण (प्रबल गुण) मात्र देखिन्छ र अर्को गुण (लुप्त गुण) लुकेर रहेको हुन्छ। पहिलो वंशमा देखिने गुणलाई प्रबल र नदेखिने गुणलाई लुप्त गुण भनिन्छ।
• २. लैङ्गिक शुद्धताको नियम (Law of Segregation/Purity of Gametes): पहिलो वंशको ठिमाहामा प्रबल र लुप्त दुवै गुणका कारक तत्वहरू सँगै रहे पनि तिनीहरू एकआपसमा मिसिँदैनन् र आफ्नो शुद्ध स्वरूपमै रहन्छन्। जब ठिमाहा जीवले ग्यामेट (प्रजनन कोष) बनाउँछ, यी कारक तत्वहरू छुट्टिएर हरेक ग्यामेटमा एक-एक वटा मात्र जान्छन्। यसरी बनेका ग्यामेटहरू शुद्ध हुन्छन्।
• ३. स्वतन्त्र गुण प्रसारणको नियम (Law of Independent Assortment): जब दुई वा सोभन्दा बढी जोडी फरक गुणहरू भएको जीवमा प्रजनन गराइन्छ, हरेक गुणको वंशाणु प्रसारण एक-अर्काबाट स्वतन्त्र रूपमा हुन्छ। अर्थात्, एउटा गुणको वंशाणुले अर्को गुणको वंशाणु प्रसारणमा कुनै असर गर्दैन।

शुद्ध रातो (RR) र शुद्ध सेतो (rr) फूल फुल्ने केराउबीच प्रजनन गराउँदा दोस्रो वंशमा निम्न परिणाम देखिन्छ:

• फिनोटाइपिक अनुपात: यो बाहिरबाट देखिने गुणको अनुपात हो। दोस्रो वंशमा ३ वटा रातो फूल फुल्ने र १ वटा सेतो फूल फुल्ने बिरुवा हुन्छन्।
  • अनुपात = रातो : सेतो = ३ : १
• जिनोटाइपिक अनुपात: यो वंशाणुगत बनोटको अनुपात हो। दोस्रो वंशमा १ वटा शुद्ध रातो (RR), २ वटा ठिमाहा रातो (Rr) र १ वटा शुद्ध सेतो (rr) बिरुवा हुन्छन्।
  • अनुपात = शुद्ध रातो (RR) : ठिमाहा रातो (Rr) : शुद्ध सेतो (rr) = १ : २ : १

कालो गिनीपिग र सेतो गिनीपिगबीच प्रजनन गराउँदा पहिलो वंशमा सेतो गिनीपिग नदेखिनुको कारण मेन्डलको प्रबलताको नियम हो। गिनीपिगमा कालो रङको गुण (Allele) सेतो रङको गुणभन्दा प्रबल हुन्छ। जब शुद्ध कालो (BB) र शुद्ध सेतो (bb) गिनीपिगबीच प्रजनन हुन्छ, पहिलो वंशका सबै सन्तानको जिनोटाइप ठिमाहा (Bb) हुन्छ। प्रबलताको नियमअनुसार, ठिमाहा अवस्थामा प्रबल गुण (कालो रङ) मात्र देखिन्छ र लुप्त गुण (सेतो रङ) लुकेर बस्छ। त्यसैले पहिलो वंशमा सबै गिनीपिगहरू काला देखिए।

मानसिक असन्तुलन भएकी बलात्कृत किशोरीको बच्चाको पितालाई DNA परीक्षण (DNA Paternity Test) प्रविधिबाट पत्ता लगाउन सकिन्छ। यस प्रक्रियामा, जन्मिएको बच्चा र आमा (किशोरी) को रगत वा र्‍यालको नमुना लिइन्छ। त्यसपछि, शंकास्पद व्यक्तिहरूको पनि नमुना संकलन गरिन्छ। बच्चाको DNA आमा र बाबु दुवैबाट आएको हुन्छ। बच्चाको DNA प्रोफाइलमा भएको जुन अंश आमाको DNA सँग मिल्दैन, त्यो अंश उसको जैविक बाबुको DNA सँग मिल्नुपर्छ। यसरी नमुनाहरू तुलना गरेर वास्तविक पिताको पहिचान गर्न सकिन्छ।

