पाठ ३: शिक्षाले सामाजिक तथा सांस्कृतिक विकासमा ल्याउने परिवर्तन र प्रभाव (Shikshale Samajik tatha Sanskritik Vikas ma Lyaune Parivartan ra Prabhav)

(क) सामाजिक विकास भन्नाले के बुझिन्छ?

उत्तर: समाजका प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमताको उच्चतम तहसम्म पुग्न सक्ने गरी उनीहरूको जीवनस्तरमा सुधार ल्याउनु नै सामाजिक विकास (Social Development) हो। यसले व्यक्तिलाई आत्मविश्वास र आत्मसम्मानका साथ आफ्नो लक्ष्यतर्फ अघि बढ्नबाट रोक्ने गरिबी, अन्याय, अज्ञानता, र असक्षमता जस्ता बाधाहरू हटाउने लक्ष्य राख्दछ। सामाजिक विकासले मानिसहरूलाई दुःख, पीडा, र सीमितताबाट मुक्त गरी सहज, सुखी र खुसी जीवनयापन गर्न मद्दत गर्दछ।

(ख) शिक्षाले देशको अर्थतन्त्रलाई कसरी सबल बनाउँछ?

उत्तर: शिक्षाले व्यक्तिहरूको क्षमता विकास गरी आर्थिक उन्नतिमा सहयोग पुऱ्याउने भएकाले यसले राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई सबल बनाउँछ। शिक्षित व्यक्तिहरू दक्ष जनशक्ति हुने भएकाले उनीहरूले स्वदेशी तथा वैदेशिक रोजगारी सहजै प्राप्त गर्न सक्छन् र स्वरोजगारका अवसरहरू पनि सिर्जना गर्दछन्। अदक्ष जनशक्तिभन्दा दक्ष जनशक्तिको आम्दानी बढी हुने भएकाले उनीहरूको आर्थिक अवस्था छिट्टै सुधार हुन्छ। यसरी व्यक्ति-व्यक्तिको आर्थिक विकासको समग्र रूपले नै राष्ट्रिय विकास (National Development) लाई टेवा पुऱ्याउँछ। देशको आर्थिक अवस्थाबारे थप जानकारीका लागि अर्थ मन्त्रालयको वेबसाइट हेर्न सकिन्छ।

(ग) शिक्षाले सामाजिक विकासमा पुऱ्याउन सक्ने कुनै पाँच योगदानहरूको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर: शिक्षाले सामाजिक विकासमा निम्नअनुसार महत्त्वपूर्ण योगदान पुऱ्याउँछ:

• सामाजिकीकरण (Socialization): शिक्षाले मानिसलाई समाजको मूल्य-मान्यता, नैतिकता, रीतिरिवाज, र कला-साहित्य जस्ता सामाजिक पक्षहरू सिकाएर सामाजिकीकरणमा मद्दत गर्छ।
• क्षमता विकास (Capacity Building): शिक्षाले ज्ञान, सीप र प्रविधि प्रदान गरी व्यक्तिलाई दक्ष जनशक्ति बनाउँछ र आवश्यक पर्ने नयाँ कुराहरू सिक्ने क्षमता विकास गराउँछ।
• आर्थिक समृद्धि (Economic Prosperity): शिक्षित व्यक्तिहरूले रोजगारीका अवसरहरू प्राप्त गरी आफ्नो आर्थिक अवस्था सुधार गर्छन्, जसले गरिबी निवारणमा सहयोग पुऱ्याउँछ।
• असल स्वास्थ्य (Good Health): शिक्षित व्यक्तिहरू आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेत हुन्छन्। उनीहरू सन्तुलित जीवनशैली अपनाउँछन् र स्वस्थकर बानीबेहोरा विकास गर्छन्।
• असमानता न्यूनीकरण (Reduction of Inequality): शिक्षाले मानिसमा चेतना बढाउने भएकाले यसले समाजमा विद्यमान आर्थिक, जातीय, लैङ्गिक जस्ता असमानताहरूलाई कम गर्न मद्दत गर्दछ।

(घ) संस्कृतिको विकास र प्रवर्धनमा शिक्षाको कस्तो भूमिका हुन्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।

उत्तर: संस्कृतिको विकास र प्रवर्धनमा शिक्षाको भूमिका निम्नअनुसार छ:

• संस्कृतिको संरक्षण: शिक्षाले समाजका परम्परा, रीतिरिवाज, र कला जस्ता सामाजिक सम्पदालाई एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा हस्तान्तरण गरी संरक्षण गर्दछ।
• संस्कृतिको प्रसारण: शिक्षाको माध्यमबाट संस्कृति एक व्यक्तिबाट अर्को व्यक्ति र एक समाजबाट अर्को समाजमा फैलिन्छ, जसले सांस्कृतिक विविधतालाई बढावा दिन्छ।
• संस्कृतिको प्रवर्धन: शिक्षाले पुराना र असान्दर्भिक सांस्कृतिक मूल्य-मान्यताहरूलाई परिमार्जन गरी समयसापेक्ष बनाउँदै संस्कृतिको प्रवर्धन गर्दछ।
• सांस्कृतिक अन्तरघुलन: शिक्षाले विभिन्न संस्कृतिहरूबीच अन्तरक्रिया गराएर आपसी समझदारी र सहिष्णुता बढाउन मद्दत गर्दछ।

(ङ) सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन शिक्षाको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ, यस भनाइलाई आफ्नो तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर: सांस्कृतिक पछौटेपन (Cultural Lag) भन्नाले भौतिक संस्कृति (प्रविधि, उपकरण) को विकास तीव्र गतिमा हुँदा अभौतिक संस्कृति (विचार, मान्यता, परम्परा) ले गति लिन नसक्ने अवस्था हो। शिक्षाले मानिसलाई नयाँ प्रविधि र परिवर्तनसँगै आफ्ना सामाजिक र सांस्कृतिक मूल्य-मान्यतालाई कसरी समायोजन गर्ने भन्ने ज्ञान दिन्छ। पाठ्यक्रममा सांस्कृतिक विषयवस्तुहरू समावेश गरेर, शिक्षाले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृतिको महत्त्व बुझाउँछ र आधुनिकतासँगै त्यसलाई कसरी जीवन्त राख्ने भनेर सिकाउँछ। यसरी, शिक्षाले भौतिक र अभौतिक संस्कृतिबीचको खाडललाई कम गरी सांस्कृतिक पछौटेपन हटाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।