जिल्ला पशु विकास केन्द्रले एकैपटक धेरै गाईहरूमा प्रजनन गराउन चलाएको शिविरमा कृत्रिम गर्भाधान (Artificial Insemination – AI) प्रविधि प्रयोग गरेको हुनुपर्छ।

यो यस्तो प्रविधि हो जसमा उन्नत नश्लको साँढे वा राँगोको वीर्य वैज्ञानिक तरिकाले संकलन गरी प्रशोधन र भण्डारण गरिन्छ। त्यसपछि, प्रजननका लागि तयार भएका गाई वा भैँसीहरूको गर्भाशयमा उक्त वीर्यलाई विशेष उपकरणको मद्दतले राखेर गर्भाधान गराइन्छ। यो प्रविधिले थोरै समयमा धेरै पशुहरूमा उन्नत नश्लको विस्तार गर्न, पशुको उत्पादन क्षमता बढाउन र टाढा-टाढासम्म राम्रो नश्ल पुर्‍याउन मद्दत गर्दछ।

जेनेटिक इन्जिनियरिङ वर्तमान युगको लागि वरदान र अभिशाप दुवै हो। यसका पक्ष र विपक्षमा निम्न तर्कहरू छन्:

वरदानका रूपमा (सकारात्मक पक्ष):

• कृषि उत्पादनमा वृद्धि: रोग प्रतिरोधी, खडेरी सहन सक्ने र बढी उत्पादन दिने बालीनालीको विकास गर्न सकिन्छ, जसले खाद्य सुरक्षामा मद्दत गर्छ।
• स्वास्थ्य क्षेत्रमा क्रान्ति: मधुमेहका लागि इन्सुलिन जस्ता औषधिहरूको उत्पादन, वंशाणुगत रोगहरूको उपचार र निदानमा यो प्रविधि सहयोगी छ।
• पोषणमा सुधार: गोल्डेन राइस जस्ता भिटामिन-युक्त खानेकुरा उत्पादन गरेर कुपोषण हटाउन सकिन्छ।

अभिशापका रूपमा (नकारात्मक पक्ष):

• स्वास्थ्यमा जोखिम: जेनेटिकल्ली मोडिफाइड (GM) खानेकुराले मानव स्वास्थ्यमा एलर्जी वा अन्य दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
• वातावरणीय असन्तुलन: GM जीवहरूले प्राकृतिक प्रजातिहरूलाई विस्थापित गर्न सक्छन्, जसले गर्दा जैविक विविधतामा ह्रास आउन सक्छ।
• नैतिक प्रश्नहरू: मानव क्लोनिङ वा ‘डिजाइनर बेबी’ जस्ता अवधारणाहरूले सामाजिक र नैतिक संकट निम्त्याउन सक्छ।

निष्कर्ष: जेनेटिक इन्जिनियरिङको सही र नियन्त्रित प्रयोगले मानव जीवनलाई सहज बनाउन सक्ने भएकाले यो वरदान हो, तर यसको अनियन्त्रित र गलत प्रयोगले विनाश निम्त्याउन सक्ने हुनाले यो अभिशाप पनि बन्न सक्छ।

कृत्रिम गर्भाधान (AI) प्रविधि कृषकका लागि साँच्चै नै एक वरदान हो। यसका कारणहरू निम्न छन्:

• नश्ल सुधार: कृषकहरूले आफ्नो स्थानीय जातका गाई-भैँसीमा उन्नत नश्लको साँढेको वीर्य प्रयोग गरेर बढी दूध दिने र स्वस्थ सन्तान उत्पादन गर्न सक्छन्।
• खर्चमा कमी: पाल्न महँगो पर्ने र सबैतिर उपलब्ध नहुने साँढे वा राँगो पाल्नुपर्ने झन्झटबाट मुक्ति मिल्छ। वीर्य तुलनात्मक रूपमा सस्तो र सहजै उपलब्ध हुन्छ।
• रोग नियन्त्रण: प्राकृतिक गर्भाधानबाट सर्ने विभिन्न यौनरोगहरूबाट पशुलाई बचाउन सकिन्छ, किनभने प्रयोग गरिने वीर्य रोगमुक्त छ कि छैन भनेर जाँचिएको हुन्छ।
• सुविधा र पहुँच: यो प्रविधि दुर्गम क्षेत्रका कृषकहरूका लागि पनि उपलब्ध छ, जसले गर्दा उनीहरूले पनि उन्नत पशुपालनबाट आर्थिक लाभ लिन सक्छन्।
• उत्पादनमा वृद्धि: उन्नत नश्लका पशुबाट दूध र मासुको उत्पादन बढ्छ, जसले कृषकको आयस्तरमा सुधार ल्याउँछ।

विगत ५ वर्षदेखि सन्तान जन्माउने प्रयास गर्दा पनि सफल नभएको र अन्य कुनै स्वास्थ्य समस्या पनि नदेखिएको यो जोडीका लागि इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन (In Vitro Fertilization – IVF) प्रविधि अपनाउनु उपयुक्त हुन्छ।

कारणहरू:

• प्रश्नमा उल्लेख भएअनुसार महिलामा नियमित ओभुलेसन (डिम्ब निष्कासन) भइरहेको छ र पुरुषको शुक्रकीटको संख्या पनि सामान्य छ। यस्तो अवस्थामा पनि गर्भ नरहनुलाई “अज्ञात बाँझोपन” (Unexplained Infertility) भनिन्छ।
• IVF प्रविधिमा महिलाको डिम्ब र पुरुषको शुक्रकीटलाई शरीरबाहिर प्रयोगशालामा मिलन गराइन्छ। जब भ्रूण बन्छ, त्यसलाई महिलाको पाठेघरमा प्रत्यारोपण गरिन्छ।
• यस प्रविधिले फ्यालोपियन ट्युबमा हुन सक्ने कुनै अबरोध वा डिम्ब र शुक्रकीटको मिलनमा आइपर्ने अन्य सूक्ष्म समस्याहरूलाई पन्छाएर गर्भधारणको सम्भावनालाई निकै बढाउँछ। लामो समयसम्म अन्य उपायले सफल नभएका र कारण पत्ता नलागेको बाँझोपनका लागि IVF सबैभन्दा प्रभावकारी सहायक प्रजनन प्रविधि हो।

i. चित्रमा कुन प्रविधि देखाइएको हो ?

चित्रमा इन भिट्रो फर्टिलाइजेसन (IVF) प्रविधि देखाइएको छ। यसमा अण्डाशयबाट अण्डा निकालेर, शरीर बाहिर शुक्रकीटसँग मिलन गराई, भ्रूणको विकास गराएर पाठेघरमा प्रत्यारोपण गरेको देखाइएको छ।

ii. कुन जीवमा बढी प्रयोग गरिन्छ ?

यो प्रविधि मानिसमा सबैभन्दा बढी प्रयोग गरिन्छ, विशेषगरी बाँझोपनको समस्या भएका दम्पतीहरूका लागि।

iii. यसको फाइदा र बेफाइदा लेख्नुहोस् ।

फाइदाहरू:

• बाँझोपनको समस्या (जस्तै: बन्द फ्यालोपियन ट्युब, शुक्रकीटको कमी) भएका जोडीहरूलाई सन्तान जन्माउन मद्दत गर्छ।
• एकल महिला वा समलिङ्गी जोडीहरूले पनि सन्तान प्राप्त गर्न सक्छन्।
• वंशाणुगत रोगहरूलाई भ्रूण परीक्षण गरेर स्वस्थ बच्चा जन्माउन सकिन्छ।
• यो अन्य सहायक प्रजनन प्रविधिभन्दा बढी सफल मानिन्छ।

बेफाइदाहरू:

• यो प्रविधि निकै महँगो हुन्छ र सबैको पहुँचमा नहुन सक्छ।
• एकैपटकमा एकभन्दा बढी बच्चा (जुम्ल्याहा, तिम्ल्याहा) जन्मिने सम्भावना बढी हुन्छ, जसले जोखिम बढाउँछ।
• यसको सफलताको ग्यारेन्टी हुँदैन र कई पटक प्रयास गर्नुपर्ने हुन सक्छ।
• यो प्रक्रिया शारीरिक र भावनात्मक रूपमा तनावपूर्ण हुन सक्छ।